ارعى بەتكە جولى تۇسكەن قازاقتىڭ ەربوسىن نۇرمۇقانۇلىن تانىمايتىنى كەمدە كەم. ەربوسىن نۇرمۇحان ۇلى قىتايداعى قانداستاردىڭ مادەني ومىرىنە ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن، «جاڭا اۋەن» برەندمەن تانىمالى تۇلعا. ول – قىتايداعى قانداستارىمىز اراسىندا حالقىمىزدىڭ مادەني مۇرالارىنىڭ ءبىرى – ان-كۇي ونەرىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. قازاقتىڭ بايىرعى جانە قازىرگى ءان ونەرىن زامان تالابىنا سايكەس تەحنيكانىڭ تىلىمەن ۇندەستىردى. تالايلاعان ءانشى، ءبيشى، كۇيشى بولام دەگەن جاس تالانتتاردىڭ ارمانىن ۇشتاپ، قاناتىن قومداپ ونەر ولكەسىنە اتتاندىردى. العاش رەت قازاق ەلىنىڭ ونەرپازدارىن قىتايعا شاقىرىپ، ونداعى قانداستارىمىزبەن قاۋىشتىرىپ، ەكى ەل اراسىنا مادەني كوپىر سالدى. ول، 2014 جىل اتاجۇرتقا ات باسىن تىرەگەن بولاتىن. «قامشى» پورتالىنا بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە ول، «ەلدەن نە الام دەپ ەمەس، ەلگە نە بەرەمىن دەپ كەلدىم» دەگەن ەدى. ول  قازاق ەلىنىڭدەگى “قازاقكونسەرت” بىرلەستىگى ونەرپازدارىنىڭ، “مۋزارت” پەن “شانشار” سەكىلدى كوپتەگەن ونەر توبى مەن تەاترلاردىڭ جۇڭگو قازاقتارىنا گاسترولدىك ساپارىن ۇيىمداستىردى. سونداي-اق، ءشامشى قالداياقوۆ پەن مۇقاعالي ماقاتايەۆتى ەسكە الۋ كەشتەرىن جۇڭگو ەلىندە وتكىزدى. ءورازالى دوسبوسىنوۆ باستاعان ايتىسكەرلەردى الىستاعى اعايىنمەن قاۋىشتىردى. ايتا كەتەرلىگى، ول – «قامشى» پورتالىندا جاريالانعان «قازاق ەلى – 550 جىل» بايگەسىنىڭ باس دەمەۋشىلەرىنىڭ دە ءبىرى بولعان ەدى. ەربوسىن نۇرمۇحان ۇلىنىڭ قىتايدىڭ ايگىلى نانحاي ۋنيۆەرسيتەتىنەن تۇلەگەن ەكونوميست ەكەنىن دە بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلمەيدى. «قامشى» پورتالى ەربوسىن نۇرمۇحانۇلىمەن ءساتى كەلگەن كەزەكتى سۇحباتىن وقىرماندارىنا ۇسىنادى.

- قۇرمەتتى نۇرمۇحان ۇلى، ەلگە قونىس تەپكەنىڭىزگە ەكى جىل بولدى،  بۇگىندە قانداي شارۋالار اتقارىپ جاتىرسىز؟

