كراتكو و نەكوتورىح پرەزيدەنتاح، كوتورىە ۆنەسلي زامەتنىي ۆكلاد ۆ رازۆيتيە نە تولكو امەريكي، نو بىلي دەياتەليامي مەجدۋنارودنوگو ماسشتابا، يح زناەت ي پومنيت ۆسە چەلوۆەچەستۆو، سووبششاەت Qamshy.kz سو سسىلكوي نا zakon.kz.

دجوردج ۆاشينگتون
دجوردج ۆاشينگتون – پەرۆىي پرەزيدەنت سشا. ون ۆوزگلاۆليال وسۆوبوديتەلنۋيۋ بوربۋ پروتيۆ انگليچان زا نەزاۆيسيموست امەريكي. ۆاشينگتون يمەل وچەن بولشۋيۋ پوپۋليارنوست سرەدي نارودا امەريكي، ليۋدي ەمۋ ۆەريلي ي شلي ۆ بوي پروتيۆ رەگۋليارنىح چاستەي انگلييسكوي ارميي.
ون بىل سرەدي تەح، كتو ناپيسال كونستيتۋسيۋ سشا، دەكلاراسيۋ نەزاۆيسيموستي. ۆاشينگتون ۆوزگلاۆيل بوربۋ زا پراۆا چەرنوكوجيح، وبەدينەنيە سيەۆەرا ي يۋگا، سوزدانيە نەزاۆيسيمىح شتاتوۆ، كوتورىە وبەدينەنى ۆ ەدينوە گوسۋدارستۆو.

كونستيتۋسيا سشا
ۆاشينگتون زالوجيل ي پوسترويل بەلىي دوم، ت.ە. رەزيدەنسيۋ پرەزيدەنتوۆ سشا.

بەلىي دوم
پو كونستيتۋسيي ۆىبراننىي نارودوم پرەزيدەنت دولجەن پروجيۆات ۆ ەتوي رەزيدەنسيي. ون يمەەت پراۆو پريگلاشات گوستەي، پرينيمات پرەدستاۆيتەلەي درۋگيح گوسۋدارستۆ، رەشات گوسۋدارستۆەننىە زاداچي تولكو ۆ بەلوم دومە. تۋت جە دولجنا جيت ەگو سەميا. دجوردج ۆاشينگتون سام نە سموگ ۆەحات، ي ۆپەرۆىە ۆ ەتوم دومە پوسەليلسيا ي ستال حوزياينوم ۆتوروي پرەزيدەنت سشا دجون ادامس.
پري پرەزيدەنتە ۆاشينگتونە تاكجە بىل زالوجەن فۋندامەنت پود سترويتەلستۆو كاپيتوليا، مەستوپرەبىۆانيە كونگرەسسا سشا.

كاپيتوليي
كوگدا كونچيلسيا ۆتوروي سروك پرەبىۆانيا دجوردجا ۆاشينگتونا نا پوستۋ پرەزيدەنتا سشا، ك نەمۋ شلي بەسكونەچنىە دەلەگاسيي س پروسبوي ۆ ۆيدە يسكليۋچەنيا سوگلاسيتسيا بىت ۆىبراننىم نا ترەتيي سروك. ۆاشينگتون رەشيتەلنو وتكازالسيا، پري ەتوم سكازاۆ: “يسكليۋچەنيە ۆ موەم ليسە ستانەت پراۆيلوم دليا درۋگيح”. ون ۋمەر نا سۆوەي فەرمە، گدە زانيمالسيا رازۆەدەنيەم ي ۆىراششيۆانيەم مولودىح بىچكوۆ.
نارود امەريكي چتيت سۆوەگو پەرۆوگو پرەزيدەنتا. ستوليسا سشا نازۆانا ۆ ەگو چەست. كرومە توگو، يمەەتسيا شتات ۆاشينگتون، مونۋمەنت ۆ چەست ۆاشينگتونا، ەگو يمەنەم نازۆانى ۋليسى، پلوششادي، كورابلي.

