قازiر دۇكەندەردە كيiمنiڭ نەشە اتاسى سىقيىپ، سىيماي تۇر. قالتاڭىز كوتەرسە، قالاعانىڭىزدى الاسىز دا كيiپ كەتە بەرەسiز. سوندا دا ماعان قولدان توقىلعان دۇنيەلەرگە ەشنارسە جەتپەيتiندەي كورiنەدi دە تۇرادى.
جوعارى سىنىپتا وقىپ جۇرگەنiمiزدە جiبەك دەگەن اپاي بيولوگيا ءپانiنەن ساباق بەردi. جاسىرىپ قايتەيiن، سىنىپتاستار، سىنىپتاستار عانا ەمەس-اۋ، بۇكiل مەكتەپ جiبەك اپايعا عاشىق بولىپ قالدىق. اپايىمىزدىڭ اپپاق بوكەبايى، مويىن وراعىشى، ءشالi، قولعابى قانداي ادەمi دەسەڭiزشi. سىرتقا شىعىپ كەتسە، ۇستاپ كورەمiز. جۇپ-جۇمساق مامىقتاي. قىزدار قولعابىن كيiپ كورەدi. «ءو-لا، جىپ-جىلى عوي مىناۋ» دەپ شەشكiسi كەلمەي تۇرادى.
سويتسەك، جiبەك اپايىمىز وسىنىڭ بارلىعىن ەشكiنiڭ ءتۇبiتiنەن توقىتادى ەكەن عوي.
قازاق تالعامىندا ەشكi ءتۇبiتi تۇيە ءجۇنiنەن دە قىمبات. تiپتi، جiبەكپەن تەڭدەس سانالعان. ءتۇبiت يiرۋگە دە يكەمدi. جالپى، ەشكi ءجۇنiن ءتۇبiت، قىلشىق دەپ ەكiگە بولەدi. ەشكiنi تۇلەگەن كەزدە قىرقادى. سوسىن ءتۇبiت پەن قىلشىقتى ايىرادى. دامىعان ەلدەردە ءتۇبiت پەن قىلشىقتى بولەتiن تەحنيكالار بۇرىننان بولعان. ال، قازاقى اۋىلدا اجەلەرiمiزدiڭ بۇل جۇمىستى جەڭiلدەتۋگە ءوزiندiك قۋلىقتارى بولاتىن. «قىلشىعىنان تازارتىپ ءارi تاۋداي ەتiپ ءتۇبiت تۇتسەڭ، قۇداي سول تاۋداي بوپ ءتۇتiلگەن ءتۇبiتتiڭ استىنا قالاعان نارسەڭدi قالدىرادى» دەيتiن. بويجەتكەندەردiڭ قالاۋى كوپ بولادى ما بiلمەدiم، ءتۇبiت تۇتۋگە كەلگەندە الدارىنا جان سالمايتىن.
ءتۇبiتتiڭ باستى قاسيەتi – جىلۋ ساقتاعىشتىعى. سونداي-اق، ول ىلعالدى كوپ سiڭiرەدi. ءتۇبiتتiڭ تابيعي ءتۇسi كوبiنەسە اق، قارا، قوڭىر بولىپ كەلەدi. اق ءتۇستi ءتۇبiتتi كەز كەلگەن تۇسكە بوياۋعا بولاتىندىقتان، ول قارا، قوڭىر تۇستەرiنە قاراعاندا جوعارى باعالانادى.
قازاق قىلشىقتى دا قاجەتiنە جاراتىپ وتىرعان. ماسەلەن، ارقان-جiپ ەسكەندە مiندەتتi تۇردە ەشكiنiڭ قىلشىعىن قوسقان. بۇل ارقاننىڭ بەرiكتiگiنە كەپiل. سونداي-اق، تاقىر كiلەم، الاشا سەكiلدi بۇيىمدارعا دا پايدالانادى. مۇنداي كiلەم، الاشالار كوپكە دەيiن شىداس بەرەدi.
