سۇلتانماحمۇت ايتقانداي، «قاراڭعى قازاق كوگىنە ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولعان» الاش ارىستارى ىقپالىمەن «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا بيىل 100 جىل تولىپ وتىر. «الاشوردانىڭ» 100 جىلدىعىنا جانە ازاتتىق جولىندا جانىن قيعان ارىستارىمىزدىڭ رۋحىن ۇلىقتاۋ شارالارى باستالىپ كەتتى. ۇيىمداستىرۋشىلار – «قامشى» اقپاراتتىق اگەنتتىگى وكىلدەرى. «قامشى» اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ جەتەكشىسى ءبىلال قۋانىشتان الاشوردانىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان شارالار جايلى ايتىپ بەرۋىن سۇراعان ەدىك.
– الاش ارىستارىنىڭ رۋحىنا ارناپ اس بەرگەلى جاتىر ەكەنسىزدەر. مۇنداي يگىلىكتى ىسكە نە تۇرتكى بولدى؟
– بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىرگەتاسى – «الاشوردانىڭ» قۇرىلعانىنا 100 جىل تولدى. بۇل تاريحي داتانى ويداعىداي اتاپ ءوتۋ – الاش ارىستارى اڭساعان ازات وتاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بىزدەر ءۇشىن ابىرويلى مىندەت. «الاش تۋى استىندا، كۇن سونگەنشە سونبەيمىز!» دەپ ءاز جاندارىن پيدا ەتكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ اماناتىن ناسيحاتتاۋ – ءار قازاقتىڭ بۇلتارماس بورىشى.
بوداندىق جىلدار مەن تاۋەلءسىزدىك كەزەڭىندە ءبىرلى-جارىم ەسكە الۋلار بولعانى بولماسا، بۇكىل الاش ارىستارىنا ارناپ اس بەرىلگەءنىن ءوز باسىم ەستىمەپپىن. قازاقتا «ءولى رازى بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەگەن ءسوز بار. بۇل، ارينە، وتكەنىڭ مەن كەتكەنىڭدى تارازىلاپ، حاق پەن حالىق الدىندا تاريحىڭدى ءار ۋاقىت ەسكە الىپ وتىرۋدى كوزدەپ ايتىلسا كەرەك. سول تۇرعىدان «ءماڭگىلىك ەل» بولامىز دەگەن ءبۇگىنگى قازاق ەلى ءۇشىن «الاشوردانىڭ» ورنىن كەز كەلگەن ادام تىم بيىك باعالاۋى ءتيىس. ول ءبىزدىڭ ءتول تاريحىمىزدىڭ ابىرويلى دا تاعدىرلى شىندىعى. شيرەك عاسىرلىق تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاعانىندا الاشوردانىڭ التىن ءىزى جاتىر دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. ءبىزدىڭ ۇستانىم: بۇگىنگى ۇرپاق جاساۋعا ءتيىستى جۇمىستى مەملەكەتكە عانا قاراپ وتىرماي، ءار قازاق قولىنان كەلگەنىنشە قام جاساۋى قاجەت. سول ماقسات ۇدەسىندە قال-قادەرىمىزشە «الاشوردانىڭ» 100 جىلدىعىن جىل بويى اتاپ ءوتسەك دەگەن شەشىم قابىلدادىق.
– الاشتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان شارادا بەس ءتۇرلى باعىت كورسەتىلگەن ەكەن. سولار جايلى توقتالساڭىز؟
– جيناقتاي ايتساق، «الاشوردانىڭ 100 جىلدىعىنا» وراي «قامشى» اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ بيىلعا اتقاراتىن ءىس-شارالارى مىناداي بولماق:
1. الاش ارىستارىنىڭ رۋحىنا ارنالعان اس. ەڭ الدىمەن، الاششىلاردىڭ رۋحىنا باعىشتاپ مال سويىپ، قۇران وقىتىپ، كيىز ۇيلەر ءتىگىپ، جينالعان جۇرتقا اس بەرۋ – باستى جۇمىسىمىز بولماق. قاسيەتءتى استى وتكىزەتىن ورىنعا الماتىداعى احمەت بايتۇرسىن ۇلى مۇراجايىن تاڭدادىق. جيىرما جىلدان بەرى بايتۇرسىن ۇلى مۇراسىن زەرتتەپ، مۇراجاي تىزگىنىن ۇستاپ كەلە جاتقان ۇستاز، عالىم رايحان يماحانبەت بۇل ۇسىنىسىمىزدى قۋانا قابىلدادى. اللا بۇيىرتسا، ءاليحان بوكەيحانوۆ دۇنيەگە كەلگەن كۇن – بەسىنشى ناۋرىزدا بيلىك وكىلدەرى مەن قوعام قايراتكەرلەرى، ونەر جۇلدىزدارى قاتىسقان ۇلكەن اس وسى مۇراجايدا وتپەك. اسقا الاش ارىستارىنىڭ رۋحىنا قۇران وقۋعا قمدب-نىڭ باس ءمۇفتيى ەرجان قاجى مالعاجىۇلىنا ارنايى شاقىرۋ جىبەردىك. ال الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ارمان قىرىقبايەۆ مىرزا بۇل اسقا اكىم باۋىرجان بايبەك نەمەسە ءوزى مىندەتتى تۇردە قاتىساتىنىن ايتتى.
2. 100 اعاش وتىرعىزۋ. الماتى قالاسى اكىمشىلىگىنىڭ رۇقساتىمەن بەلگىلەنگەن ورىنعا 100 اعاش وتىرعىزىلادى. بۇل شاراعا كەز كەلگەن ادامنىڭ قاتىسۋعا مۇمكىندىگى بار.