- ءيا، اتاجۇرتقا كوشىپ كەلگەنىمە ەكى جىل بولدى. ءوز اتاجۇرتىمىز بولعاسىن قونىس تەۋىپ، ءسىڭىسىپ كەتۋ ەشقانداي قيىندىق تۋدىرمادى. ەركىندىك پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءلاززاتىن تاتىپ ءجۇرىپ جاتىرمىن. ەلگە كەلگەن سوڭ، ءوزىم سىرىن بىلەتىن كونسەرتتىك سەرۆيستى قولعا الدىم. LED ەكران، شوۋ شىراقتاردى جانە دىبىس اپپاراتتارىن كونسەرتتىك قويىلىمدارعا جانە ۇلكەندى كىشىلى مەرەكەلىك شارالارعا قويۋمەن بىرگە ساحنا بەزەندىرۋ ، اۋديو ۆيديو ستۋديو جۇمىستارمەن دە اينالىسىپ ءجۇرمىن. ەلگە كەلگەننەن كەيىن، «جىبەك جولى – شوۋ تەحنيكا» دەگەن اتاۋمەن كومپانيا قۇردىم. بۇل كومپانيامنىڭ اتقاراتىن قىزمەتتەرى – كونسەرت ۇيىمداستىرۋ، كونسەرتتەرگە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ، جۇڭگو مەن قازاق ەلى اراسىنداعى مادەني بايلانىستى ودان ارمەن دامىتۋ. سونىڭ ىشىندە باستى جۇمىسىم –ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقان ۇلكەن دەڭگەيدەگى مەرەكەلىك شارالاردى، گالا-كونسەرتتەردى بەزەندىرۋ، شوۋ، اكۋستيكا، LED ەكران بويىنشا ەڭ جاڭا تەحنيكالارمەن ارلەندىرۋ. 2013 جىلدان قازىرگە دەيىن كونسەرت ۇيىمداستىرۋدىڭ سىرتىندا ءبىراز شارۋالار ىستەپ ۇلگەردىك. «دالا داۋسى» فەستيۆالىنىڭ كونسەرتتەرىن، «ناۋرىز» مەرەكەسىنە بايلانىستى قويعان كونسەرتتەردى تەحنيكالىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىپ، دەكوراسياسىن جاسادىق. «ۇلتتىق شوۋعا» كوپتەگەن جۇمىستار ىستەدىك. ەۋرازيا كانالىندا ءجۇرىپ جاتقان «X-factor» جوباسىنىڭ LED ەكراندارىن قويدىق. كتك ارناسىنداعى «قاباتوۆ شوۋ» ءبىزدىڭ بىرلەستىكتىڭ LED ەكراندارىنىڭ كومەگىمەن قويىلدى. «بەنەفيس شوۋدا» قىزمەت كورسەتكەن ءبىزدىڭ «شوۋ-شىراقتارىمىز». ۇستەگى جىلى وتكەن پرەزيدەنتتىك شارالارمەن، پرەزيدەنت وركەستىرىنىڭ «پرەزيدەنتتىك كۇزەت قىزمەتىنە ەكى جى» كونسەرتىنە دە قىزمەت ەتتىك. باسقا دا كوپتەگەن ۇسىنىس، تاپسىرىستار الدىق. جالپى ايتقاندا جۇمىسىمىز جامان ەمەس. قىتايداعى «جاڭا اۋەن» كونسەرتتىك كومپانيام دا ءالى جۇمىسىن جالعاستىرىپ جاتىر. وندادا 40-50 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرمىن. ال ەلگە كەلگەن سوڭ دا 20 ادامعا جۇمىس بەرىپ، قازاق جاستارىن وسى كاسىپكە باۋلىپ جاتىرمىن.

- جۇمىستارىڭىزعا بەرەكە بەرسىن، ءسىزدىڭ ەكونوميست ەكەنىڭىزدى ءدى بىلەمىز، ەلدىڭ ەكونوميكاسىن قالاي باعالايسىز؟ قازاق ەكونوميكاسى قالاي وڭالاتىن بولادى؟

