مامىردىڭ 19-ىندا بريفينگ وتكىزگەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى كوشى-قون جونىندەگى كوميتەت ءتوراعاسى سالامات امانبايەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا حالىقتى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە كوشىرۋگە ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا كوشى-قون زاڭدىلىعىن جەتىلدىرۋدىڭ ۇجىرىمداماسىمەن تانىستىردى.

وڭتۇستىك حالقى وسە مە؟

تۇجىرىمداما ءۇش ءتۇرلى باعىتتى قامتىعان. بىرىنشىدەن، بۇل تۇجىرىمداما بويىنشا، وڭتۇستىكتەگى حالقى كوپ ايماقتاعى جاستاردى سولتۇستىكتەگى حالقى از اۋماقتارعا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى اياسىندا قونىستاندىرۋ كوزدەلگەن. بۇل باعدارلاما بويىنشا، قو­سىمشا الەۋمەتتىك وتەماقىلار قاراستىرىلىپ وتىرعان كورىنەدى. ەگەر وڭتۇستىكتەگى جۇمىسسىز جۇرگەن جاستار سولتۇستىككە بارىپ، قىزمەت ەتۋگە كەلىسسە، ولاردى تۇرعىن ۇيمەن، جەر تەلىمدەرىمەن جانە شاعىن نەسيەلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلىپ وتىر. اتالعان تۇجىرىمداما بو­يىنشا، وڭتۇستىك ايماقتاردان سولتۇستىككە كەلگەن جاستاردىڭ ارنايى ءبىلىم گرانتتارى ارقىلى سولتۇستىك ايماقتارداعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەرىندە ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ دا قاراستىرىلعان. جۇمىسسىز جۇرگەن جاستاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى دا باستى ماقسات ەتىپ وتىرعان كورىنەدى. ءارى ءوز قالاۋىمەن سولتۇستىك ايماقتارعا قونىس اۋدارعان جاستارعا ءبىر جولعى وتەماقى دا تولەنبەك.

مامىردىڭ 20-سىندا ءدال وسى ماسەلەگە وراي ق ر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسقان ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ۆيسە-مينيسترى ءمادينا ءابىلقاسىموۆا سولتۇستىك وبلىستاردىڭ حالقى 2050 جىلعا قاراي ءبىر ميلليونعا دەيىن كەمۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قوننىڭ شەشۋى قيىن كۇردەلى پروبلەمالارىمەن بايلانىستى: «قازىرگى تەندەنسيالاردى ساراپتاي كەلە، قوستاناي، پاۆلودار، سولتۇستىك قازاقستان، شىعىس قازاقستان سەكىلدى وبلىستارداعى دەموگرافيالىق قۇلدىراۋدىڭ سوڭى جۇمىس كۇشىنىڭ ازايۋىنا اكەپ سوعۋى مۇمكىن. ەگەر سولتۇستىكتەگى جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا، ءبىزدىڭ بولجامىمىز بويىنشا، 2050 جىلعا قاراي بۇل وڭىرلەردىڭ حالقىنىڭ سانى 1 ميلليونعا دەيىن ازايۋى، ال وڭتۇستىك وبلىستاردىڭ حالقىنىڭ سانى – 5،2 ميلليون ادامعا ءوسۋى مۇمكىن»، – دەگەن ول.

ۆيسە-مينيستر حانىم بۇنىڭ بىرنەشە سەبەپتەرىن اتايدى. سونىڭ ءبىرى ورالمانداردى ورنالاستىرۋدا وڭىرلەردىڭ سىرتتان كەلگەندەردى قابىلداۋ مۇمكىندىگىنىڭ ساراپقا سالىنباعاندىعىن، ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ونسىز دا حالقى مول وڭتۇستىك وڭىرلەردى تاڭداعانىن، سول سەبەپتەن دە سولتۇستىك قاڭىراپ بوس قالۋ قاۋپىنە ۇشىراپ تۇرسا، وڭتۇستىكتىڭ حالقى جۇمىس تابا الماي قينالىپ جۇرگەنىن ايتتى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بويىنشا، ورالمانداردىڭ 50 پايىزدان استامى وڭتۇستىك قازاقستان، الماتى، ماڭعىستاۋ جانە جامبىل وبلىس­تارىنا ورنالاسىپ كەلگەن.

جالپى، ىشكى كوشى-قون ۇدەرىستەرىن رەتتەۋ ماقساتىندا «ىشكى كوشى-قون تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋ قاجەتتىگى جايىندا مەديا قاۋىمداستىق تا، قوعامدىق ينستيتۋت وكىلدەرى دە وسىدان 20 جىلداي ۋاقىت بۇرىن دابىل قاققان بولاتىن. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ىشكى كوشى-قون تۋرالى زاڭ جوباسى دايىندالىپ، پارلامەنتكە كەلگەندە، قوعام ودان ءبىراز ءۇمىت كۇتكەنى دە راس. الايدا، زاڭ جوباسى جوبا قالپىندا عانا قالىپ قويدى. ءسويتىپ، ۋربانيزاسيا سالدارىنان قوردالانعان تۇيتكىلدەردى شەشۋگە مەملەكەت قۇلىقتىلىق تانىتپادى. ەندى ماسەلە ۋشىعا باستاعاننان كەيىن عانا، سولتۇستىك جانە شەكارا ايماقتاردىڭ قامىن ويلاستىرا باستادى. دەگەنمەن، ونىڭ قازىرگى تىعىرىقتان شىعۋعا قانشالىقتى كومەكتەسەتىنىن ساراپشىلار ايتا الماي وتىر.

