وسىدان 30 جىل بۇرىن بولعان كوتەرىلىستىڭ كۋاگەرى شىنار بۇركىتبايەۆا بىزگە جەلتوقسان وقيعاسى تۋرالى بايانداپ بەردى. ول بۇگىندە «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قابىلداۋ ءبولىمىنىڭ ساراپشى-ەكسپەرتى.

سول كەزدە س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دىڭ جۋرفاگىندا وقيتىنمىن. جاتاقحانادا بولاتىنبىز. تارسىلداعان ەسىك داۋسىنان ويانىپ كەتتىك. تاڭعى ساعات تورتتە ەسىك قاققان بۇل كىم بولدى ەكەن دەپ بىر-بىرىمىزگە ۇرپيە قاراعان ۇشەۋمىز اشار-اشپاسىمىزدى بىلمەي، «كىم كەرەك؟»- دەدىك جارىسا ەسىككە جاقىنداپ. كورشى بولمەدەگى ەكى قىز دا ويانىپ ەسىككە كەلدى.

— بۇركىتبايەۆا وسىندا تۇرا ما؟ – دەدى ارعى جاقتان بىرەۋ.

— ءيا، دەدىم جۇرەگىم اۋزىما تىعىلىپ.

— ساراتوۆتاعى اسكەردەن باۋىرى كەلدى، ەسىك اشىڭىز! — دەدى الگى داۋىس.

جەلتوقساننىڭ باسىندا عانا اسكەرگە كەتكەن باۋىرىم نەگە كەلدى ەكەن دەگەن وي لەزدە ەلەس بەرىپ، ەسىكتى اشىپ جىبەردىم.

بەيتانىس ەكى اعاي: «بۇركىتبايەۆا، بىزبەن تومەنگە ءجۇرىڭىز»، — دەدى. بەسىنشى قاباتتان ءبىرىنشى قاباتقا تۇسكەنشە اياعىم قالتىراپ، «ەرزات قايدا، ءوزى نەگە ەسىك قاقپاعان»- دەپ، ويىم سان-ساققا جۇگىردى.

بەيتانىس اعايلار مەنى كومەندانتتىڭ بولمەسىنە كىرگىزدى. بىرەۋى ماعان قارسى ورىندىققا جايعاستى دا، ەكىنشىسى تەرەزەدەن سالبىراپ تۇرعان ءجىپتى تارتىپ قالدى. قاپ-قارا قالىڭ پەردە گۇر ەتىپ، تومەن تۇسكەندە، قورىققاننان ايقايلاپ جىبەرە جازدادىم.

— ءبىز مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنەنبىز. ال ءسىز، بۇركىتبايەۆا شىنار جولدىبايقىزىسىز، سولاي ما؟ اكەڭىز بۇركىتبايەۆ جولدىباي سەمەي وبلىسى، ءۇرجار اۋدانى، لەنين كولحوزىندا ينجەنەر-ەلەكتريك بولعان. 1982 جىلى قايتىس بولعان. شەشەڭىز بۇركىتبايەۆا بالقيا نۇرجاقىپ قىزى سول كولحوزدىڭ كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ ءتورايىمى. ەكەۋى دە كوممۋنيست. قالايشا ءسىزدى پارتياعا قارسى تاربيەلەگەن؟ – دەپ قارسى الدىمدا وتىرعان تاپالتاق سارى جىگىت ۇزىن-سونار اڭگىمەسىن ارىدەن باستادى.

شىرت ۇيقىدان ويانىپ، باۋىرىم كەلدى دەگەننەن ءالى دە دامەلەنىپ وتىرعان مەن ەشتەڭە تۇسىنبەي ءدىر-دىر ەتەم.

— كىمگە قارسى، نە ايتىپ وتىرسىزدار؟ – دەدىم ءبىر كەزدە ازەر ەسىمدى جيىپ . «مەنىڭ اتا-انالارىم جايلى، باۋىرىمنىڭ ساراتوۆقا اسكەردە كەتكەنى تۋرالى قايدان بىلە قويعان؟» دەگەن ويلار باسىمنان زۋ-زۋ ەتىپ وتە شىقتى.

— الاڭعا كىممەن شىقتىڭىز؟ كىم سىزدەرگە ۋاعىز جۇرگىزگەن؟ جاسىرماي شىندىقتى ايتىڭىز، ءبىز ءبارىن بىلەمىز، — دەدى ەكىنشىسى سوزگە ارالاسىپ.

— مەن، مەن… مەن الاڭعا بارعان جوقپىن. كىم ايتتى ونى؟ – دەدىم جالتارىپ.

