الاشتىڭ دارىندى اقىنى، جالىندى پۋبليسيست، اعارتۋشى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ تۋعان كۇنىنە وراي شىعىس ولكەدە بولعان ءومىرىنىڭ قىر-سىرلارى باياندالادى

سۇلتانماحمۇتتىڭ سىرقاتى

 قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى، اياۋلى پەرزەنتى سۇلتانماحمۇت تۋبەركۋلەز دەرتىنە ەرتە شالدىققان دەپ جازادى e-history.kz. نەبارى 27 جاسىندا بۇل پانيدەن كەتۋىنىڭ سىرى دا وسىندا. ونىڭ قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا التاي، قاتونقاراعاي، كۇرشىم مەن زايسان ءوڭىرىنىڭ الاتىن ورنى دا ماڭىزدى.

سۇلتانماحمۇتتىڭ ترويسك قالاسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە جازاتىن «اپتاسىنا ەكى رەت وبەد ەتەم. ونىڭ وزىندە قارا شاي مەن قارا نان» ءسوزى ەسىڭىزدە مە؟ جاستايىنان كورگەن جوقشىلىق پەن وقۋداعى جىلدارىنداعى تاپشىلىق جاس اقىندى اۋرۋعا دۋشار ەتكەنى شىندىق. ونىڭ ۇستىنە 1914 جىلدارداعى سەمەي شاھارىنداعى جۇمىسسىزدىق تا دىڭكەلەتىپ اكەپ، دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. وسىنداي ءبىر قيىندىق، ەر باسىنا تۇسكەن اۋىرتپاشىلىق كەزەڭدە ول سەمەيگە كەلگەن قاراتاي ەلىنىڭ بولىسى، باي ەرەجەپتىڭ ابدىكارىمىمەن تانىسادى. دىمكاس كوڭىلدى جۇباتۋعا وسى تانىستىق دا سەپ بولعانعا ۇقسايدى.

ابدىكارىم ەرەجەپ ۇلى – ءوز زامانىنىڭ كوزى اشىق، وقىعان، وزىق ويلى قازاعى. ەل باسقارىپ ءجۇرىپ، قازاق بالالارىنىڭ دا ءبىلىم الۋىنا، ەۋروپالىق وقۋىنا جول اشقان تۇلعا. ول الاش وردا قايراتكەرى، سونداي-اق ەكى مارتە مەملەكەتتىك دۋماعا جانە الاش پارتياسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىنە مۇشە بولعان. كەيىن 1920 جىلى سەمەيدە الاش پارتياسىنىڭ جاڭا باعدارلاماسى قابىلدانعان كەزدە ءاليحان بوكەيحاننان كەيىنگى قوسىمشا باياندامانى وسى ابدىكارىم جاساعان.  

سۇلتانماحمۇتتىڭ مەكتەبى

ابدىكارىم بولىستىڭ سەمەي شارىنە كەلۋىنىڭ دە سەبەبى بار: ول ءوزى تۇراتىن التاي ولكەسىندەگى شىڭعىستايعا ەكى كلاستىق قازاق-ورىس مەكتەبىن سالدىرۋ ماقساتىندا جۇرگەن. كەيىن بولىستىڭ جوعارى جاقتاعى ۇلىقتاردان رۇقسات الىپ، ءوز قارجىسىنا التاي قاراعايلارىنان قيىپ ەڭسەلى مەكتەپ سالدىرعانى بەلگىلى. ۇلى ابايدىڭ ءوزى سۇيسىنگەن ابدىكارىمنىڭ بولىس، باي-باعلاندىعى جاقسى جازىلعان دا، مەسەناتتىق قابىلەتى ونشا تانىلماعان. سول ۋاقىتتىڭ وزىندە قازاق بالالارىنىڭ كوزىن اشىپ، حات تانۋىنا جاعداي جاساعان ءا. ەرەجەپ ۇلىنىڭ مەسەناتتىعى قالايدا جوعارى باعالانۋى ءتيىس.

