وتكەن عاسىرلاردا ەشكiنi ەجiكتەپ، ەگجەي-تەگجەيلi زەرتتەپ، ونىڭ ءسۇتiنiڭ كەرەمەت ەمدiك قاسيەتi بارىن، اۋىر ناۋقاستان كەيiن اعزاعا كۇش بەرەتiن ەرەكشەلiگiن اۋەلi يبن-سينا جازىپ قالدىرعان ەكەن. ول جەرلەستەرiنە كارiلiككە جەتكەندە ۇرپاق الدىندا سىيلى تۇرپاتتا بولۋ ءۇشiن ەشكi ءسۇتiن ۇدايى پايدالانۋدى ۇسىنعان. حالىق مەديسيناسى ەشكi ءسۇتiنە ءالسiرەگەندەر مەن ازىقتىق اللەرگياسى بار بالالارعا قولداناتىن ءونiم رەتiندە ەرەكشە ماڭىز بەرگەن. ءال-فارابي دە ەشكi ءسۇتiنiڭ قاسيەتiنە ايرىقشا ءمان بەرiپ، بۇل تۋرالى ءوزiنiڭ ەڭبەكتەرiندە جازىپ قالدىرعان ەكەن. ەشكi ءسۇتiن كۇندەلiكتi تۇتىنعان ادامعا ءتۇرلi اۋرۋلار جولاي قويماعان. ارينە، بۇل كەشە ەدi.
قازاق ءالسiرەگەن ادامداردى الدەندiرۋ، ءاسiرەسە، كiشكەنتاي بالالاردىڭ ءوسiپ-جەتiلۋi ءۇشiن ەشكi ءسۇتiن iشكiزۋدi كۇندەلiكتi ادەتiنە اينالدىرعان. ونىڭ ەمدiك قاسيەتتەرiن كۇشەيتۋ ءۇشiن ءتۇرلi قوسپالار قوسۋدى دا مەڭگەرگەن. مىسالى، كوزدiڭ بۇلىڭعىرلانۋىنا قارسى كۇنجiت، iش وتۋگە قارسى ارپا جارماسى قوسىلعان قوسپالاردى iشكiزگەن.
الاش ارىسى، قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرi ءاليحان بوكەيحانوۆ 1903 جىلى رەسەيدiڭ ۆورونەج قالاسىندا جارىق كورگەن «دالا ولكەسiندەگi قوي شارۋاشىلىعى» («وۆسيەۆودستۆو ۆ ستەپنوم كراە»، ءا.بوكەيحانوۆ. تاڭدامالى، 153-بەت) ەڭبەگiندە ەشكi ءتۇلiگiنiڭ پايداسى ءجونiندە جازۋداي-اق جازىلىپتى. بۇگiنگi عىلىم ەشكi ءسۇتi انا ءسۇتiنە جەتەعابىل، اللەرگيا تۋعىزاتىن اق ۋىزى جوق، اسقازان، باۋىر سىرقاتتارىنا، قان ازدىعىنا، دەمiكپە، دياتەز، كوز اۋرۋلارىنا مىڭ دا بiر ەم ەكەنiن دالەلدەيدi. قۇرامىندا كالسيي، فوسفوردىڭ كوپ بولۋى بالا سۇيەگiنiڭ تەز بەكۋiنە سەپتiگiن تيگiزەدi دەيدi. تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ ماماندارى ەشكi ءسۇتiنiڭ قۇرامىندا 12 ءتۇرلi دارۋمەن بارىن انىقتاعان. سونىڭ iشiندە تيامين دارۋمەنiنە باي ەكەن. ازىقتىق جانە بيولوگيالىق قۇندىلىعى جوعارى ەشكi ءسۇتi اعزاعا سiڭiمدi. سونداي-اق، ەشكi ءسۇتiن ەش كەدەرگiسiز جانە كۇدiكسiز كۇندەلiكتi قولدانا بەرۋگە بولاتىن تاعى بiر قاسيەتi – ونىڭ سيىر سەكiلدi برۋسەللەزبەن اۋىرمايتىندىعىندا. جالپى، شەكشەك اتا تۇقىمى باسقا ءۇي جانۋارلارى سەكiلدi اۋرۋعا بەيiم ەمەس. بiر تاڭقالارلىعى، ول تۋبەركۋلەزبەن اۋىرمايدى. ءسۇتiندە ۆ، ۆ2، س جانە ا دارۋمەندەرi جەتiپ ارتىلادى.
يوگۋرتتىڭ العاش ەشكi ءسۇتiنەن جاسالعانىن بۇگiندە ەكiنiڭ بiرi بiلە بەرمەيدi. ماسەلەن، رەسەي نارىعىندا ەشكi ءسۇتiنەن جاسالعان انا ءسۇتiن الماستىراتىن قوسپالار كوپتەن بەرi پايدالانىلادى. ەۋروپالىق iرiمشiكتەر مەن يوگۋرتتاردىڭ قۇرامى ەشكi ءسۇتiنەن تۇرادى. ودان جاسالاتىن بالالار تاعامدارىنىڭ 90 پايىزى بiزگە شەتەلدەردەن كەلەدi ەكەن. وتانىمىزدا ءسۇت ءونiمدەرiن شىعاراتىن ءوندiرiس ورىندارى كوپ. الايدا، تاپ وسى ەشكi ءسۇتiن ءوندiرۋ ءارi وڭدەۋ ءالi دە كەشەۋiلدەپ كەلەدi.