— جوق، باردىڭىز!-دەپ دۇرسە قويا بەردى. مەن شوشىپ كەتتىم. ارتىنان قايتا ساباسىنا ءتۇسىپ:

— جاقسىلاپ ەسىڭىزگە ءتۇسىرىڭىزشى، ءقازىر بار شىندىقتى ايتساڭىز، ءبىز ءسىزدى بوساتامىز، سوسىن بۇل اڭگىمە بولعان جوق دەپ ەسەپتەيمىز جانە ءسىزدىڭ ايتقانىڭىزدى ەشكىمگە ايتپايمىز، — دەدى تاپال سارى داۋسىن جۇمسارتا.

— مەن… ءبىراق مەن بارعان جوقپىن عوي، بارماسام نەمدى ايتامىن؟

— ال ءسىزدى كورگەندەر بار.

— كىمدەر ولار؟ – دەدىم داۋسىم دىرىلدەپ.

— سونى بىزگە ءسىز ايتاسىز!

مەن ۇندەمەي قالدىم…

***

الاڭدا جاستار بەيبىت ميتينگكە شىعىپ جاتىر ەكەن، ءبىز دە بارايىق دەپ، ءۇش قىز 17ء-سى كۇنى ۆاحتاداعى قاراۋىلدى «نانعا بارامىز» دەپ الداپ، الاڭعا بارعانىمىز راس ەدى. ءبىراق، شىنىن ايتسام، كەرەمەتتەي ساياسي ساۋاتتىلىعىمىزدان بىردەڭە ايتا قويايىق دەپ ەمەس، قىزىقتاپ كورۋگە شىققانبىز. بارساق، سولداتتاردان تور قۇرىپ تاستاعان، ارالارىنان سىعىلىسا ءوتىپ، قالىڭ توپقا كىرىپ كەتتىك. ايقاي-شۋدان ەشكىم-ەشكىمدى ءبىلىپ بولار ەمەس، ءبىر-بىرىنىڭ قولىنان ۇستاپ العان قىز-جىگىتتەر تريبۋنادا تۇرعاندارعا قارسى ۇمتىلادى. الدىندا تۇرعان ميلليسيونەرلەر ولاردى كەرى قاراي يتەرەدى. كەنەت، بىرەۋ بىزگە «ولەڭ ايت» دەگەندەي، ءبارىمىز «مەنىڭ قازاقستانىمدى» ايتا جونەلدىك.

«مەنىڭ ەلىم، مەنىڭ جەرىم،

گۇلىڭ بولىپ ەگىلەمىن».

بەينە ءبىر-بىرىمىزدى الدىن الا دايىنداپ قويعانداي، ولەڭ بىتكەن سوڭ: «قازاقتار العا!» دەدى بىرەۋ ۇران تاستاپ. قالىڭ توپ العا لاپ بەردىك. تاعى سولداتتاردىڭ سوققىسى ءتيىپ، كەرى قاشتىق.

-قاشپاڭدار، العا! – دەدى بىرەۋ ايقايلاپ. تاعى العا جىلجىدىق. ارادا قانشا ۋاقىت وتكەنىن بىلمەيمىن، بارۋىن جاي قىزىق كورىپ بارعانىمىزبەن، الاڭعا كىرگەن سوڭ، قانىمىز قىزىپ كەتكەن. «قازاقستانعا قازاق باسشى قويىلسىن!» ، «دولوي كولبينا!» دەپ ۇران تاستاعانداردى قولداپ ءبىز دە وزىمىزشە ايقايلاپ قويامىز. «مەنىڭ قازاقستانىمدى» شىرقايمىز.  شىرقاعان سايىن ىشىمىزدە بەلگىسىز ءبىر كۇش پايدا بولىپ، ودان سايىن جىگەرلەنە تۇسەمىز. ءبىرىمىزدىڭ قولىمىزدان ءبىرىمىز تاس قىپ ۇستاپ العانبىز. قۇددى بىرەۋ سولاي ىستەڭدەر دەپ ءامىر ەتكەندەي. الدىڭعى قاتارداعى قىزدار مەن جىگىتتەر تريبۋناعا ۇمتىلىپ، بىردەڭە ايتقىلارى كەلەدى. ولاردى قارۋلى سولداتتار كەرى يتەرىپ، جىبەرمەيدى. ءبىر كەزدە بىزدەن ءبىر كۋرس جوعارى وقيتىن قىز جۇگىرىپ تريبۋناعا شىعىپ كەتكەن. نە دەپ ايقايلاعانىن جۇرت ەستىگەن جوق. قولىن سەرمەپ بىردەڭەلەر ايتقان بولدى، ءبىراق ونى يتەرمەلەپ ءتۇسىرىپ جىبەردى. وعان ىزالانعان جاستار تاعى العا قاراي لاپ بەرگەن. سويتكەنشە بولماي، ساتىر-سۇتىر تاياق ءتيىپ كەرى قايتقانبىز. كەنەت الداعى جاقتان بىرەۋ «ءولدى، ءولدى!» دەپ ايقايلاپ جىبەردى. تولقىعان جۇرتتىڭ اياق استىندا قالدى ما، الدە اياعى تايىپ قۇلادى ما، الدە جاندى جەرىنە تاياق ءتيدى مە، كىم ءبىلسىن، ايتەۋىر ءبىر قىزدىڭ ولگەنىن ەستىگەن سوڭ، اشىنىپ كەتتىك. جىگىتتەر ميليسيانىڭ پاترۋلدىك ماشيناسىن توڭكەرىپ تاستادى. بىرنەشەۋى جابىلىپ «لوۆيتە يح!» دەپ ايقايلادى. ءبىر ميلليسيونەر قاسىنداعىلارىنا ءامىر ەتىپ، ساتىر-سۇتىر توبەلەس باستالىپ كەتتى.