- ەكونوميكا ۇلكەن تاقىرىپ، ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعدايدى ءبارى دە كورىپ ءبىلىپ وتىر. ەل ەكونوميكاسى قۇلدىرادى، اقشا قۇنسىزداندى، ىشكى ءونىمنىڭ ارتۋى بۇرىنعى 6%-دان 1%-عا ءتۇستى، جۇمىسسىزدىق كۇننەن كۇنگە ۇلعايىپ بارادى. مىنە بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى قال-جايى، ياعني ەل ەكونوميكاسى داعدارىستىق كۇيدە. ءبىراق، نەلىكتەن وسىنداي داعدارىستىق كۇيگە تۇسكەنىن كەز كەلگەن ادام تۇسىنە بەرمەيدى. ەكونوميكا ماكرو جانە ميكرو ەكونوميكادان تۇرادى. ەكونميكالىق داعدارىستىڭ پايدا بولۋىدا سول ەلدىڭ ماكروەكونوميكاسى مەن ميكروەكونوميكاسىنىڭ قاتىناس سايكەسسىزدىگىنەن تۇىندايدى. ماكرو ەكونوميكا ساياساتىن مەمەلەكەت جۇرگىزەدى، ونى ەكونوميكادا “كورىنەتىن قول” دەپ اتايدى، ال ميكروەكونوميكا ول نارىقتىق قاتىناستار، ونى ەكونوميكادا “كورىنبەيتىن قول” دەپ اتايدى.  “كورىنەتىن قول” “كورىنبەيتىن قولعا” ىقپال جاساۋ ارقىلى ەكونوميكا الىپ بارىلادى. بۇنى ەكونوميستاردىڭ بارلىعى بىلەدى، ءبىراق سول ەكەۋىن قالاي جاقسى سايكەستىرىپ ەكونوميكالىق داعدارىستى مۇلدەم تۋدىرماۋدى، ءالى كۇنگە دەيىن نوبەل سىيلىعىن العان ەكونوميستەر دە شەشە الماي كەلە جاتىر. سوندىقتان ەكونوميكا جاراتىلىستىق عىلىمعادا جاتپايتىن، قوعامدىق عىلىمعادا جاتپايتىن، تەك بولجاممەن جوسپاردان قۇرالعان ىقتيمالدىق عىلىم. ياعني “ءسوزسىز العا ىلگەرلەيمىن”  نەمەسە “ارتقا شەگىنبەيمىن” دەپ كەسىپ ايتا المايتىن عىلىم. ءبىراق نارىقتىق ەكونوميكانىڭ وزگەرمەيتىن زاڭدىلىعى بىرەۋ عانا ول: “ءوسۋ بار دا ءتۇسۋ بار، ءتۇسۋ باردا ءوسۋ بار.” كەدەيلىكتى ەشكىم جاقسى كورمەيدى.  حالىقتىڭ باي، مەمەلەكەتتىڭ قۋاتتى بولعانىن،  داعدارىسسىز كۇن كەشكەنىن قالامايتىن بيلىك تە جوق، حالىق تا جوق. اركىم وزىنشە داعدارىستى بولدىرماۋعا تىرىسادى. نارىقتىق ەكونوميكادا ەكونوميستەردىڭ ايتاتىنى دا، بولجايتىنى دا نەگىزگى ماقساتى داعدارىستى بولدىرماۋ. دامۋدىڭ جولىن ۇسىنۋ. ەگەر ەل ەكونوميكاسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ەكونوميستەر سول دامۋدىڭ جولىن تۋرا ۇسىنا السا جول قىسقارادىدا دامۋعا تەز قول جەتكىزەدى، تۋرا ۇسىنا الماسا جول ۇزارىپ تيتىقتايدى.

