سوڭعى كەزدە ەلىمىزدەگى سۋ قويمالارىنىڭ جايى حالىقتى قاتتى الاڭداتىپ وتىرعان جايى بار. جاسىراتىنى جوق، ءتىپتى ەلدەگى سۋ ساقتايتىن پلاتينالاردىڭ كوبىسىنىڭ جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. مىسالى، بيىلعى جىلى كوكپەكتى اپاتىنان سوڭ قاراعاندى وبلىسىندا يەسىز جاتقان 102 سۋ قويماسىن مەملەكەت قاراماعىنا الۋ جۇمىستارى باستالدى. جەرگىلىكتى بيلىك بۇل جۇمىستى جىل سوڭىنا بىتىرۋگە بەكىنىپ وتىر. وسىدان ءتورت جىل بۇرىنعى قىزىلاعاش وقيعاسىن دا حالىق ءالى ۇمىتا قويعان جوق. وسىعان وراي«الاش ايناسى» ينتەرنەت-باسىلىمى ارقىلى قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆقا ناقتى ماسەلەلەردى اشىپ كورسەتكىم كەلىپ وتىر. 

قۇرمەتتى نۇرلان جامبىل ۇلى، كارىم ناسبەك ۇلى، سىزدەر جاقسى بىلەسىزدەر، كەز كەلگەن سۋ تورابى ستراتەگيالىق نىسان بولىپ تابىلادى. ويتكەنى سۋ بار جەردە ءقاۋىپ بار. ءقاۋىپتى جەر قاشان دا ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. جالپى، گيدرونىساندار مىناداي دارەجەگە بولىنەدى: حالىقارالىق، مەملەكەتارالىق، وبلىسارالىق ماڭىزى بار، ايماقارالىق، اۋدانارالىق ماڭىزى بار جانە جەكە كاسىپورىندارعا قارايتىن جوبالار بولىپ بولىنەدى. سوندىقتان دا ءقازىر ۇلكەن-كىشىلىگىنە قاراماستان، ءاربىر سۋ تورابىنىڭ جۇمىس ءتارتىبى مەملەكەت تاراپىنان باقىلانۋى كەرەك. قانشا سۋ جيناۋ، قانشاسىن قالدىرىپ، قانشاسىن اعىزۋ كەرەك – وسىنىڭ ءبارىن مەملەكەت قاداعالاپ، رەتتەپ وتىرۋى قاجەت. سۋ رەسۋرسىنا مەملەكەتتەن باسقا ەشكىم دە قوجالىق ەتە الماۋى ءتيىس. قازاقستاندا 100 ميلليارد تەكشە مەتر سۋ بولسا، سونىڭ بارلىعى دا زاڭ بويىنشا مەملەكەت مەنشىگى بولىپ تابىلۋى ءتيىس. مىنە، ءبىز وسى ماسەلەنى ساۋاتتى رەتتەۋ ارقىلى جۇرگىزە الماي وتىرعان ءتارىزدىمىز.

مەن جوعارىدا گيدرونىسانداردى دارەجەگە ءبولىپ-بولىپ ايتتىم. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتارالىق گيدرونىساندار بارىن دا اتاپ ءوتتىم. ەگەر ءبىز «قازاقستان ەكونوميكاسىن تۇراقتى نەگىزدە دامىتا الامىز» دەسەك، اسىرەسە مەملەكەتارالىق گيدرونىساندارعا وتە اباي بولعانىمىز ءجون. مىسالى، تارازدان جوعارى تۇراتىن قىرعىزدىڭ پلاتيناسى كيروۆ بىزگە ايرىقشا ءقاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. ەگەر پلاتيناعا ءقاۋىپ كەلسە بۇكىل تارازعا سۋعا كەتۋ قاتەرى تونەدى. تاراز سۋ استىندا قالادى. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن! قىرعىزدار قىزۋ قاندى حالىق قوي. قىرعىزبەن دە بىرلەسكەن ساياسات كەرەك. كەزىندە كەڭەستىك كەزەڭدە مينيسترلىكتە جۇمىس ىستەگەندە وزبەكپەن سالىستىرعاندا قىرعىزبەن ءتىل تابىسۋ قيىن ەكەندىگىن بايقادىم. اسىرەسە سۋ ازايعاندا ماسەلەنىڭ تىم قاتتى كۇردەلەنىپ كەتەتىنى بار.

ەگەر كيروۆ سۋ قويماسىنا ءقاۋىپ كەلسە قالا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەرگە ورنى تولماس زارداپ اكەلەدى. تارازدان نەبارى 20 شاقىرىم جەردەگى قويما سۋى اپ-ساتتە بۇكىل قالانى اعىزىپ اكەتەرى ءسوزسىز.

وسى جەردە باسىمدىق بەرىپ ايتاتىن نارسە: تالاس وزەنىنىڭ جىلدىق سۋ قورى 1،6 ملرد تەكشە مەتر، وسىنىڭ 0،8 ملرد سۋى ءبىزدىڭ ەنشىمىزدە، ياعني وزەن سۋىنىڭ 50 پايىزىن ءبىز، 50 پايىزىن قىرعىزدار پايدالانادى. نەگىزىنەن، بۇل جەردە كيروۆ سۋ قويماسىنان قىرعىزدار ماناس اۋدانىن قامتۋ ءۇشىن عانا سۋ الادى. كيروۆ سۋ قوماسى نەگىزىنەن قازاقستاننىڭ ماقساتى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان دۇنيە. سوندىقتان بۇل سۋ قويمانىڭ تۇراقتىلىعى جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇرۋى ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى بولۋى ءتيىس. ەندەشە مەن مامان رەتىندە ۇكىمەت تومەندە ايتىلاتىن ۇسىنىستارعا نازار اۋدارسا دەيمىن:

ا) سۋ قويماسىنىڭ جۇمىس ىستەۋ كەستەسىن قايتا قاراۋ كەرەك. بۇل قويمانىڭ سالىنعانىنا 40 جىل بولدى. 40-50 جىلدا تەمىر دە توزادى، ەل دە جاڭارادى. سوندىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە وسىنى ەسكەرۋ قاجەت.