قاسىمداعى بىرگە كەلگەن قىزداردىڭ قايدا كەتكەنىن بىلمەيمىن، الگىلەرگە قاراپ تۇرعاندا، ايىرىلىپ قالىپپىن. قاي جاعىما قاشارىمدى ۇقپاي، اڭتارىلىپ قالعانمىن. ءبىر ميليسيا جىگىت جۇگىرىپ بارا جاتىپ، «كەت بۇل جەردەن، ولەسىڭ!»  دەگەندە بارىپ ەسىمدى جيدىم. شاماسى، جۇمىسى بولعان سوڭ ەرىكسىز ءامىردى ورىنداپ جۇرگەن بىرەۋ بولۋى كەرەك، ءارى جاستارعا جانى اشيتىنداي بولىپ كورىندى، قانشا دەگەنمەن قانداس قازاق قوي…

كەش قارايىپ كەتكەن. توڭعانىمدى سەزە باستادىم. نە بولسا دا، جاتاقحاناعا جەتەيىن دەپ جۇگىرە جونەلدىم. برەجنيەۆ الاڭىنداعى قاندى قىرعىن، ولگەن قىز، ايقاي-شۋ ويىمنان كەتپەي قويدى. جاتاقحاناعا قاراي جالعىز ءوزىم جۇگىرە بەردىم، جۇگىرە بەردىم…

ۆاحتادان دەمىمدى ىشىمە تارتىپ، قايدان كەلگەنىمدى بىلدىرمەۋگە تىرىسىپ، جايباراقات ءوتتىم. «گدە بىلا؟» — دەگەن كەزەكشى ورىس كەمپىرگە ارتىما بۇرىلماستان: «ۋ سەسترى»، — دەپ جاۋاپ بەردىم دە، الداۋسىراتىپ جوعارى كوتەرىلدىم. كەلسەم قىزداردىڭ كوزى اتىزداي: «قايدا ءجۇرسىڭ؟ سەنەن ايىرىلىپ قالدىق قوي، امانسىڭ با؟» — دەدى جامىراپ.

ءوز كورگەنىمدى اڭگىمەلەي جونەلدىم. ولار نە كورگەندەرىن ماعان ايتتى. سوسىن بىر-بىرىمىزگە: «الاڭعا بارعانىمىزدى ەشكىمگە ايتپايمىز»،- دەپ ۋادە بەرىپ، جاتىپ قالدىق.

ەكەۋىن قايدام، ءوزىم كوپكە دەيىن ۇيىقتاي الماي دوڭبەكشي بەردىم. كوز الدىمنان ماناعى كورىنىستەر كەتپەدى. «ولگەن قىز كىم بولدى ەكەن؟ ەندى اكە-شەشەسى قايتەر ەكەن؟»- دەپ ويىم سان-ساققا جۇگىردى. قۇلاعىمدا «مەنىڭ قازاقستانىم!» جاڭعىرىپ جاتتى. ەرتەڭىندە جوعارعى كۋرستىڭ ەكى قىزىنا ىلەسىپ الاڭعا تاعى شىقتىم. بولمەدەگى قىزداردىڭ «بارما!» دەگەنىنە قاراعان جوقپىن. ولار «كۋراتور ءبىلىپ قويسا، ۇرىسادى»-دەپ قورقىپ، شىقپادى. باتىرسىنىپ بارعان بىزدەردىڭ دە بىتىرگەنىمىز شامالى، قارانى كوبەيتكەنىمىز بولماسا… «قازاقتار العا، ۋرا!» دەيمىز دە تريبۋناعا قاراي لاپ بەرەمىز، الدىڭعى جاقتاعىلارعا دۋبينكا ساتىرلاپ تيگەندە، تولقىپ كەرى شەگىنەمىز، بار بولعانى ءورت ماشيناسىنىڭ كوبىگىنە مالشىنىپ، سىلەمىز قاتىپ قايتا قايتامىز.