توماس دجەففەرسون
توماس دجەففەرسون – ترەتيي پرەزيدەنت سشا، ۆيدنىي دەياتەل ۆوينى زا نەزاۆيسيموست، اۆتور دەكلاراسيي نەزاۆيسيموستي (1776). ۆ پەريود سۆوەگو پرەزيدەنتستۆا سۋمەل ۋ فرانسيي ۆىكۋپيت شتات لۋيزيانۋ. زنامەنيتايا بيبليوتەكا كونگرەسسا سشا بىلا سوزدانا نا وسنوۆە ەگو كوللەكسيي. دجەففەرسون وسنوۆال ۋنيۆەرسيتەت ۆيرگينيي ي سوزدال ەگو پەرۆۋيۋ پروگراممۋ. ون بىل گۋبەرناتوروم ۆيرگينيي، پەرۆىم گوسۋدارستۆەننىم سەكرەتارەم، ۆتورىم ۆيسە-پرەزيدەنتوم ي ترەتيم پرەزيدەنتوم سشا. ون بىل رازنوستوروننيم ۋچەنىم-اگرونوموم، ارحيتەكتوروم، ارحەولوگوم، پالەونتولوگوم، يزوبرەتاتەلەم، كوللەكسيونەروم، پيساتەلەم. بىل شيروكو يزۆەستەن كاك ودين يز وسنوۆنىح سوزداتەلەي دوكترينى وتدەلەنيا سەركۆي وت گوسۋدارستۆا. دجەففەرسون زنال ينوستراننىە يازىكي، پرەكراسنو يگرال نا سكريپكە، بىل ۆسەستوروننە وبرازوۆاننىم چەلوۆەكوم.
ون اۆتور دەكلاراسيي نەزاۆيسيموستي، كوتورۋيۋ ۋتۆەرديل كونگرەسس 4 يۋليا 1776 گودا. سەيچاس 4 يۋليا – سلاۆنىي پرازدنيك سشا، دەن نەزاۆيسيموستي، ا پرەامبۋلا دەكلاراسيي، پرينەسشەي نايبولشۋيۋ يزۆەستنوست دجەففەرسونۋ، ياۆلياەتسيا سامىم يزۆەستنىم تەكستوم و پراۆاح چەلوۆەكا.

دەكلاراسيا نەزاۆيسيموستي سشا
توماس دجەففەرسون ۆ رەزۋلتاتە ۆوزنيكشەي بوربى س ۆىسوكيمي دولجنوستيامي سترانى پو نالوگوۆوي پوليتيكە، ي وسوبەننو پو سپوسوبۋ پوگاشەنيا ۆوەننىح زادولجەننوستەي سترانى، وسنوۆال سوۆمەستنو س دجەيمسوم مەديسونوم دەموكراتيچەسكۋيۋ رەسپۋبليكانسكۋيۋ پارتيۋ، كوتورايا پريۆەلا ەگو ك پوبەدە نا پرەزيدەنتسكيح ۆىبوراح ۆ 1800گ. ۆ پەريود سۆوەگو پرەزيدەنتستۆا دجەففەرسون پروۆەل چەرەز كونگرەسس نەسكولكو وچەن ۆاجنىح زاكونوۆ – و زاپرەتە رابوتورگوۆلي ي ەكسپلۋاتاسيي رابسكوگو ترۋدا، پريۋچەنيي يندەيسكيح پلەمەن ك سيۆيليزاسيي، پروۆەدەنيي يمپيچمەنتا (نەدوۆەريا) ك ۆىسوكيم دولجنوستيام ۆ سشا، نەزاۆيسيموستي سۋدەبنوي ۆلاستي وت پوليتيچەسكيح مانيپۋلياسيي ي ت.د. ون سۋمەل پودنيات پرەستيج امەريكي ۆو ۆسەم ميرە پۋتەم وتكازا وت زاحۆاتنيچەسكيح ۆوين، وتكازا پلاتيت دان درۋگيم سترانام زا بەسپرەپياتستۆەننوە پلاۆانيە ي تورگوۆليۋ ۆ سرەديزەمنوم مورە.
توماس دجەففەرسون ۋمەر ۆ ۆوزراستە 82 لەت، ۆ 1826گ.، نەپودالەكۋ وت سۆوەي زنامەنيتوي ۋسادبى مونتيچەللو، روۆنو چەرەز پياتدەسيات لەت پوسلە پودپيسانيا دەكلاراسيي نەزاۆيسيموستي.