50 مىڭ قازاق ازاماتتىق الا الماي ءجۇر

تۇجىرىمدامانىڭ ەكىنشى باعىتى – قازاقستانعا كەلەتىن ەتنيكالىق قازاقتارعا ارنالعان. شەتەلدەن ورالعان قازاقتار قاي وڭىرلەرگە ورنالاسسا دا، ورالمان مارتەبەسى بەرىلەدى دەلىنگەن وندا. الايدا ورالمان مارتەبەسىن الاردان بۇرىن، ەتنيكالىق قازاقتار ىقتيار حاتتى راسىمدەۋى ءتيىس. بۇل رەتتە ولارعا بەرىلىپ وتىرعان جەڭىلدىكتىڭ ءبىرى – تولەم قابىلەتتىگىن راستاۋدىڭ قاجەتتىلىگىنىڭ جوقتىعى. دەگەنمەن ءدال وسى تالاپتىڭ ورالمانداردى شىرعالاڭعا سالاتىنىن كوشى-قون كوميتەتىندەگى شەندىلەر بىلمەي وتىر ما؟ ورالماندارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن بەرۋدىڭ 2012 جىلعا دەيىنگى تاجىريبەسىن قايتا قايتارۋ سونشالىقتى قيىنعا ءتۇسىپ وتىرعانى ما؟ ونداعى تالاپتار بويىنشا، ىقتيار حاتتى الۋ تۋرالى باپ جوق بولاتىن. ورالمان ءوزىنىڭ قازاق ەكەنىن دالەلدەي بىلسە جانە تۇراقتى تىركەۋگە تۇرسا، قۇجاتتارىن بىردەن ازاماتتىققا تاپسىرا الاتىن. شەتەلدەن كەلەتىن قازاقتارعا ق ر ازاماتتىعىن الۋدى ءبىر جىلعا دەيىن تومەندەتۋدى كوزدەپ وتىرعاندارىن ايتادى، ەگەردە زاڭعا اۋەلى ىقتيار حاتتى الۋ تالابى ەنگىزىلسە، بۇنىڭ تاعى دا ءبىراز ۋاقىتقا سوزىلاتىندىعى ايان. ويتكەنى، قازىرگى قولدا بار زاڭدىلىقتار مەن قاۋلىلارعا سۇيەنسەك، ەتنيكالىق قازاقتىڭ تۇراقتى تىركەۋگە تۇرۋىنىڭ ءوزى قيامەت قايىمعا اينالىپ وتىرعانى ءمالىم. استانادا ق ر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسقان كوشى-قون كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى ءقازىر ق ر ازاماتتىعىن الا الماي جۇرگەن ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ سانى 50 مىڭعا جەتكەندىگىن ايتادى. ال كوپشىلىك تالقىسىنا ءتۇسىپ جاتقان زاڭ جوباسىنىڭ قابىلدانۋى كەلەسى جىلدىڭ ەنشىسىنە قالىپ وتىر. دەمەك، الداعى جارتى جىلدا ورالمانداردىڭ قوردالانعان ماسەلەلەرى شەشىلمەيتىنى انىق بولىپ وتىر.