ۇستىمىزگە كوبىك شاشقاندا تاعى جولداس قىزداردان ايىرىلىپ قالدىم. جان-جاققا بىتىراي قاشقاندا، ولار ءبىر جاققا، مەن ءبىر جاققا كەتسەم كەرەك. ايتەۋىر، جۇگىرگەننەن جۇگىرىپ، جەر استى جولىنداعى اجەتحاناعا تىعىلدىم. قورىققاننان جۇرەگىم اۋزىمنان شىعىپ كەتەردەي كۇيدە بولدىم…

قانشا بولعانىم ەسىمدە جوق، ءبىر زاماندا شىقتىم-اۋ سىرتقا. بىرەۋ ۇستاپ الارداي ارتىما قاراپ-قاراپ جۇگىرەمىن. ۇرلىق جاساعان ادامداي قۋىستانىپ جاتاقحاناعا ەندىم. قىزدار دا الاڭداپ وتىر ەكەن:

– سەن قايدا كەتتىڭ؟ قورقىپ كەتتىك قوي، – دەپ اعىنان جارىلدى. شىنىمدى ايتتىم. مىنە، بار بولعانى وسى ەدى…

… ەندى وسىنىڭ ءبارىن مىنا ەكى جىگىتكە قالاي ايتامىن؟! جان الاتىن ازىرەيىلدەي تاڭعى تورتتە نە باستارىنا كۇن تۋدى، مەنى تەرگەۋگە الىپ؟ نە ءبۇلدىردىم سونشا؟ «ويلانىڭىز، شىنىڭىزدى ايتىڭىز. ايتساڭىز بوساتامىز»، — دەيدى. ءسىز دەپ سىپايى بولعان تۇرلەرىن!

— بارعان جوقپىن ەشقايدا! — دەدىم ءبىر ايتقانىمدى قايتالاپ.

— سىزدەردى الاڭعا شىعۋعا ۇگىتتەگەن كىم؟ جاسىرماي ايتىڭىز، قورىقپاڭىز، ەشكىمگە ايتپايمىز، ءبارى وسى جەردە قالادى، — دەپ الدايدى تاعى. مەن ءۇنسىزبىن. ولار بولسا وڭمەڭدەپ بولار ەمەس. – قاسىڭىزدا كىمدەر بولدى، ءاتى-جونىن ايتىڭىز، بولىڭىز، وتىرامىز با وسىلاي؟-دەيدى بەينە ءبىر ولار ەمەس، مەن ولاردى وياتىپ العانداي.

— مەن ەشكىممەن ەشقايدا بارعان جوقپىن، ەشكىمدى كورگەن جوقپىن! نەنى ايتامىن سىزدەرگە؟ الاڭدا بولعان جوقپىن!- دەيمىن وزىمدىكىن قايتالاپ.

قويشى ايتەۋىر، ءارى اۋرەلەپ، بەرى اۋرەلەپ يت قايتقاندا بوساتتى-اۋ. تەك بوساتاردا بىزبەن نە ايتقانىڭىزدى ەشكىمگە ايتپايسىز دەپ شارت قويدى. جارايدى دەپ، باسىمدى يزەپ قۇتىلعانىما قۋانىپ ۇستىگە شىقتىم.

ءبىراق، بەكەر قۋانىپپىن. ول كەزدە مەن بۇل تەرگەۋدىڭ التى ايعا سوزىلارىن قايدان بىلەيىن؟..