ەكونوميست رەتىندە، مەن دە بۇل جولعى داعدارىس جونىندە كوزقاراسىمدى ايتايىن. بۇل ەكونوميكالىق داعدارىس تەك قازاقستاندا عانا ەمەس، بۇكىل جارتى الەمدە ەكونوميكالىق داعدارىس بولىپ جاتىر. بۇل جولعى داعدارىس باتىس ەلدەرىندەگى داعدارىس ەمەس، نەگىزىنەن دامۋشى ەلدەردەگى داعدارىس. ال، باتىس 2008 جىلداعى داعدارىستان كەيىن ەكونميكاسى وڭالدى، قالىپتى دامۋ ۇستىندە. بۇل جولعى داعدارىستى نەگىزىنەن 2008 جىلعى الەمدىك قارجى داعدارىسىنان اينالىپ وتكەن جۇڭگو باستاعان الپاۋىت دامۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق قۇلدىراۋى، باتىس ەلدەرىنىڭ رەسسەيگە جاساعان سانكسيالارى سياقتى كوپتەگەن فاكتورلار كەلتىرىپ شىعارىپ وتىر دەپ بولجاۋعا بولادى. 2007 جىلى باتىس ەلدەرىندە قارجى جاعدارىسى بولعاندا، 2008 جىلدىڭ سوڭىنا بارعاندا قىتايدىڭ 60 پايىزعا جۇىق ەكسپورتى توقتاپ، ەكسپورتتىق وڭدەۋشى كاسىپورىندار كۇيرەي باستادى. بۇكىل قىتايدى جۇمىسسىزدىق جايلادى. وسىعان بايلانىستى جۇڭگو وكىمەتى ەكونوميكانى كوتەرۋ ماقساتىندا 4 تريلليون يۋان اقشانى ورتالىق بانكتەن جانە ورتالىق، جەرلىك قازىنادان بوساتىپ، ەكونوميكانى ىنتالادىرۋعا شەشىم قابىلدادى. وسى ارقىلى ەكسپورتقا تاۋەلدى كاسىپ ورىندارعا قولداۋ كورسەتىپ جانە مەمەلەكەتتىڭ ينفراقۇرلىمدارىن ، تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەلەرىن شەشۋگە قارجى ءبولدى. بۇنداعى ماقسات، ەكونوميكانىڭ وزەگىن ىشكى سۇرانىستى ارتتىرۋعا اۋدارۋ مەن جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋ بولدى. بۇل ماكروەكنوميكالىق ساياساتتىڭىن جۇرگىزىلۋى شىنىمەن دە سول كەزدەگى قيىنشىلىقتى شەشتى، جۇمىسسىزدىق ازايدى، جالپىبەتتىك كاسىپورىنداردىڭ كۇيرەۋىنەن امان الىپ قالدى. الايدا، سول ۋاقىتتا داعدارىستان جۇڭگو قۇتىلعانداي بولعانىمەن، ىشكى وندىرىستە بۇكىل تاۋاردىڭ باعاسى قىمباتتاپ، جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن مۇلىك باعاسى كۇرت كوتەرىلدى. بۇل  ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋىنا الىپ كەلدى. 2012-2013 جىلدارى قىتايداعى تۇرعىن ءۇيدىڭ شارشى مەترى ەڭ ۇلكەن قالالاردا 25000 دوللارعا دەيىن جەتتى. ادامداردىڭ ساتىپ الۋ قۋاتى السىرەپ، 2014جىلعا كەلگەندە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى قۇلدىراي باستادى، 2015جىلعا جەتكەندە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى بۇرىنعى9-10% دان 6.8% عا ءتۇستى، بيىل سوڭعى جارىم جىلدا 6،5 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. الايدا، بۇنى جۇڭگو داعدارىس دەپ مويىنداعىسى كەلمەيدى. ءبىراق مويىنداماسا دا ەكونوميكانىڭ شاتقاياقتاپ تۇرعانى شىندىق. دەمەك الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ قۇرامداس بولەگى بولعان كەزكەلگەن مەمەلەكەت الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستان قاشىپ قۇتىلمايدى. ال، رەسەيگەگە كەلگەن سانكسيالار قازاقستانعا تىكە اسەر ەتپەي قويمايدى. رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنسىزدانۋى، رەسەي تاۋار باعاسىن تومەندەتتى. رەسەي مەن قازاقستان كەدەن وداق بولعاننان كەيىن، البەتتە تۇتىنۋشىلار تاۋار قايدا ارزان بولسا سودان الادى. قازاقستان رەسسەيدەن تاۋار تاسىدى دا، اقشا رەسسەيگە اعىلىپ، ءوزى ازعانتاي عانا ءوندىرىس ءتىپتى كۇيرەۋگە بەت الدى. سونىمەن ەرىكسىز تەڭگەنى ەركىن باعامعا جىبەردىك، سولايشا رەسسەي نارىعىمەن تەپە تەڭدىكتى ساقتاپ قالدىق. ال، سول كەزدە قىتايدان كەلەتىن تاۋاردىڭ قۇنى قىمباتتاپ كەتتى. وسىنداي سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ 90% ۇستاعان ەكى الپاۋىت ەل داعدارىستا وتىرعاندا، اراسىنداعى كىشكەنە عانا قازاقستاننىڭ داعدارىستان امان ساۋ قالۋى ەشبىر لوگيكاعادا سىيمايدى.

       قازاقستان قالاي داعدارىستان شىعادى؟ مۇناي باعاسىنىڭ ورلەۋى داعدارىستان شىعۋعا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى، ءبىراق شەشۋشى فاكتور ەمەس. شەشۋشى فاكتور: ءوندىرستى قالپتاستىرۋ كەرەك. جەرىمىزدىڭ استى دا  بايلىق، ۇستىدە بايلىق. ەگەر ءبىز سول بايلىقتاردى ءوز ۋاعىندا اشپاساق، ونى ەكونوميكالىق قۇندىلىققا اينالدىرماساق، ەرتەڭگى كۇنى سول بايلىق دەپ وتىرعانىمىز تۇككە جاراماي قالۋى ابدەن مۇمكىن. سول ءۇشىن سول بايلىقتارىمىزدى اشىپ يگىلىككە جاراتاتىن، ءوندىرىس ورىندارىن كوپتەپ اشۋ كەرەك، ول ءۇشىن اقشا كەرەك. ال اقشانى قايدان الامىز؟ اقشانى ينۆەستور شاقىرۋ ارقىلى تابامىز، ودان باسقا جول جوق. وندىرىسكە ءوز شامامىز كەلمەسە ونى وندىرە بىلەتىندەردى شاقىرۋمىز كەرەك. ينۆەستور ارينە العاشقى ماقساتتا ءوزى اقشا تابادى، ءبىراق ول ءوندىرىستى جۇرگىزىپ وتىرعاندىقتان ەڭبەك كوزى بولادى، ادامداردى جۇمىسپەن قامتيدى. جۇمىسسىزدىقتى جويادى. مەملەكەتكە سالىق تاپسىرادى. ودان حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارا تۇسەدى. وندىرىلگەن تاۋار دا حالىقتىڭ يگىلىگىنە جارايدى. سولاي ەكونوميكا اياقتان تۇرادى. بۇل جەردەگى ەڭ باستى جۇمىس ينۆەستورلاردى شاقىرا بىلۋدە، ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە مەمەلەكەت قولايلى جاعداي جاساۋى كەرەك.