بىزگە كىمدەر كەلىپ جاتىر؟

اتالعان باسقوسۋدا ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ۆيسە-مينيسترى ءمادينا ءابىلقاسىموۆا جۇرتتى ەلەڭدەتەتىن تاعى ءبىر ءمالىم­دەمە جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستانعا سوڭعى 20 جىلدا ورالعان ورالمانداردىڭ 70 پايىزىنىڭ جوعارى يا ارنايى ءبىلىمى جوق كورىنەدى. الايدا شەنەۋنىك سوڭعى جىلدارى كەلىپ جاتقان ورالمانداردىڭ جۇمىسپەن قامتۋ بارىسىنا جاسالعان ەشقانداي مونيتورينگىنىڭ جوقتىعىن مويىندايدى. سوندا بۇل اقپاراتتى ول نەگە سۇيەنىپ مالىمدەپ وتىر ەكەن؟ ۆيسە-مينيستر حانىم ەشقانداي دەرەك كوزىن كورسەتپەيدى، ەشكىمگە سىلتەمە جاسامايدى، ەشقانداي زەرتتەۋ جۇمىسىن كولدەنەڭ تارتپايدى. بۇنىڭ ءوزى سوڭعى كەزدە پايدا بولا باستاعان جاعىمدى جاڭالىقتارعا قارسى باستالعان اق­پاراتتىق شابۋىل ىسپەتتى. ويتكەنى ءدال وسى مينيسترلىك ەڭبەك ميگرانتتارى تۋرالى زاڭدى قابىلداپ، سول زاڭ اياسىندا ورالمانداردىڭ ازاماتتىق الۋىن 4 جىلعا دەيىن شەگەرگەن بولاتىن. كوشى-قوننىڭ توقتاۋىنا، قازاقتاردىڭ كەلمەۋىنە، كوبەيمەۋىنە مۇددەلى ءبىر توپ جۇمىس ىستەپ وتىرعان سياقتى. ورالمانداردىڭ جولىن توسۋعا، قازاقتاردىڭ بىرىكپەۋىنە قارسى زاڭدار سول ىقپالدى توپتار تاراپىنان قابىلداندى. ارينە، بۇل زاڭداردى قابىلداۋ ءۇشىن ولار اقپاراتتىق مۇمكىندىكتى كەڭىنەن پايدالاندى. اقپاراتتىق قۇرالدار، قوعامدىق ۇيىمدار ارقىلى ورالمانداردى قوعامعا ءتيىمسىز، جاعىمسىز ەتىپ كورسەتىپ باقتى. ەلىمىزدە كوشى-قون مەن ەڭبەك ميگرانتتارى تۋرالى شىعارىلعان سوڭعى زاڭنامالاردان وسىنداي باعىت بايقالىپ قالادى. ولار سىرتتان كەلگەن ورالمانداردىڭ سانىن عانا ەمەس، ولاردىڭ ەلگە كەلگەننەن كەيىنگى تابيعي ءوسىمىن ەسكەرمەي وتىر.

ەڭبەك كۇشىن سىرتتان شاقىرامىز با؟

اتالعان كونسەپسيانىڭ ءۇشىنشى باعىتى – سىرتتان بىلىكتىلىگى جوعارى مامان كادرلاردى شاقىرۋ. بۇل ءۇشىن ولاردىڭ جۇمىسقا تۇرۋىنا ارنايى كۆوتا بەلگىلەۋ، جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ولاردى قىزمەتكە الۋىنا رۇقسات ەتۋ سياقتى كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ كوزدەلىپ وتىر. ءبىرىنشى كەزەكتە، قازاقستانعا مەنەدجەر، ينجەنەر جانە عالىمدار سەكىلدى سيرەك ماماندىق يەلەرى شاقىرىلماق.

قازاقستاننىڭ ەڭبەك رىنوگىندا جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى 2007 جىلدان بەرى بايقالىپ كەلە جاتقان تەندەنسيا. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستان جىل سايىن ەڭبەك كۆوتاسىن بەلگىلەپ، ارنايى ماماندىق يەلەرىن ارنايى سالالارعا تارتۋمەن كەلەدى. الايدا بۇدان بىلايعى وسى سالاداعى نەگىزگى ساياسات تا مۇلدەم كەرەعار باعىتتا وزگەرۋى مۇمكىن. ويتكەنى قازاقستان ۇكىمەتى اشىق ەڭبەك رىنوگىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل ساياسات بو­يىنشا، بۇرىنعىداي شەتەلدىك ەڭبەككەرلەردى شەكتەۋ الىنىپ تاس­تالادى. وسىندا ءبىلىم العان شەتەل جاستارى جۇمىسقا ەمىن-ەركىن ورنالاسۋعا مۇمكىندىك الادى. بۇرىن شەتەل ازاماتى قازاق­ستان اۋماعىندا جۇمىسقا ورنالاسۋى ءۇشىن جۇمىس بەرۋشىنىڭ ارنايى ليسەنزياسى بولاتىن بولسا، ۇسىنىلىپ وتىرعان تۇجىرىمدامادا ول تالاپ تا جويىلماق. دەمەك، قازاقستانعا كىم كەلىپ جۇمىس ىستەگىسى كەلسە، سوعان ەسىك اشىق. بۇل ونسىز دا كورشى مەملەكەتتەردەن، اسىرەسە، وزبەكستان، قىرعىزستان، جۇڭگو ەلدەرىنەن جىل سايىن اعىلىپ كەلىپ جاتقان ميگرانتتاردىڭ سانىن ەسەلەپ ارتتىرادى دەگەن ءسوز. ونسىز دا شەتەلدىك ينۆەستورلار كاسىبي بىلىكتىلىگى تومەن دەگەن سىلتاۋمەن قازاقستاندىق جۇمىسشىلاردى اينالىپ ءوتىپ، ءوز ازاماتتارىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتىپ كەلگەنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ تەڭسىزدىگى بار. ونسىز دا كوپ ۇلتتىمىز دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتاتىن قازاقستاننىڭ ەندىگى ۇستانىپ وتىرعان باعىتى دا ەلدى تاعى دا ۇلتتار لابوراتورياسىنا اينالدىرۋ بولماسىنا كىم كەپىل.  ەسەنگۇل كاپ قىزى

"تۇركىستان" گازەتى