«قارا بۇلتتى قويۋلاتقان ساباق»

كوپ وتپەي مىناداي جاعداي بولدى. باسىمداعى قارا بۇلتتى قويۋلاتقان دا سول وقيعا. ءبىر كۇنى ساباققا كەلسەك (كوتەرىلىستەن ءبىراز كۇن وتكەن)، ءابىلفايىز اعاي ىدىرىسوۆ ءوڭى ءبىر ءتۇرلى بوپ كەلدى. ەسىكتەن كىرە سالىپ:

— بالالار، بۇگىن بىزدە ساياسي ساباق. وزدەرىڭ بىلەسىڭدەر، وتكەندە كەلەڭسىز جاعداي ورىن الدى. ءىشىپ العان قازاق جاستارى كوتەرىلىس جاساپ، الاڭعا شىقتى، ولاردىكى دۇرىس ەمەس، ارينە، — دەپ ءسوزىن كۇمىلجىپ باستادى. – ەندى سوعان سەندەر بولاشاق جۋرناليستەر رەتىندە باعا بەرىپ، ءوز پىكىرلەرىڭدى ورتاعا سالىڭدار. ءبىزدىڭ ساباعىمىزعا «قوناقتار» قاتىسىپ وتىر، -دەدى.

قانداي «قوناق» ەكەنىن كىم بىلگەن. سويتسەك، ولار «ءۇش ءارىپتىڭ» ادامدارى ەكەن. ارنايى مۇعالىمدەرگە ەسكەرتۋسىز كەلىپ، ءقازىر وسىنداي ساياسي ساباق جۇرگىزەسىز دەيدى ەكەن، بايعۇس اعايلارىمىز بەن اپايلارىمىز ستۋدەنتتەرگە «ابايلاڭدار» دەۋگە دا شاماسى بولماي قالادى ەكەن. ال «ءۇش ءارىپتىڭ» ماقساتى «تەرىس» كوزقاراستاعى جاستاردىڭ پىكىرىن بىلگەن سوڭ، تەرگەۋ جۇرگىزۋ بولىپ شىقتى. ءابىلفايىز اعانىڭ كۇمىلجىپ، ءبىز بىردەڭە دەپ قويا ما دەپ الاڭداپ تۇرعانى سول ەكەن. ونى كەيىن بىلدىك. ال سول ساتتە، شاپشاڭداۋ ەكى-ۇشەۋىمىز: «نەگە قازاقستانعا قازاق باسشى قويماسقا؟ ءتىلىمىزدى، ءدىلىمىزدى تۇسىنبەيتىن بىرەۋدى سوناۋ جاقتان اكەلگەنى نەسى؟ ءوز قازاعىمىزدىڭ ىشىندە دە باسشى بولاتىندار تابىلار ەدى عوي» دەپ قويىپ قالماسىمىز بار ما؟ ول جەتپەگەندەي، مەن: «دىنمۇحامەد اعانى ازدى-كوپتى ەڭبەگى ءۇشىن حالىقتىڭ الدىندا العىس ايتىپ شىعارىپ سالمادى ما؟»- دەگەنىم بار «كوسەمسىپ». ەكى كۇنگى كوتەرىلىستە ءجۇرىپ، ءسال-پال ساياسي ساۋاتىمىز اشىلىپ قالعان-تىن. وعان دەيىن ساياسات دەگەنىڭ ميعا كىرىپ شىقپايتىن. «كوممۋنيزمگە بارا جاتىرمىز» دەپ كەۋدەنى سوعىپ جۇرگەندە ءتىلىمىز بەن ءدىنىمىز ۇمىتىلىپ، ەندى بولماسا ماڭگۇرتكە اينالاتىنىمىزدى قايدان بىلەيىك، ءبىز پاقىر. ۇلتىنا جانى اشىعان كەيبىر اقىن-جازۋشىلارىمىز: «قازاق مەكتەپتەرى مەن بالاباقشالارى ازايىپ بارادى، ءتىپتى، جوقتىڭ قاسى. الماتىنىڭ وزىندە اينالدىرعان ءبىر عانا №12 مەكتەپ بار، ونىڭ ءوزى اۋىلدان كەلگەن بالالارعا ارنالعان»،-دەپ شىرىلداعانى بولماسا، ەل باسقارعان يگى جاقسىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك بالالارىن ورىسشا وقىتاتىن. وزدەرى دە ورىسشا سويلەپ، باسقالارعا ۇلگى بولاتىن…

سونىمەن، ساباق تا ءبىتتى، مەنى دە ەكى اعا فويەگە جەتەلەپ الا جونەلدى. تورعا تۇسكەنىمدى سوندا ءبىلدىم.

— سىزگە بۇلاي ايتۋدى ۇيرەتكەن كىم؟ – دەپ سۇراقتىڭ استىنا الدى.

— ەشكىم ەمەس، ەسىم دۇرىس، ويلاي الامىن، — دەدىم ىزالانىپ.