     سوزىمە تۇزدىق بولۋى ءۇشىن، قىتايدىڭ دەن سياوپين رەفورماتورىن ءبارىمىز بىلەمىز. جۇڭگو رەسپۋبليكا بولىپ قۇرىلعان 1949 جىلدان 1978 جىلعا دەيىن ەسىن جيمادى. جالعان ۇرانمەن «زور سەكىرۋ» دەگەن سياقتى اقىلعا قونىمزسى ساياساتتى ۇستاندى. “20جىلدا انگليانى باسىپ وزىپ، امەريكاعا جەتەمىز” دەپ وزەۋرەدى. بولات تەمىردى قورىتامىز دەپ حالىقتى اتتانىسقا كەلتىرىپ، تاۋ-تاستى تالقانداپ، ورمانداردى وتادى، ەكولوگيا اۋىر زارداپ شەكتى. 10جىل مادەنيەت ريەۆوليۋسياسىن جاسادى. دۇكەندەردە مۇلدە تاۋار بولمادى. تالونمەن ازىق-تۇلىك تاراتىلدى. ءسويتىپ جۇڭگو 30جىل سەرگەلدەڭ كۇي كەشتى. اقىرى 1978 جىلعا كەلگەندە ەلگە باسشى بوپ دەن سياوپين كەلدى. ول ەل ەكونوميكاسىن اياقتان تۇرعىزۋ ءۇشىن ەكونمميستەردى بيلىككە الىپ كەلدى. ولار ينۆەستورلاردى شاقىرۋدى كۇنتارتىبىنە قويدى. جەر رەفورماسىن جاسادى. ديحاندارعا جەردى 30جىلعا كوتەرىپ بەردى. شەتەلدىك ينۆەستورلارعا بار مۇمكىندىكتى بەرىپ ينۆەستيسيا تارتتى. ونەركاسىپ قولعا الىندى، جۇڭگو ەكونميكاسى ءوز قانىن ءوزى جاساي باستادى. ءسويتىپ سوڭعى 30 جىلدا جۇڭگو الپاۋىت ءوندىرۋشى ەلگە اينالىپ شىعا كەلدى. سوندىقتان مەن ينۆەستيسيا تارتۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. “بەرمەيتىن ساراڭ جوق، سۇراۋىڭ كەلىسسە” دەگەن عوي قازاق، سول ءۇشىن سۇراۋدى  كەلىستىرسەك ينۆەستيسيا تابىلادى.

     ينۆەستيسيامەن بىردەي ماڭىزدا قولعا الىنۋعا ءتيىستى سالا، اۋىل-شارۋاشىلىق سالاسى. بۇل جەردە قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ مۇمكىندىگىن اشالاپ ايتپاياق قويايىن، مۇمكىندىگى شەكسىز. ەڭ ماڭىزدىسى اۋىل شارۋاشىلىققا باعىت باعدار بەرەتىن ساياسات، قولدايتىن ينفراقۇرلىم، قورعايتىن كەمەلدى زاڭ، مەمەلەكەتتىك دەڭگەيدە ۇگىت-ناسيحات كەرەك. وسىلار  دۇرىس سايكەستىرىلسە قازاقستاننىڭ اۋىل-شارۋاشىلىعىنىڭ ۇشقان قۇستاي دامۋعا قول جەتكىزەتىندىگىنە سەنىمىم كامىل. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا كورشى قىتايمەن تىعىز ارىپەستىك قاتىناستا بولۋ كەرەك دەپ ەسپتەيمىن. جۇڭگو قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن ەڭ ۇلكەن بازار.