اۆراام لينكولن
درۋگيم نايبولەە ينتەرەسنىم پرەزيدەنتوم سشا ياۆلياەتسيا اۆراام لينكولن. ەگو پرەزيدەنتستۆو پريشلوس نا گودى گراجدانسكوي ۆوينى (1861-1865). ۆەليكيي گۋمانيست، ون ۆسيۋ جيزن بورولسيا زا سۆوبودۋ ليچنوستي، پروتيۆ ۋگنەتەنيا ي پورابوششەنيا درۋگيح نارودوۆ، پروتيۆ رابستۆا ي رابوتورگوۆلي. ەگو بەسپوششادنايا ۆوينا سدەلالا امەريكۋ سيمۆولوم سۆوبودى دليا ۆسەگو چەلوۆەچەستۆا. ۆ امەريكۋ پوتيانۋليس ليۋدي ۆ پويسكاح سچاستيا ي سۆوبودى، اۆراام لينكولن سيمۆوليزيرۋەت سوبوي ۆەرۋ ۆ تو، چتو ۆسە ليۋدي دولجنى بىت سۆوبودنى. ۆ كاپيتولييسكيح حولماح راسپولوجەن مەموريال لينكولنا، كوتورىي ۆوزۆەدەن ۆ 1914-1922 گوداح. كومپوزيسيوننوە زدانيە سيمۆوليزيرۋەت سويۋز. پو ەگو پەريمەترۋ پروحوديات 36 كولونن – يمەننو ستولكو شتاتوۆ وبەدينيلوس ك مومەنتۋ سمەرتي لينكولنا. نازۆانيا 48 شتاتوۆ (ا يمەننو ستولكو يح بىلو ك 1922 گودۋ – مومەنتۋ زاۆەرشەنيا سترويتەلستۆا مەموريالا) ۆىبيتى ۆدول ۆنەشنەي ستەنى زدانيا. تابليچكا س نازۆانيەم دۆۋح پوسلەدنيح پريسوەدينيۆشيحسيا شتاتوۆ – الياسكي ي گاۆايي ناحوديتسيا نا پودحودە ك مەموريالۋ.
ۆ پومەششەنيي مەموريالا، كوگدا ۆى پودنيماەتەس پو شيروكوي منوگوستۋپەنچاتوي مرامورنوي لەستنيسە، ناحوديتسيا سيدياششيي پرەزيدەنت لينكولن، وبراششەننىي ليسوم ك مەموريالۋ ۆاشينگتونا ي كاپيتوليۋ. ستاتۋيا سدەلانا يز بەلوسنەجنوگو مرامورا، شيروكوە كرەسلو ي ۆيسياششيي س پراۆوي ستورونى پلاشش سدەلانى س بولشيم يسكۋسستۆوم، پودچەركيۆايۋت ۆەليچيە پرەزيدەنتا، ەگو ۋۆەرەننوست ي رەشيتەلنوست ۆ بوربە زا سۆوبودۋ. ستاتۋيا لينكولنا يمەەت 5،79 م ۆ ۆىسوتۋ ي ۆەسيت 175 تونن. ۆ پومەششەنيي تاكجە ناحودياتسيا دۆە وگرومنىە كامەننىە پليتى: نا ودنوي ۆىگراۆيروۆان تەكست ۆتوروگو يناۋگۋراسيوننوگو وبراششەنيا لينكولنا، ا نا درۋگوي – ەگو زنامەنيتايا گەتتيسبورگسكايا رەچ. دۆە ناستەننىە روسپيسي اللەگوريچەسكي پرەدستاۆليايۋت پرينسيپى سۆوبودى، سپراۆەدليۆوستي، ەدينەنيا، براتستۆا ي بلاگوتۆوريتەلنوستي. لينكولن وستاۆيل پوسلە سەبيا (ون بىل ۋبيت) ۆەليكوە ناسلەدستۆو – امەريكا دولجنا بىت سۆوبودنوي سترانوي دليا ۆسەگو چەلوۆەچەستۆا. يمەنەم پرەزيدەنتا لينكولنا نازۆانى گورودا، كورابلي، ۋليسى ي ت.د. سيتاتى يز ەگو رەچەي ۆىبيتى نا فرونتونە منوگيح زدانيي، پامياتنيكوۆ ي كامەننىح پليت نا ۋليساح ۆاشينگتونا ي درۋگيح گورودوۆ سشا.