— سوندا ءسىز پارتياعا قارسىسىز عوي، ءوزىڭىز كومسومولسىز، اكە-شەشەڭىز بە تەرىس تاربيە بەرگەن؟ الدە ۋنيۆەرسيتەتتە وسىلاي ۇيرەتەدى مە؟-دەپ سۇستى كوزدەرىن ماعان قادادى.

مەن ۇندەمەدىم.

سول كۇننەن باستاپ ارتىما اڭدۋ قويىلدى. كىم ەكەنىن كورمەسەم دە، بىلمەسەم دە، ولار مەنىڭ قايدا، كىممەن نە ايتقانىمدى ءبىلىپ قويادى. بىرەسە، «تۇندە اۋىلدان ماماڭ كەلدى» دەپ، بىرەسە تاڭعى 5-6 دا «جولداس قىزىڭ شاقىرادى» دەپ، كومەندانتتىڭ بولمەسىنە اپارىپ، سۇراقتىڭ استىنا الادى. ەسىكتەن كىرە سالا، قارا پەردەنىڭ ءجىبىن تارتىپ قاپ، گۇر ەتكىزىپ، جەرگە تۇسىرەدى دە، ەسكى اۋەنمەن، جايلاپ قانا: «سونىمەن كىم-كىم باردىڭدار؟ دوستارىڭنىڭ اتى كىم؟»– دەپ سۇراقتارىن جىپكە تىزە باستايدى.

ءقازىر ويلاسام، قارا پەردە پسيحولوگيالىق شابۋىل شىعار، قورقىتۋدىڭ ءتاسىلى ەكەن عوي. بىرەۋگە بىردەڭە ايتۋعا، تەلەفون ارقىلى ۇيمەن سويلەسۋگە، قورقاتىن بولدىم. الدىڭعى تەرگەۋدە بىزبەن سويلەسكەنىڭىزدى ەشكىمگە ايتپاڭىز دەسە دە، ىشىمە سىيماي، جان دوسىم روزاعا ايتىپ جىلاعانمىن. ءبىراق، وعان ەشكىمگە ايتپا دەپ وتىنگەن ەدىم. ول انت بەرگەن. ەكىنشى بارعانىمدا «اعالارىم»: «ءبىز ساعان ەشكىمگە ءتىس جارما دەگەن ەدىك، سەن روزاعا ايتىپ قويىپسىڭ عوي، نەگە ولاي جاسادىڭ؟» – دەپ قىسپاققا العان. سودان باستاپ روزا ەكەۋمىزدىڭ ارامىز سۋىپ كەتتى. ساتىپ كەتەنىنە قاتتى وكپەلەدىم. ءبىراق، وعان ايتپادىم. ايتپا دەگەن. ەندى ويلايمىن، بالكىم دوس ەكەنىمىزدى بىلگەن سوڭ ادەيى ايتىپ، ويىمنان ءتۇستى مە ەكەن؟ ايتەۋىر، ارامىز وسى وقيعادان سوڭ بۇزىلدى.

مەنىمەن بىرگە «ءۇش ارىپتەردىڭ» كارىنە بولمەلەس قىز گۇلنۇر دا ىلىككەن. ءبىرىنشى كۇنى الاڭعا بىرگە بارعانبىز. ونىڭ بىزدەن 4 جاس ۇلكەندىگى بار، ورىس توبىندا وقيتىن. ۇلتى ۇيعىر، ادەمى قىز ەدى. ونى دا شاقىرادى تومەنگە، مەنى دە. ءبىراق ءبىر-بىرىمىزدى ىممەن ۇعامىز. مەن كەلگەن سوڭ ول كەتەدى نەمەسە كەرىسىنشە. ءبىراق، كوپ ۇزاماي (1-2 ايدان سوڭ با، ەسىمدە قالماپتى) ول قۇتىلىپ كەتتى. «ۇلتىم ۇيعىر، ءوزىم ينتەرناسيوناليستپىن، پارتياعا قارسى ەمسپىن» دەپ گازەتكە ماقالا جازدى. ول تۋرالى ەكەۋمىز اجەتحانادا سويلەستىك. باسقا جەردە سويلەسۋگە قورقامىز…

ەڭ قيىنى، دۇنيەدە ءبىر ءسوزدى قايتالاپ ميدى اۋىرتقان بولار، ءسىرا. «كىممەن باردىڭ ، كىم ۇيرەتتى، كىمدەر شىقتى الاڭعا؟» دەگەن سوزدەر ابدەن جىندى قىلدى. ولار دا جالىقپايتىن جاندار ەكەن، كەيدە الداۋسىراتىپ، كوڭىلىڭدى باسقاعا الداپ، بوتەن بىرنارسە ايتىپ وتىرىپ، اراسىندا جاتتاندى سۇراقتى قويا قويادى. مەن بولسام، جيىرىلىپ دايىن وتىرامىن.