شۆەيساريانىڭ تاۋلى شيپاجايلارىندا تۋبەركۋلەز، انەميا، راحيت اۋرۋلارىنا شالدىققانداردى ەشكi ءسۇتiمەن ەمدەۋ بۇرىننان-اق قولعا الىنىپتى. مىنا كورشi وزبەكستان اۋرۋحانالار مەن پەرزەنتحانالاردى سۇتپەن قامتۋ ءۇشiن ارنايى ەشكi فەرمالارىن ۇستايدى. ولار ەشكi ءسۇتiنەن جاسالعان نەمەسە ونى قوسىپ اشىتقان ءونiمدەردiڭ پايداسىن الدەقاشان زەرتتەپ بiلگەن.
كەڭەستiك جۇيە كەزiندە رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق قالالارىندا بالالار ءسۇتحاناسى بار بولاتىن. شىمكەنتتە دە وسىنداي مەكەمە بولعان. بەرتiندە «شىمكەنت-سۇت» مەكەمەسi جابىلىپ تىندى. بۇگiندە شىمكەنت قالاسىنداعى رەسپۋبليكا داڭعىلى بويىندا كونەنiڭ كوزiندەي «شىمكەنت-سۇت» دۇكەنi كوزگە شالىنادى. ونىڭ ءوزi ءازىق-تۇلiك دۇكەنiنە اينالىپ كەتكەن. انابiر جىلدارى اتالعان مەكەمەنiڭ جۇرناعىن iزدەستiرiپ كورگەنبiز. جەكەشەلەندiرۋ جۇيەسi جۇتىپ جiبەرگەن ەكەن، جiپتiڭ ۇشىن ۇستاي الماعانبىز. تiپتi، «شىمكەنت-سۇت» دۇكەنiنiڭ ءوزi الدەبiرەۋلەردiڭ قولىنا ءوتiپ كەتiپتi.
قازiر انالاردىڭ كوبi نارەستەلەرiن جاساندى ءسۇت قوسپالارىمەن قورەكتەندiرەدi. شەت مەملەكەتتەردەن تولاسسىز كەلiپ جاتقان ساپاسى، ماڭىزدىلىعى، قۇرامى بەلگiسiز بالالار تاعامىن، زياندى نەمەسە جاساندى «ءسۇتتi»، بەلگiسiز «بىلامىقتى» سابيلەرگە بەرiپ جاتىرمىز. سوندا وتاندىق ءسۇت قوسپاسى قاشان دايىندالادى؟
ءوڭتۇستiكتە ءتاۋارلى-سۇت فەرمالارى، ءسۇت ءونiمدەرiن شىعاراتىن كاسiپورىندار جەتكiلiكتi. دەي تۇرعانمەن، ەشكi ءسۇتiنەن تاماق تۇرلەرiن شىعاراتىن بiردە-بiر ءوندiرiس ورنى جوق ەكەن. ەگەر وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرساق، شەتەلدەردەن كەلەتiن جاساندى سۇتتەن ارىلار ەدiك.
ەشكi ءسۇتi كوسمەتولوگيادا دا تاپتىرماس ءونiم ەكەن. ول دەنەدەگi بورتپەلەر مەن داقتاردى كەتiرۋدە تابيعي تازارتقىش مiندەتiن دە اتقارادى. سونىمەن قاتار تەرiنi اعارتىپ، شاشتىڭ ءتۇسۋiن توقتاتادى. بۇل ءۇشiن شاشىڭىزدى جۋعان كەزدە ەشكi ءسۇتiمەن شايىپ تۇرۋىڭىز كەرەك.
زەردەلەگەنiمiزدi، زەرتتەگەنiمiزدi، مامانداردان العان اقىل-كەڭەستەرiمiزدi قاعازعا ءتۇسiردiك. مۇنداعى نيەتiمiز – كاسiپكەرلەرگە، بيزنەس وكiلدەرiنە وي سالۋ. وبلىسىمىزدا قىمىزبەن، ساۋمالمەن، قىمىرانمەن ەمدەيتiن ساۋىقتىرۋ ورىندارى بار. ەندiگi كەزەكتە ەشكi ءسۇتiنە دە كوڭiل ءبولiنسە دەيمiز-داعى. تىم قۇرىعاندا، پەرزەنتحانالارداعى، بالالار ۇيلەرiندەگi، بالاباقشالارداعى سابيلەر مەن جەتكiنشەكتەرگە جارامدى ءارi كۇمانسiز ءسۇت بەرەر ەدiك قوي. عالىمدار مىسىقتىڭ تەترا-پاكەتتەگi ءسۇتتi iشپەيتiنiن انىقتاپتى. قازiر قالانىڭ كەز كەلگەن جەرiندە تاڭەرتەڭ سيىر ءسۇتi ساتىلادى. ونىڭ قايدان، قاي جەردەن اكەلiنگەنiن، ساپاسىن تەكسەرiپ جاتقان جاندى جانە تاپپايسىز. قۇداي بەتiن اۋلاق قىلسىن، ەگەر سۇتتەن اۋرۋ تاراي قالسا، كiم جاۋاپ بەرەدi؟ وسى سۇتپەن بالالارىن قورەكتەندiرiپ جۇرگەندەر قانشاما؟ بۇل ورايدا مەديسينادا قۇنارلىلىعى انىقتالعان ەشكi ءسۇتiن پايدالانۋ قاۋiپسiز دە تيiمدi بولار ەدi. اگرارلى ايماقتىڭ ەندiگi بiر قولعا الار سالاسى – ەشكi شارۋاشىلىعىن دامىتۋ دەپ بiلەمiز
سابىربەك ولجاباي، «ءوڭتۇستiك قازاقستان» گازەتى.