     ءۇشىنشى، تۋريزمدى قولعا الىپ، جەر رەسۋرستارىن ەكونوميكالىق تيمدىلىككە اينالدىرۋ كەرەك. ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن ءبىرىنشى ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ كەرەك. ەكىنشى  ديپلوماتيالىق جاعدايلار دا جاسالۋى ءتيسى. مىسالى شەتەل ازاماتتارىنا جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن ۆيزا بەرۋ. كوركەم جەرلەردە سەرۆيستى جاقسارتۋ، تۋريستىك كومپانيالاردىڭ ەركىن جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. وعان قاتىستى زاڭدار دا جاسالۋى ءتيىس. تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگى دە ماڭىزدى. گەگرافيالىق كليماتتىق ەرەكشەلىكتەر دە ەسكەرىلۋگە ءتيىس. وسى جوعارىدا ايتىلعان بىرنەشە جاقتاردى جاقسى قولعا الا الساق، مۇنايسىز-اق داعدارىستان 2-3 جىلدا شىعىپ كەتەر ەدىك. مۇنايدىڭ دا ءداۋىرى ءوتىپ بارا جاتىر. «تاس-قۇرال ءداۋىرى تاس جوق بولعان سوڭ اياقتاپ كەتكەن جوق» دەگەن سياقتى مۇناي ءداۋىرىنىڭ اياقتالۋى مۇنايدىڭ سارقىلۋىنا بايلانىستى ەمەس، ماڭىزىن جوعالتۋىنا بايلانىستى.

- التىنبەك سارسەنباي «شەتەلدەن كەلەتىن قازاقتاردى ۇلكەن كۇشىمىز» دەگەن ەدى. ەلگە شەتتەن كەلەتىن قازاقتار كوشىنە قازاقستانداعى داعدارىس تا اسەر ەتكەن سياقتى. بۇنداي رۋحاني داعدارىستان قالاي شىعۋعا بولادى؟

- جەر ماسەلەسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى بولاتىن بولسا، كوشى-قون دا سونداي ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىندەگى ماسەلە. جەردى يگەرەتىن ادام بولۋ كەرەك. شەتەلدەگى قانداستارىمىز ەڭ سەنىمدى،  ەڭ ۇلكەن ينۆەستورلار، ولار كەلسە جەرىمىزدى تەك يگەرۋگە عانا ەمەس، جاۋدان قورعاۋعادا كەلەدى. دەمورگرافيالىق ماسەلەمىز دە شەشىلەدى. ولار قۇرى كەلمەيدى، قالتاسىندا از بولسا دا قاراجاتىمەن كەلەدى. ءاليحاننىڭ سوزىمەن ايتقاندا، «قازاقستان قازاققا تولماي تاۋەلسىزدىك باياندى بولمايدى». ءتىل ماسلەسى دە شەشىلەدى. سوندىقتان، رۋحاني داعدارىستى شەشۋدىڭ جولى جالعىز، ول كوشى-قون ساياساتىن بارىنشا جاقسارتۋ.

- ءسىز قىتايدىڭ ەكونوميكاسىن جاقسى زەرتتەگەنسىز عوي. قازاقستاندا جەردى جالعا بەرۋ ماسەلەسى ورشىگەنىن بىلەسىز. جالعا بەرە سالساق باستى ينۆەستورلار قىتايلار بولۋعا ءتيىستى ەدى، ءسىزدىڭ ويىڭىزشا جەردى جالعا بەرگەن دۇرىس پا؟