— بىلمەيمىن، كورگەم جوق ەشكىمدى، — دەيمىن دىرىلدەپ. وتىرىك ايتقانىڭدى سەزەدى.

— سوندا دا باردىڭ عوي، ءبىراق ەشكىمدى كورگەن جوقسىڭ، — دەپ اينالدىرىپ قايتا سۇرايدى.

— بارماسام قالاي كورەم؟ – دەپ جالتارامىن. قويشى، ايتەۋىر، يت پەن مىسىقتاي اڭدىسىپ، ارباسىپ، تاراسامىز. ءالى ەسىمدە، 1987 جىلى جاڭا جىل ءتۇنى الگى ەكى اعامىز «قۇتتىقتاپ» كەلىپتى. گۋليا كوزىن قىسىپ مەنى فويەگە شاقىرىپ الدى دا:

— ىشپە، ولار ءبىزدى ماس قىلىپ سۇراپ الماقشى، — دەپ تەز ىشكە كىرىپ كەتتى.

ۇلكەندىگى عوي، مەنىڭ اڭقاۋلاۋ جاس ەكەنىم راس. ءبىراق، اراق-شاراپتى ونسىز دا ىشپەيتىنمىن. دەگەنمەن ەسكەرتكەنى عوي. گۋليا الگىلەرگە شامپاندى اشتىرمادى. «جوق، ءبىز ىشپەيمىز، راحمەت، ۇيىقتاۋىمىز كەرەك»، — دەپ، تەز-تەز شىعارىپ سالعان. ءسويتىپ ءجۇرىپ، قىسقى سەسسيا دا اياقتالدى. الاڭعا جۇگىرىپ شىققان شىعىسقازاقستاندىق گۇلناردى (ءاشىموۆا — اۆت.) وقۋدان شىعارعان.

«الاڭدا جۇرگەن سۋرەتىمىزدى ءبىر تانىسىمىز جىرتىپ، جەپ قويىپتى»

قىسقى كانيكۋلدان كەلسەم، «اعالارىم» الدىمدا تۇر. بولعان شىعار دەسەم، توبەمنەن بىرەۋ تاستاي سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي بولدى. تاعى تانىس سۇراقتار، تاعى جۇيكە توزدىرۋ، و توبا، مۇنداي دا بولادى ەكەن-اۋ؟! نە دەگەن شارشامايتىن جاندار؟! ءبىراق، جۇمىستارى سول بولعان سوڭ ءقايتسىن؟

«ەندى سۋرەت بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر ەكەن»،- دەپ ەستىدىم تانىس بالالاردان. سۋرەتتەن تاپقانداردى وقۋدان شىعارىپ جازالاپ جاتقان كورىنەدى. ءبىراق، ازىرگە مەنىڭ سۋرەتىم تابىلماسا كەرەك. «ءۇش كۇننەن سوڭ كورگە دە ۇيرەنەسىڭ» دەيدى عوي، ءۇش ارىپتەگىلەرگە ەتىمىز ۇيرەنىپ قالعان، فويەدە كورسەك، امانداسىپ وتەمىز. كەيدە وزدەرى گۋليا ەكەۋمىزگە نەمىس تىلىنەن اۋدارما جاساۋعا كومەكتەسەدى. اراسىندا «كىممەن باردىڭ الاڭعا؟» دەپ سۇراعىن قويىپ قويادى، دەنەم تەز ءدىر ەتە قالادى دا، سوسىن بويىمدى تەز جيىپ: «بارعان جوقپىن» دەپ تومەن قاراعان بويى اۋدارمانى كوشىرە بەرەمىن. راسىمەن، مەنىڭ سۋرەتىم تابىلمادى.

