عىلىمدا «لەتارگيالىق ۇيقى» دەگەن تۇسىنىك بار. ول – ادامنىڭ ۇزاق مەرزىمگە ۇيقىعا كەتۋى. لەتارگيالىق ۇيقى مەن كلينيكالىق ءولىم پروسەسىنىڭ سىرت كورىنىسى ۇقساس بولعانمەن، ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. كلينيكالىق ءولىم ءساتى – ەڭ ۇزاق دەگەندە بەس مينۋتقا دەيىن سوزىلاتىن ادام ومىرىنە ءقاۋىپتى پروسەستىڭ ءبىرى. ال، لەتارگيالىق ۇيقىعا كەتكەن ادام ۋاقىت ولشەمىنەن تىس بولادى جانە اراقاشىقتىق ولشەمى مەن اجالدان بوسايدى.

تاريحقا ۇڭىلسەك، ءتۇرلى جاعدايلارمەن تىرىدەي جەرلەنگەن ادامدار بولعان ەكەن. ماسەلەن، انگليادا ەسكى مازاراتتى بۇزعان كەزدە، بىرنەشە تابىتتاعى ادام سۇيەگىنىڭ تەرىس قاراپ، ەتپەتتەپ جاتقانى بەلگىلى بولعان. سونداي-اق، كەزىندە ورىس جازۋشىسى نيكولاي گوگول لەتارگيالىق ۇيقىعا كەتىپ قالاتىنىن ەسكەرتىپ، مۇردەسى يىستەنە باستامايىنشا دەنەسىن جەر قوينىنا تاپسىرماۋىن ايتىپ، ءوتىنىش قالدىرىپ كەتكەن. ۇزاق جىلدار وتكەن سوڭ دانيلوۆ شىركەۋىنىڭ قاسىنا جەرلەنگەن ۇلى جازۋشىنىڭ مۇردەسىن تەكسەرىپ، ەكسگۋماسيا جاساعاندا، تابىتىنىڭ تىرنالىپ تاستالعانى جانە ۇلى قالامگەردىڭ سۇيەگىنىڭ ەتپەتىنەن جاتقانى انىقتالعان.

جاسىراتىن نەسى بار، فيزيولوگ پاۆلوۆ 1898 بەن 1918 جىل ارالىعىندا تىرپ ەتپەي قالىڭ ۇيقى قۇشاعىندا جاتقان ءبىر ناۋقاس تۋرالى قىزىقتى دەرەك قالدىرعان. ومىردە بولعان مۇنداي وقيعالار الەمنىڭ ءار شالعايىندا دا كەزدەسەدى. 20 جىل ۇيقى قۇشاعىندا جاتقان الگى ادامنىڭ جۇرەگى مينۋتىنا 2-3 رەت قانا باياۋ سوعىپ تۇرعان (نەگىزى مينۋتىنا 60-90 رەت سوعۋى كەرەك). بۇلاردى نە ولدىگە، نە تىرىگە جاتقىزا الماعان عالىمدار ادام بويىندا بولاتىن كەيبىر قۇبىلىستاردىڭ شەشۋىن ءالى كۇنگە تابا الماي كەلەدى. جەرلەنگەلى جاتقان ادامنىڭ تابىتتان تۇرىپ كەتۋى، ءتىپتى كوردەن شىعۋى سەكىلدى جايسىز جاعدايلار بولعان ومىردە...

1938 جىلى بۇل جاعدايدى بارلىق گازەتتەردە سيپاتتاپ جازدى. اعىلشىن قىزىن جەرلەۋ راسىمىندە تابىتتى جەر قويناۋىنا ءتۇسىرۋ بارىسىندا قينالعان ادامنىڭ داۋسى ەستىلەدى. ءدىنداردىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان، تابىتتى اشادى. ءولىپ قالعان قىزدىڭ ەتپەتتەپ جاتقانىن، تۇرىندە قورقىنىش بەلگىسى بايقالىپ، قولدارىندا تىرنالعان ىزدەر قالعان. وكىنىشكە قاراي، كومەك كەش كەلەدى.