ءا) ەگەر پلاتينانى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە قارجى قاجەت بولسا، قازاقستان ۇكىمەتى قارجى قاراستىرۋ كەرەك. بۇل پلاتينا قىرعىز ەلىنىڭ بالانسىندا تۇر. ءبىراق ەكى ەلگە ورتاق قولدانىستاعى قويما بولعاندىقتان ءتيىستى قارجىنى قاراستىرۋدان قازاقستان باس تارتپاۋى قاجەت. تىپتەن ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلايتىن بولساق قازاقستان تارابى قىرعىز ەلىنە «ءبىز حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن الاڭدايمىز، بوگەتتىڭ جوندەلۋىنە قانشا قارجى قاجەتتىگىن ارنايى توپ تەكسەرسىن، ءبىز قارجى بولەمىز» دەگەن ۇسىنىسپەن شىعۋى كەرەك.

ب) بۇدان سوڭ بۇل سۋ قويماسى بۇكىل تاراز قالاسىنىڭ بارلىق ءوندىرىس ورىندارى مەن 400 مىڭ حالقى بار ايماققا ءقاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعاندىقتان پلاتينانى باقىلاۋ كۇزەتۋ ءىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قاتتى قاداعالانۋى كەرەك. بۇل نىسانداردىڭ اۋماعىندا ارنايى كۇزەت تۇرۋى ءتيىس. تىپتەن كۇزەت ىسىنە قانداي قاراجات قاجەت، وسىنى دا نازارعا الۋ كەرەك. قىرعىزدار كەلىسسە، قازاقستان تارابىن دا كۇزەتكە ارالاستىرۋعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك الۋعا تىرىسۋ قاجەت.

ۆ) جالپى، سۋ قويماسى ارقىلى قىرعىزداردىڭ ازداعان اۋىل-ايماقتارى باقشا ءوسىرىپ، ونى كورشىلەس قازاق جەرىنە اكەلىپ كۇن كورىپ وتىر. الايدا، سۋ قويماسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى قىرعىز باۋىرلاردى ونشا تولعانتپايدى. ويتكەنى، اپات بولا قالعان جاعدايدا قىرعىزدار ەمەس، نەگىزىنەن قازاقتار زارداپ شەگەدى. وسىعان وراي، سۋ قويماسى قىرعىز جەرىندە، سولاردىڭ يەلىگىندە دەپ قامسىز وتىرعانىمىز اۋىر زارداپتارعا ۇشىراتۋى مۇمكىن. وسى تۇرعىدا قىرعىز ۇكىمەتىمەن بىرلەسە سۋ قويمانىڭ قاۋىپسىزدىگىن زاڭداستىرۋعا قول جەتكىزۋ قاجەت.

گ) جاعدايدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ، ۇكىمەت تاراپىنان ارنايى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ، قاۋىپسىزدىك شارالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كوميسسيا قۇرىلۋى كەرەك.

د) قورىتا ايتقاندا جەدەل باسقارۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قازاقستاندىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن قىرعىزستاندىق كيروۆ سۋ قويماسىنا قاجەتتى جوندەۋ جۇمىستارىن بىرلەسە اتقارىپ، مىندەتتى تۇردە ارادا راديوبايلانىس ورناتۋ كەرەك.

قۇرمەتتى نۇرلان جامبىل ۇلى، ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ اتاۋىن قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ دەپ تەكتەن-تەككە وزگەرتكەن جوق. ءسىزدىڭ مينيسترلىككە «تۇتىنۋشىلارعا سۋدى جەتكىزىپ بەرۋ، جەراستى سۋلارىن جانە رەسپۋبليكاداعى سۋ رەسۋرتارىن ۇتىمدى جانە كەشەندى پايدالانۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋ جانە ىسكە اسىرۋ مىندەتتەرى مەن وكىلەتتىكتەرى» بەرىلگەن. سوندىقتان اعا بۋىن رەتىندە الدىڭىزعا وسى ماسەلەنى قويۋعا تۋرا كەلىپ وتىر. ۇكىمەت مۇشەسى، ەل ازاماتى رەتىندە اتالعان پروبلەماعا نازار اۋدارىپ، جوعارىدا اتالعان ۇسىنىستاردى ەسكەرەدى دەپ سەنەمىن.

ناريمان قىپشاقبايەۆ، 

مەملەكەتارالىق سۋشارۋاشىلىق ۇيلەستىرۋ كوميسسياسى عىلىمي-اقپاراتتىق ورتالىعى قازاق فيليالىنىڭ ديرەكتورى، قازاقستان سۋ سەرىكتەستىگى قوعامدىق قورىنىڭ ءتوراعاسى، قازاق كسر-ى كەزىندەگى مەليوراسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعى ءمينيسترى

***      ***      ***

http://alashainasy.kz/