ماقپالدىڭ ايتۋىنشا، ءبىزدىڭ سۋرەتتەرىمىزدى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەر پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ايتقازى كورىپ، بايقاتپاي جەڭىنە تىعىپ الىپ شىعىپ، مايدالاپ جىرتىپ، جۇتىپ قويىپتى. ول ماقپالدى ۇناتاتىن. ءبىزدىڭ بىرگە جۇرەتىنىمىزدى بىلەتىن. مەنىڭ باسىمدا توبەسى تەرى، اينالاسى ءجۇن ۇلداردىڭ مالاقايى ەدى. شەشەم باۋىرىم ەكەۋىمىزگە ەكەۋىن ساتىپ الىپ بەرگەن. ەرزات وزىنىكىن جوعالتىپ الىپ، مەنىكىن كيىپ جۇرگەن. تۋرا سول كوتەرىلىستەن ون شاقتى كۇن بۇرىن، بولماي اسكەرگە سۇرانىپ كەتكەندە مالاقايىمدى وزىمە تاستاپ كەتكەن. بالكىم، سۋرەتتەگى مالاقايعا قاراپ، مەنى قىز دەپ ەشكىم ويلاماعان شىعار… ايتقازىنىڭ تانۋى مۇمكىن ەدى.

مۇمكىن ول ماقپالدىڭ جۇرەگىن جاۋلاۋ ءۇشىن «وسىنداي جاقسىلىق جاسادىم» دەپ ادەيى ايتتى ما؟ نە دەسە دە، قۇداي ساقتاپ قالدى.

«ءومىر بويى تىستەرىڭنەن شىعارماڭدار…»

…جازعى سەسسيا باستالىپ جاتقان. اۋديتوريادا دايىندالىپ جاتقانبىز. تاعى مەنى سىرتقا شاقىردى. تانىمايتىن ءبىر ۇزىن جىگىت. دالىزگە شىققان سوڭ:

— سونىمەن شىنار، ايتاسىز با، كىممەن الاڭعا بارعانىڭىزدى؟ – دەدى بەتىمە قاراپ. شىدامىمنىڭ تاۋسىلعان جەرى سول بولسا كەرەك. جىلاپ جىبەردىم.

— مەنى اۋرۋ قىلاسىزدار، وتكەندە جۇرەگىم اۋىرىپ دارىگەرگە بارۋعا تۋرا كەلدى. رەكتوردىڭ اتىنا ارىز جازامىن. سىزدەر مازا بەرمەدىڭىزدەر، سول سەبەپتى وقۋدان شىعامىن، ءارى قاراي بۇلاي وقي المايمىن، — دەدىم دىرىلدەپ. ۇزىن تەرگەۋشى ءۇنسىز بەتىمە قاراپ تۇردى دا تەرىس اينالىپ كەتىپ قالدى. ودان ءقايتىپ ەشكىم مەنى مازالاعان جوق. گۇلنۇردىڭ ايتۋىنشا، جاتاقحانادا جاتىپ تەرگەۋ جۇرگىزگەن «اعالار» ءبىزدىڭ دەلولارىمىزدى جىرتىپ تاستاپتى-مىس. ەسىمدە، سولاردىڭ بىرەۋى ماعان: «قارىنداسىم وتىرىك ايتا المايدى ەكەنسىڭ، كوزىڭنەن كورىنىپ تۇر. ءبىراق، كەي جىگىتتەردەن بەكەم بەرىك ەكەنسىڭ» دەگەن. سوعان قاراعاندا جاندارى اشىعان بولۋى كەرەك، قازاقتار عوي. الدە، دالەل بولمادى ما؟ ايتەۋىر، ءومىر بويى تىستەرىڭنەن شىعارماڭدار دەپ ەسكەرتۋ جاسادى… سول سۇرەڭسىز سۋىق كۇندەردەن بەرى 30 جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى. ءبىراق، جۇرەكتەگى جارا ءالى جازىلار ەمەس…

«بۇل اڭگىمەنى ەشكىمگە ايتپايمىن دەپ ۋادە بەرگەن ەدىم. ءبىراق، بۇگىنگى بەيبىت زاماندا ەگەمەندىكتىڭ ءمانىن ۇرپاعىمىزعا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ەستەلىكتەرمەن بولىسكەنىمىز ءجون. جەلتوقسان وقيعاسىندا قانداي قاتىگەزدىكتەردىڭ بولعانى تاريحتان ءمالىم. ءبىراق، سول كەزدە «قىلمىسكەر، ناشاقور» اتانعان ستۋدەنتتەر بۇگىندە «جەلتوقسان قاھارمانى» اتانامىز دەپ ويلاعان جوق. ولاردىڭ بار ويى — تاۋەلسىزدىك، ەگەمەندىك ەدى» دەدى شىنار اپاي ءسوز سوڭىندا. ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنەن ءالى دە بولسا شىنار اپايعا حابارلاسىپ تۇراتىندار بار كورىنەدى…

                                                                                                                                                                                                                  جازىپ العان: دانا ماراتوۆا

                                                                                                                                                                                                                  دەرەككوز:  szh.kz