بۇل وقيعا انگلياعا ساباق بولىپ، ءتيىمدى جالعاسىن تابادى. سول كەزدەن باستاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن بارلىق بريتاندىق ءمايىتحانالاردىڭ توڭازىتقىشى قوڭىراۋ ىلىنگەن جىپپەن جابدىقتالعان: ەگەر بىرەۋ لەتارگيالىق ۇيقىدان ويانا قالسا، ول ءجىپتى تارتىپ، قىزمەتكەرىن شاقىرادى.1960 جىلدان باستاپ سيگنالدى قۇرىلعى جەتىلدىرىلدى: توڭازىتقىشقا جۇرەك بەلسەندىلىگىنىڭ  وزگەرىسىن تىركەيتىن ارنايى اپپارات ورناتىلعان، ول سيرەنامەن جالعانعان.

سلوۆاكيادا تابىتتىڭ ىشىنە زاريادى تولتىرىلعان ۇيالى تەلەفوندى بىرگە سالىپ قويادى. كومادان شىققان نەمەسە لەتارگيالىق ۇيقىدان ويانعان «مارقۇم»، ونىڭ ۇستىنە «ەڭ قولايسىز ورىندا» ويانعان كەزدە ءبىر نومەردى ەسىنە تۇسىرە الاتىنىنا، ارينە، سەنىمدىلىك جوق.

ءبىر قىزىعى، «ءتىرى ولىكتەر» سوعان قاراماستان، ءبارىن ەستىپ جاتادى، ءبىراق  ءتىرى ەكەنىن ءبىلدىرتۋ ءۇشىن نە قولىن، نە ءتىلىن قيمىلداتا المايدى. «پەتەربۋرگسكايا گازەتا» حابارلاعانداي، 1910 جىلى باي وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن قىز لەتارگيالىق ۇيقىعا كەتەدى. اتا-اناسى دارىگەرلەردى شاقىرتادى. ولار قىزدىڭ دەنەسىنە ينە تىعىپ تا، وتپەن كۇيدىرىپ تە، مۇرنىنا ناشاتىر ءسپيرتىن يىسكەتىپ تە كورەدى، الايدا – ءبارى بەكەر بولىپ شىعادى. سوندىقتان دارىگەرلەر ونى ولدىگە سانايدى.  اتا-اناسى قىزدى جەرلەۋگە دايىندالىپ، تابىتقا سالادى. الايدى كۇننىڭ ىستىقتىعىنا قاراماستان، ونىڭ دەنەسى شىرىمەيدى.

قىزدىڭ اتا-اناسى دارىگەرلەر قاتەلەسۋى مۇمكىن دەپ كۇماندانىپ، باسقا دارىگەرلەردى شاقىرتادى. كەنەتتەن ولاردىڭ كوزىنشە قىز وڭ قولىنىڭ ساۋساعىن بۇگىپ، قيمىلداتا باستايدى. سول كەزدە عانا دارىگەرلەر ونىڭ ءتىرى ەكەنىنە كوزى جەتەدى جانە ارنايى زوند ارقىلى تاماقتاندىرا باستايدى. ءتورت كۇننەن سوڭ ويانعان قىز وسى ۋاقىتتاردىڭ ىشىندە نە بولعانىن ايتىپ بەرەدى. «مەن ءبارىن ەستىدىم، ءبارىن كورىپ جاتتىم، ءبىراق قولىمدى دا، اياعىمدى دا قيمىلداتا المادىم. مەنىڭ دەنەم ءولى ادامداردىڭ دەنەسىنە ۇقساپ جاتتى. مەنىڭ اياعىمدى وتپەن كۇيدىرگەندە، ونى دا سەزبەدىم. دارىگەرلەردىڭ مەنى ءولدى دەپ ايتقانىن ەستىپ، شوشىپ كەتتىم. اتىپ تۇرىپ، قاشىپ كەتكىم كەلدى، ءبىراق تەك قولىمنىڭ ساۋساعىن عانا قيمىلداتا الدىم. سولايشا تىرىدەي جەرلەنۋدەن قۇتىلدىم»،– دەپ باسىنان وتكەن جاعدايدى ايتىپ بەردى.  
 