قاراتاۋ سiلەمدەرiنiڭ ءسۇيiرلەنiپ بiتەر تۇسىندا اقسۇمبە اتتى اۋىل بار. سول اۋىلدىڭ جانىنداعى توبەنiڭ ۇشار باسىندا دەشتi قىپشاقتىڭ كوزi، ماڭگiلiك ماحابباتتىڭ سيمۆولى – اقبيكەش مۇناراسى تالاي عاسىرلاردان بەرi جەل مەن جاۋىنعا، داۋىلدار مەن بوراندارعا توتەپ بەرiپ، قاسقايىپ تۇر. اقبيكەش مۇناراسىنىڭ ءمۇجiلگەن كiرپiشتەرiنە قاراساڭىز، اراسىنا جىلقىنىڭ قىلى مەن ەشكiنiڭ قىلشىعى قوسىلعانىن كورەسiز. وسىدان سوڭ-اق قىلشىقتىڭ قىمبات تاۋار ەكەنiن تاني بەرiڭiز.
ەندi ەشكiنiڭ تەرiسiنە كەلەيiك. سەركەنiڭ تەرiسiنەن يلەنiپ، ءجۇنi سىرتىنا قاراتىلىپ تiگiلەتiن تون، iشiك جاۋىن-شاشىندى كۇندەرi تاپتىرمايتىن كيiم. تاۋ حالىقتارى كۇنi بۇگiنگە دەيiن وسى كيiمدi كيەدi. ويتكەنi، ەشكi ءجۇنi قىلشىقتى بولعاندىقتان، وعان سۋ سىرعىپ، توقتامايدى. جاۋىن-شاشىنى مول كاپ، بالقان، الپi جانە باسقا دا تاۋلى جەرلەردەگi حالىقتاردىڭ ەشكi تەرiسiنەن تون كيەتiنi سوندىقتان.
قازاقتىڭ كوپ ۋاقىتى تۇزدە ءوتiپ كەلگەن عوي. سوندا ولار سۋىققا جيi شالدىققان. مۇندايدا ولاردى جاڭا سويىلعان ەشكi تەرiسiنە ورايتىن بولعان. ەمشiلەر ناۋقاستى ەشكi تەرiسiنە وراۋ ارقىلى باسقا دا اۋرۋلاردان ساۋىقتىرىپ وتىرعان.
قوي تەرiسiنە قاراعاندا ەشكi تەرiسiندە ماي بەزدەرi ازىراق بولادى. سوندىقتان ول بىلعارى جاساۋعا وتە ىڭعايلى. جۇمساق تا بەرiك بىلعارى شيكiزات رەتiندە وتە جوعارى باعالانادى. ودان جەڭiل اياقكيiمگە ارنالعان وتە اسەم بىلعارى – شيەۆرو دايىندالادى ەكەن. ەتiك تiگەتiندەر وسىنى ۇمىتپاعانى ءجون. قاراپ وتىرساق، بايلىق دەگەنiمiز اياعىمىزدىڭ استىندا جاتىر.
ءتورiندە دومبىرا iلiنبەيتiن قازاق قازاق ەمەس. قازiر سونىڭ iشەگiنە بالىق ۇستايتىن جيلكانى پايدالانامىز. كەزiندە كۇيشiلەر دومبىراعا ەشكiنiڭ اششى iشەگiنەن شەك جاسايتىن بولعان. مۇنداي دومبىرانىڭ ءۇنi وزگەشە سازدى، قۇلاققا جاعىمدى ەستiلەدi. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ سوزاققا كەلiپ، سۇگiردiڭ كۇيiن تىڭداعاندا دومبىراسىنىڭ شەگi ەشكiنiڭ اششى iشەگiنەن جاسالعان ەدi دەگەندi قازاق ادەبيەتiنiڭ كلاسسيك جازۋشىلارىنىڭ بiرi تاكەن ءالiمقۇلوۆ جازىپ قالدىرعان.