3. 100 جەتىم بالاعا كيىم-كەشەك سىيلاۋ. اتا-اناسى جوق، جەتىمدەر ۇيىندە تاربيەلەنىپ جاتقان ءجاسوسءپىرىمدەرگە ءبىر جولعى قامقورلىق. بۇل شاراعا كەز كەلگەن ادامنىڭ قاتىسۋعا مۇمكىندىگى بار.
4. 100 ستۋدەنتكە ستيپەنديا. جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جاتقان جەتىم بالالارعا، وتباسىندا قيىنشىلىعى بارلارعا، ۇزدىك وقيتىندارعا ءبىر جولعى ستيپەنديا بەرىلەدى. بۇل شاراعا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن كەز كەلگەن ادامنىڭ قاتىسۋعا مۇمكىندىگى بار.
5. 100 ءىزباسار. «قامشى.kz» وقىرماندارىنىڭ ساراپتاۋىمەن «الاشوردا» مۇراسىن زەرتتەگەن، ناسيحاتتاعان، ءىزىن جالعاعان، قازاق ەلىنە ايرىقشا ەڭبەك ەتىپ جاتقان 100 ادام ىرىكتەلىپ الىنادى. ونىڭ ىشىندە 10 قايراتكەرگە «الاشورداعا – 100 جىل» مەرەكەلىك مەدالى تابىستالىپ، سىي-قۇرمەت كورسەتىلەدى.
– بۇل شارا قاراجاتقا تىرەلەرى ءسوزءسىز. ۇلكەن اعالارىمىز تاراپىنان سىزدەرگە قولۇشىن بەرەمىز دەپ جاتقان ەرىكتىلەر بار ما؟
– «قامشى» اقپاراتتىق اگەنتءتىگى وسىعان دەيىن وتكىزگەن بارلىق قوعامدىق ءىس-شارالارعا مەملەكەت قازىناسىنان ءبىر تيىن سۇراعان ەمەس. قاجەتتى قارجىنى كوبىنە-كوپ قاراپايىم ازاماتتار ءوز ىقىلاستارىمەن بەرىپ جاتادى. اسىرەسە، اتاجۇرتقا ورالعان الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ كومەگى كوپ ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل جولى دا ءبىر قازاق شاڭىراعىن، ءبىر قازاق ۋىعىن كوتەرىپ، بىرنەشە ءۇيدى تىككەلى وتىرمىز. تالدىقورعاننان حابارلاسقان جىگىتتەر اسقا سويىلاتىن جىلقىنى اكەلەمىز دەپ سالەم ايتتى. باس-اياعى ءۇش ميلليون تەڭگەگە جۋىق شىعىن كەتسە دە، بۇل استىڭ ميللياردتاعان قارجى جۇمسالعان كەز كەلگەن ءىس-شارادان سالماعى مەن «ارۋاعى» باسىم دەپ ويلايمىن.
– الاش مۇراتىن بۇگىنگى جاستار قالاي تۇسىنەدى؟ ولاردىڭ جۇرەگىندەگى الاش يدەياسىنا دەگەن ادالدىقتى قالاي سيپاتتاعان بولار ەدىڭىز؟
– وسى استى وتكىزۋدىڭ دايىندىق كەزەڭىندە كوپ نارسەنى اڭعارعانداي بولدىم. شىنىن ايتقاندا، «الاش»، «الاشوردا» ۇعىمىن تەك تاريح پەن ادەبيەتتى جاقسى بىلەتىن نەمەسە كوزىقاراقتى، كوپ وقىعان، وتانشىل وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن از ساندى جاستار عانا سەزىنە الادى ەكەن. ءتىپتى، «الاش كىم، ول نە؟» دەپ سۇراعاندار دا كەزدەستى. بۇل، ارينە، 25 جىل تاۋەلسىز ەل بولىپ كەلە جاتقان مەملەكەتىمىز ءۇشىن، يدەولوگيامىز ءۇشىن وتە ۇيات جاعداي. سەبەبى، وتكەنىن باعالاي الماعان ۇرپاق بۇگىنگىنى دە جەتىستىرمەيتىنى ايدان انىق. ال الاشتى تەرەڭ ۇعىنعان، جۇرەگىمەن سەزىنگەن جاستار تاۋەلسىزدىكتىڭ دە ءقادىرىن شىن تۇسىنە الاتىنىنا كۇمان جوق. سەبەبى، وتكەن عاسىردىڭ بودان كەزەڭىندە «الاش ارىستارى وسى ەگەمەندىك ءۇشىن قالاي كۇرەستى؟ جاندارىن نە ءۇشىن پيدا ەتتى؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن ادام ءبۇگىنگى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە ءوزىنىڭ نە ىستەپ جاتقانىنا ءار ءسات ەسەپ بەءرىپ وتىرارى ءسوزسىز. ءمىرجاقىپتىڭ:
كوزىڭدى اش، ويان قازاق، كوتەر باستى.
وتكىزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى.
جەر كەتتى، ءدىن ناشارلاپ، حال حارام بوپ،
قازاعىم، ەندى جاتۋ جاراماس-تى، – دەگەن ءسوزى ءالى دە قاز-قالپىندا بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا تۇسكەنى اقيقات. ەندەشە، ءقازىر جاتاتىن، ۇيىقتايتىن، مەملەكەتكە قاراپ الاقان جايىپ وتىراتىن ۋاقىت ەمەس. ءار قازاق تىم قۇرىسا، ەرتەڭ بالاسىنا ەسەپ بەرەتىندەي ەڭبەك ەتكەنى ءجون. اتتەڭ! بۇگىنگى جاستار «الاش ارىستارىنىڭ» وزدەرىندەي شاعىندا قانداي حارەكەت ەتكەنىنە ءبىر ءسات نازار اۋدارسا، كوز ىلۋدەن قالار ەدى…
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن
ن.باتىر.