XIV عاسىردا ايگىلى يتالياندىق اقىن پەتراركانى تىرىدەي كومە جازداعان. 40 جاسىندا لەتارگيالىق ۇيقىعا كەتكەن اقىن جەرلەۋ ءراسىمى بىتەر الدىندا ويانعان. ودان كەيىن ول تاعى 30 جىل ءومىر سۇرگەن.

ال، رەسەيلىك كاچالكين دەگەن ازامات 1898 جىلى ۇيىقتاپ، 1918 جىلى باسقا عاسىردا، باسقا مەملەكەتتە ويانعان. ول ءبارىن ەستىپ، ءبىلىپ جاتقانىن مويىندادى، الايدا، ءتىپتى، كىرپىگىن دە قيمىلداتا الماعان. ونىڭ قاسىندا جاتقان قىز ءتورت جىل ۇيىقتاپ، بويجەتكەن كەزىندە ويانعان. 18 جاستاعى قىزدىڭ ويانا سالىپ، ەڭ ءبىرىنشى سۇراعانى – «مەنىڭ قۋىرشاعىم قايدا؟»

گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا كىرگەن نادەجدا لەبەدينا 1954 جىلى كۇيەۋىمەن جانجالداسىپ قالعان ول ۇيقىعا كەتىپ، 20 جىلدان سوڭ ويانعان. 
تاعى ءبىر گيننەستىڭ رەكوردىنا ۇمىتكەر – 36 جىل ۇيىقتاعان ەليزابەت ۆۋارداك 27 جاسىندا اۆتوكولىك اپاتىنا ۇشىرايدى. 63 جاسىندا ويانادى، سودان بەرى بولمەدە جالعىز ۇيىقتاۋعا قورقادى.
بۋەنوس-ايرەستە 5 جاسار قىز 25 جىل ۇيقىدا بولعان. ۇيقىدان ويانعاندا، ول سول باياعى ءسابي كۇيىندە بولعان. الايدا ءبىر جىل ىشىندە ءوزىنىڭ بيولوگيالىق جاسىن قۋىپ جەتكەن. 

ال، ينديادا قىزمەتىنەن بوساتىلعان مينيستر قاتتى كۇيزەلىستەن لەتارگيالىق ۇيقىدا جەتى جىل جاتقان.

اتاقتى امەريكالىق جازۋشى ءوزىنىڭ «تىرىدەي جەرلەنگەندەر» اڭگىمەسىندە بىلاي دەپ جازعان: «تىرىدەي جەرلەنۋ، ارينە، جۇمىر باستى پەندەنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان ازاپتىڭ ەڭ اۋىرى ەكەنى ءسوزسىز. ال مۇنىڭ ءجيى، تىم ءجيى بولىپ جاتاتىنىن اقىل-ەسى ءتۇزۋ ادام استە جوققا شىعارمايدى. ويتكەنى، ءومىر مەن ءولىمنىڭ شەگى قالاي دەگەنمەن دە الدامشى دا بەلگىسىز. ءومىردىڭ قاي ارادا ءبىتىپ، ءولىمنىڭ قاي ارادان باستالاتىنىڭ كىم ايتا الادى؟ اۋىرعان كەزدە كەۋدەدە تىرشىلىك نىشانى قالمايتىن دەرتتىڭ بار ەكەنى ايان، ايتسە دە ءادىلىن ايتقاندا، سول تىرشىلىك استە تىيىلىپ تا قالمايدى، تەك ۋاقىتشا عانا ۇزىلەدى. ادام سىرىن ۇعىپ بولماس تىرشىلىكتىڭ كۇردەلى مەحانيزمى ءبىر ءسات توقتايدى. مەزگىلى جەتكەندە، سول كوزگە كورىنبەيتىن قۇپيا قۇدىرەتتى كۇش سيقىرلى قاناتتار مەن كيەلى دوڭگەلەكتەردى قايتا قوزعالىسقا كەلتىرەدى. كۇمىس جورگەم ماڭگى ءۇزىلىپ، التىن شولمەك استە سىنباق ەمەس. الايدا وسى ءبىر ساتتە ادام جانى قايدان پايدا بولادى؟»

دايىنداعان: مارال شايحى