وسى ماقالانى جازاردا الاش ارىسى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ «دالا ولكەسiندەگi قوي شارۋاشىلىعى» اتتى ەڭبەگiمەن تانىسىپ شىقتىق. 1903 جىلى جازىلعان وسى ەڭبەكتە ەشكi ءمۇيiزiنەن شاقشا، سونداي-اق پىشاق پەن قامشىعا ساپ جاسالاتىنىن ايتىپ ءوتiپتi. تاڭقالارلىعى سول، ەرتەدەگi بابالارىمىز اتتى ەشكiنiڭ ءمۇيiزiنەن جاسالعان شەگەمەن تاعالايدى ەكەن. ەشكiنiڭ ءمۇيiزi تەز ەريدi. سوندىقتان ودان اشەكەيلi بۇيىمدار جاساعان. شاقشا، تاستاراق، قۇستاراق، بiتەۋ ينە، شۇقۋىشتار، پىشاقتىڭ بودەسi ەشكi ءمۇيiزiنەن جاسالعان. ەشكiنiڭ تۇياعىنان جىلقى اقساعاندا iشكiزەتiن ارنايى ءدارi ءازiرلەگەن. وسىدان-اق بابالارىمىزدىڭ بۇگiنگi «قالدىقسىز تەحنولوگيا» دەپ جۇرگەنiمiزدi سول ەستە جوق ەسكi زامانداردا-اق يگەرگەنiن پايىمداۋعا بولماي ما؟
قازiر ەشكiنiڭ ءمۇيiزiن كادەگە جاراتىپ جۇرگەن كiم بار؟ ءمۇيiز تۇرماق جىلقىنىڭ قازى-قارتاسىنان جيiركەنەتiن ۇرپاق ءوسiپ كەلە جاتقانىن قالاي جاسىرامىز؟
بiز ەرتەگi تىڭداپ وسكەن ۇرپاقپىز. جاستايىمىزدان «ەرتە، ەرتە، ەرتەدە، ەشكi ءجۇنi بورتەدە» دەگەن جىردى ەستiپ، قۇلاققا سiڭiرiپ ءوستiك. الايدا، سول «بورتە» ءسوزiنە كوپ ءمان بەرمەپپiز. بورتە – ءجۇنiنiڭ ءتۇسi، تۇگi، ساپاسى جاعىنان ەڭ ادەمiسi. مۇنى مالساق بابالارىمىز باياعىدان بiلگەن. ەۋروپاداعى ايەلدەردiڭ ەڭ باعالى، ەڭ ساپالى، ەڭ جىلى، جiبەكتەي جۇمساق بيالايىن «لايكا» دەپ اتايدى. ادەتتە، «لايكا» دەگەن يتكە ءتان اتاۋ. بiراق بۇل جەردەگi «لايكا» باسقا. ول ەشكi تەرiسiنەن تiگiلەدi. اپالارىمىز تەكەمەتتi ءادiپتەۋگە دە بورتەنi پايدالانعان. تاسپانى قازاق ەشكi تەرiسiنەن العان. دىراۋ قامشىلار ەشكi تەرiسiنەن ءورiلگەن. ءساندiك بۇيىمدار دا وسى تەرiدەن جاسالىپتى. ەشكi تەرiسiن ارقالاعان بۇرىنعى قازاقتاردىڭ مەككەگە ەش مۇقتاجدىق كورمەي جەتۋiندە وسىنداي گاپ جاتىر. ەشكi قىلىنان باس جiپ پەن نوقتا ءورiلەدi.
بiردi ايتىپ، بiرگە كەتپەلiك، بۇكiل الەمدi قاїارىمەن تiتiركەنتكەن شىڭعىس حاننىڭ ايەلiنiڭ ەسiمi بورتە بولۋى، ارينە، تەگiننەن-تەگiن ەمەس-اۋ.
«مالساق قازاقپىز» دەپ ماقتانعاندا اسپانعا لاقتىرعان بوركiمiز جەرگە قايتا تۇسپەيدi. بiراق ەشكiنiڭ قابiلەتi جىلقى مەن يتتiڭ قابiلەتiنەن ەشقانداي دا تومەن ەمەس ەكەنiن قازاق ەمەس، لوندوننىڭ كوروليەۆا ماريا ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ بيولوگتارى انىقتادى. عالىمدار ءتاجiريبە جاساۋ بارىسىندا ەشكiلەردiڭ ءۇي جانۋارلارى iشiندەگi ەڭ اقىلدىلارىنىڭ بiرi ەكەنiنە كوز جەتكiزiپتi. ولار قاشان دا ادامداردىڭ ءارتۇرلi ارەكەتتەرiنە جاۋاپ قايتارىپ، ولارعا قيىن كەزدەردە كومەككە كەلە الادى ەكەن. شەكشەك اتا تۇقىمى ادامنىڭ كوڭiل-كۇيiنە قاراي وزدەرiن دە وزگەرتiپ تۇرادى دەسەدi لوندوندىق عالىمدار.
بiزدiڭشە، ەشكi تۋرالى ەسكi پiكiردەن ارىلار كۇن كەلدi.
سابىربەك ولجاباي، «ءوڭتۇستiك قازاقستان» گازەتى.