فرانكلين دەلانو رۋزۆەلت
ەدينستۆەننىم پرەزيدەنتوم سشا، كوتورىي چەتىرە رازا يزبيرالسيا پرەزيدەنتوم امەريكي، بىل فرانكلين دەلانو رۋزۆەلت. مولودوي امبيسيوزنىي ادۆوكات وچەن بىسترو زاۆويەۆال پوليتيچەسكۋيۋ پوپۋليارنوست، ۆ 1908 گودۋ بىل يزبران گۋبەرناتوروم شتاتا نيۋ-يورك، گدە پرەدپرينيال رياد رەفورم، بورولسيا س وليگارحامي ي ۋۆوليل رياد چينوۆنيكوۆ. ناچالاس ۆەليكايا دەپرەسسيا، ۋۆەليچيلاس بەزرابوتيسا، وستانوۆيليس فابريكي ي زاۆودى، بىل پەريود ساموگو بولشوگو كريزيسا ۆ كاپيتاليستيچەسكوم ميرە. اۆتوريتەت گەربەرتا گۋۆەرا، پرەزيدەنتا وت رەسپۋبليكانسكوي پارتيي، رەزكو ۋپال. ادمينيستراسيا سشا نە سموگلا ۆىدۆينۋت رەالنوي پەرسپەكتيۆى ۆىحودا يز سوزداۆشەگوسيا پولوجەنيا. ۆ 1932 گودۋ رۋزۆەلت، كوتورىي بىل ۆىدۆينۋت وت دەموكراتيچەسكوي پارتيي، لەگكو ۆىيگرال پوست پرەزيدەنتا سترانى. ۆ نارودە گوۆوريات: س پريحودوم نوۆوگو پرەزيدەنتا رۋزۆەلتا ي ەگو ادمينيستراسيي چەرەز نەدەليۋ نارود ۆزدروگنۋل ي پوچۋۆستۆوۆال پەرەمەنى، چەرەز مەسياس رەفورمى ستالي رەالنىمي، ا چەرەز تري مەسياسا سترانا يزمەنيلاس. بلاگوداريا رەفورمام رۋزۆەلتا زاكونچيلاس ۆەليكايا دەپرەسسيا. رۋزۆەلت بىل يزبران نا پوست پرەزيدەنتا سشا چەتىرە رازا زا ۆسيۋ يستوريۋ سشا. شلا ۆتورايا ميروۆايا ۆوينا، كونگرەسس سشا ۆىنەس پوستانوۆلەنيە نە يزبيرات نوۆوگو پرەزيدەنتا، وستاۆيت ف.د. رۋزۆەلتا نا پوستۋ پرەزيدەنتا دو وكونچانيا ۆوينى. ون بىل ينيسياتوروم انتيگيتلەروۆسكوي كواليسيي. ۆ ناچالە چەتۆەرتوگو سروكا، 12 اپرەليا 1945 گودا، فرانكلين دەلانو رۋزۆەلت سكونچالسيا وت كروۆويزليانيا ۆ موزگ، نە دوجيل دو دنيا كاپيتۋلياسيي گەرمانيي مەنشە مەسياسا. ون وستالسيا ۆ پامياتي منوگيح پوكولەنيي امەريكانسيەۆ كاك سامىي ۆەليكيي پرەزيدەنت. ۆ مۋزەياح امەريكي ۆ سپەسيالنىح زالاح وچەن منوگو ستەندوۆ، پوسۆياششەننىح ف. رۋزۆەلتۋ، تۋت جە ۆ مالەنكيح زاكرىتىح كابيناح دەمونستريرۋيۋتسيا فيلمى و جيزني ي دەياتەلنوستي ەتوگو ۆىدايۋششەگوسيا دەموكراتا. و نەم ناپيسانى كنيگي، سوزدانى منوگيە حۋدوجەستۆەننىە ي دوكۋمەنتالنىە فيلمى. فرانكلين رۋزۆەلت ۆسيۋ جيزن سترەميلسيا بىت حوت نەمنوگو پوحوجيم نا سۆوەگو پەرۆوگو پوليتيچەسكوگو كۋميرا تەودورا رۋزۆەلتا، نا پلەمياننيسە كوتوروگو ون جەنيلسيا. تەودور رۋزۆەلت بىل سكورەە گەرويچەسكيم ليدەروم، ۆ تو ۆرەميا كاك فرانكلين رۋزۆەلت بىل ليدەروم دەموكراتيچەسكيم. رۋزۆەلت و سەبە گوۆوريل سلەدۋيۋششەە: ”مەنيا سچيتايۋت زاگادكوي، كوتورۋيۋ يا سام سوزدال، نا ساموم دەلە يا سۆوەگو رودا گيبريد زاگادكي ي سانتا-كلاۋسا”.
ۆ ۆاشينگتونە نا كاپيتولييسكيح حولماح سوزدان ۋديۆيتەلنىي نەپوۆتوريمىي مەموريال ف. رۋزۆەلتۋ. مەموريال سوستويت يز چەتىرەح چاستەي، وتوبراجايۋششيح ۆسە گودى پراۆلەنيا رۋزۆەلتا. پوسەتيتەلەي ۆسترەچاەت ف.د. رۋزۆەلت ۆ برونزە نا ينۆاليدنوي كولياسكە، حوتيا ۆسەگدا پري جيزني ون دەلال ۆسە، چتوبى نارود نە ۆيدەل ەگو نەموششنوە سوستويانيە. ۆ مەموريالە ۆپەرۆىە ۆ يستوريي سشا يزوبراجەنا پەرۆايا لەدي ەلەونورا رۋزۆەلت، كوتورايا بىلا پريۆەرجەننيسەي ورگانيزاسيي وبەدينەننىح ناسيي.