- وتان دەگەن جەر، جەر دەگەن وتان، جەر ماسەلەسى وتە سەزىمتال ماسەلە، ونى دۇرىس شەشۋ كەرەك. قازاقتا «بوس جاتقان جەر جاۋ شاقىرادى» دەگەن ءسوز بار. جەر ماسەلەسىن شەشۋدىڭ باستى جولى بوس جاتقىزباي يگەرۋ كەرەك. يگەرە الام دەگەندەرگە بەرۋ كەرەك. ينۆەستورلاردى ىشتەن دە، سىرتتان دا شاقىرۋ كەرەك. ارينە، توزدىرىپ جىبەرمەيتىندەي ەتىپ بەلگىلى شارتتارمەن. «سىرتتان كەلگەن ينۆەستورلار جەردى باسىپ الادى» دەگەن بىزدەگى ورناپ قالعان قورقىنىش. ينۆەستورلاردان قورىقساق، ءوزىمىز دە يگەرە الماساق وندا قيىن. ال، قازاقستان حالقى جەرىن بوس تاستاماي ءوزى يگەرە السا ارينە ينۆەستورعا مۇقتاجدىق جوق. ءبىراق، بىزدە ونداي مۇمكىندىك ازىرگە بار ەمەس. ونداي جاعدايدا يگەرىلمەي بوس جاتقانىنان گورى شەتەلدەن ينۆەستور شاقىرعان دۇرىس. ءبىراق، ينۆەستورلاردىڭ سانىنا، تەحنولوگياسىنا شەكتەۋ قويۋ كەرەك. ولاردى تەك بەلگىلى شارتتارمەن كىرگىزۋ كەرەك. مىسالى ەگىن سالاتىن ينۆەستورلارعا حيميالىق تىڭايتقىش قولداندىرماۋ، جاسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مىندەتتەۋ، تاۋ-كەن ءوندىرىسىن جاساعاندارعا تابيعاتتى لاستاماۋعا مىندەتتەۋ دەگەن سياقتى.

- ارعى بەتتە «ەربوسىن قايدا ءجۇر؟» دەپ، اعايىن جۇرتىڭىز ىزدەپ جاتادى ەكەن. ءسىز كەتكەلى كونسەرت ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىمەن كىم اينالىسىپ ءجۇر؟ ءىزباسارلارىڭىز بار ما؟

- مەن شىڭجاڭجا مادەنيەت سالاسىمەن 1997 جىلدان باستاپ اينالىستىم. قازاقستاننان كەلگەن ونەر ادامدارىن قارسى الىپ، قىتايداعى شولدەپ وتىرعان قازاقتىڭ سۋىسىنىن قاندىردىق. تىرىدەي كورسەك، ءانىن ەستىسەك، ءسوزىن تىڭداساق دەگەن قانداستاردىڭ ارمانىن ورىندادىق. 2013 جىلعا دەيىن وسى جۇمىسپەن اينالىستىم. 2013 جىلى شىڭجاڭدا تىنىشتىق كەتىپ، تەررورلىق اكتىلەر كوبەيە باستادى. كەيبىر جوسپارداعى مادەني ءىس-شارالارىمىز، كونسەرتتەرىمىز وتپەي قالىپ جاتتى. قۇقىقتىق ورگاندار كەلىپ، اياق استىنان «وتپەيدى» دەپ كەتەدى. بىلايعى جۇرتقا بىلىنبەگەنىمەن جوسپارلانىپ وتپەي قالعان شارۋانىڭ شىعىنى ايتارلىقتاي ۇلكەن بولادى. قاۋىپسىزدىگىمىز ءۇشىن دە،  ارانداۋدان اۋلاق بولۋ ءۇشىن دە ول جۇمىستارىمىزدى توقتاتتىق. مەن سودان كەيىن 2014 جىلى قازاقستانعا ءبىر جولا قونىس اۋدارىپ كەتتىم. جۇڭگو قازاقتارى قاشاندا قازاقستاننىڭ ونەر ادامدارىنا ءزارۋ، كورگىسى تىڭداعىسى كەلەدى. بۇنداعى ونەرپازداردىڭ ارينە، بارىپ تۇرعانى ءجون. ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن جاس بۋىن بار، تاجىريبەلەرى جەتپەي جاتادى دەپ ەستيمىن، كوش جۇرە تۇزەلەر.

- بيىل قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 25 جىل! مەرەكە قارساڭىندا حالىققا قانداي تىلەك ايتاسىز؟

- قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قۇتتى بولسىن! داعدارىس دەگەن ۋاقىتتىق قيىندىق، بەرەكەمىز بىرلىگىمىز بولسا قيىندىق تۋدىرماس. حالقىما ايتار تىلەگىم باي باقىتتى بولايىق، ەگەمەندىگىمىز باياندى بولىپ، قازاقتار وسىپ-ونە بەرەيىك. كوپ بولساق، توق بولساق باسقا نە ارمان؟

سۇحباتتاسقان ەرلان تولەۋباي