دجون فيسدجەرالد كەننەدي
درۋگوي پرەزيدەنت امەريكي، كوتورىي بىل نا پوستۋ نەدولگوە ۆرەميا، نو وستاۆيل و سەبە پاميات نا منوگيە دەسياتيلەتيا، – دجون فيسدجەرالد كەننەدي. ون بىل پەرۆىم پرەزيدەنتوم-كاتوليكوم، پەرۆىم پرەزيدەنتوم، روديۆشيمسيا ۆ XX ۆەكە.
دۆۋحلەتنەە پرەزيدەنتستۆو كەننەدي، پرەرۆاننوە ەگو زاگادوچنىم ۋبييستۆوم، وزنامەنوۆانو كاريبسكيم كريزيسوم، سەرەزنىمي شاگامي پو ۋراۆنيۆانيۋ چەرنوكوجيح ۆ پراۆاح، ناچالوم كوسميچەسكوي پروگراممى. ون زاكونچيل گارۆاردسكيي ۋنيۆەرسيتەت ۆ 1936 گودۋ، ا زاتەم وكسفوردسكيي ۋنيۆەرسيتەت. ەگو كۋميروم ۆ پوليتيكە بىل ۋينستون چەرچيلل. ون ۋچاستنيك ۆوينى، بىل تياجەلو رانەن ي ۆسيۋ جيزن سترادال وت تراۆمى پوزۆونوچنيكا.
دجون كەننەدي بىل يزبران پرەزيدەنتوم ۆ نويابرە 1960 گودا، ەگو برات روبەرت كەننەدي، كوتورىي بىل رۋكوۆوديتەلەم يزبيراتەلنوي كومپانيي، ستال مينيستروم يۋستيسيي. پري دجونە كەننەدي ۆپەرۆىە ناچالي پرەدپرينيمات رەالنىە شاگي پو ۋلۋچشەنيۋ وتنوشەنيي مەجدۋ سشا ي سوۆەتسكيم سويۋزوم.
ۆ پراۆيتەلستۆو كەننەدي ۆوشلي منوگيە ەنەرگيچنىە ليسا، كوتورىە ناچالي سەرەزنىە رەفورمى ۆ سترانە، نابليۋدالوس ۋلۋچشەنيە پوليتيچەسكوي اتموسفەرى. ودناكو وتنوشەنيە س كۋبوي ي ۋسيلەنيە ۆوەننىح دەيستۆيي ۆو ۆەتنامە سنيجالو پولوجيتەلنىە ەففەكتى وت پرينيماەمىح دەيستۆيي.
سەميا كەننەدي وتنوسيتسيا ك بوگاتەيشيم ليسام امەريكي. بلاگوداريا فينانسوۆوي پوددەرجكە، ۆىسوكومۋ وبرازوۆانيۋ ي ۆوسپيتانيۋ، منوگيە چلەنى سەمي ستالي پوليتيكامي ي زانيمالي ۆىسوكيە دولجنوستي.
دجون كەننەدي پرەدپرينيال منوگيە شاگي، چتوبى امەريكا موگلا رەالنو پوموگات منوگيم سلابورازۆيتىم سترانام: سوزدان كورپۋس ميرا، ورگانيزاسيا سويۋز رادي پروگرەسسا ي در. ون پودراجال اۆراامۋ لينكولنۋ، ۆىستۋپال زا ۋراۆنەنيە ۆ پراۆاح افروامەريكانسيەۆ، پوددەرجيۆال مارتينا ليۋتەرا كينگا.
دجون كەننەدي بىل ۋبيت 22 نويابريا 1963 گودا ۆ گورودە داللاس (شتات تەحاس). وفيسيالنىە داننىە پو ۋبييستۆۋ كەننەدي پروتيۆورەچيۆى ي سودەرجات نەكوتوروە كوليچەستۆو “بەلىح پياتەن”. دجونۋ كەننەدي پوسۆياششەنو منوجەستۆو كنيگ ي ستاتەي. ون سامىي پوپۋليارنىي پرەزيدەنت سشا ۆو ۆتوروي پولوۆينە XX ۆەكا.