جاڭا اشىلعان مەكتەپكە بالا وقىتاتىن مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىن دا ابدىكارىم بولىس ءوزى كوتەرىپ وتىرعان. سەمەي قالاسىندا تانىسقان سۇلتانماحمۇتتى دا ءوز ەلىنە شاقىرىپ، مۇعالىمدىك جۇمىستى ۇسىنادى. دەمەك ول جاس اقىننىڭ وكپە اۋرۋىنا شالدىققانىن بىلەدى ءارى ناۋقاسىنان جازىلسىن دەگەن ويمەن ونى بيە بايلاپ قىمىز ساۋعان قىر حالقىنىڭ اراسىنا ادەيىلەپ شاقىرۋى ابدەن مۇمكىن. وسىلايشا التايدىڭ تورىندە، مارقاكولدىڭ ورىندە سۇلتانماحمۇتتىڭ مۇعالىمدىك قىزمەتى باستالادى.

سول ۋاقىتتىڭ كوزىمەن قاراعاندا وقىعان قازاق زيالىسى رەتىندە تانىلىپ، ءوي-ورىسى كەڭ، ءبىلىمى شەكسىز بولعان ول ءاۋ باستا-اق مەكتەپ وقۋشىلارىن ءۇيىرىپ الادى. اۋىل بالالارى اقىندى دا اينالشىقتاپ، جاقسى كورىپ، ول بەرگەن ساباققا، بىلىمگە ۇمىتىلا تۇسەدى. كوزىن كورگەن اۋىل قاريالارىنىڭ ايتۋىنشا، جاس ءارى وقىعان ماحمۇتتىڭ ماڭايىنا جاستار اسا ءۇيىر بولعان.

وسى مەكتەپ كەيىن اقىننىڭ ەسىمىنە بەرىلدى. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى شىڭعىستاي ورتا مەكتەبىن قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى، پروفەسسور سارسەن امانجولوۆ، كسرو حالىق ءمۇعالىمى قۇماش نۇرعالييەۆ، سوسياليستىك ەڭبەك ەرى بوشاي كىتاپباي، جازۋشىلار قاليحان ىسقاق، ورالحان بوكەي، ديداحمەت ءاشىمحان سياقتى حالقىنا ەڭبەكتەرى سىڭگەن ازاماتتار بىتىرگەن بولاتىن.  

سۇلتانماحمۇتتىڭ عاشىعى

 شىڭعىستاي مەكتەبىندە ساباق جەرىپ ءجۇرىپ سۇلتانماحمۇت ابدىكارىمنىڭ بوي جەتىپ قالعان قىزى باعيلامەن تانىسادى. بولىستىڭ الپەشتەپ ۇستاعان قىزى دا جاس اقىنعا عاشىق بولعان.

ەكى جاستىڭ اراسىنداعى ماحاببات سەزىمى قانشا الاۋلاپ تۇرسا دا، قوسىلۋىنا مۇمكىندىك بولماعان. ءتىپتى قىزدىڭ اكەسى ابدىكارىمنىڭ دە بۇعان قىلار قايرانى جوق: ويتكەنى باعيلا سۇلۋ قوساعاشتىڭ ءشۇي جازىعىنداعى بۇقارباي بايدىڭ اقسۇلتان دەگەن ۇلىنا بەسىكتەگى كەزىندە اتاستىرىپ قويىلعان ەكەن. بەلگىلى تاريحشى تۇرسىنحان زاكەن ۇلى التايعا ساپارىندا تۋعان «اردا التاي، التىن التاي، جارقىن التاي» اتتى جولجازباسىندا مىناداي دەرەك كەلتىرەدى: «ءوزىن ابدىكارىمنىڭ ەمەس، اتاسى ەرەجەپتىڭ قىزىمىن دەيتىن باعيلا ۇزاتىلىپ بارا جاتىپ: «اكەم ايتسا كونبەس ەدىم، اتام ايتقان سوڭ كوندىم» دەگەن ەكەن». اتا ءداستۇردى بۇزا الماعان قوس عاشىقتىڭ ماحاببات حيكاياسى وسىمەن ءتامام. قاراتاي ەلىنىڭ ءبىر تاۋدىڭ ەكى جاعىن تەل ەمگەن التاي جانە قوساعاش قازاقتارىنىڭ تامىرلى بايلانىسى وسىندايدان كورىنەدى دەيدى ماقالا اۆتورى.

ارينە، بۇل جاعداي جانى نازىك اقىن، نامىسقوي ازامات سۇلتانماحمۇتقا اۋىر سوققى بولىپ تيەدى. ول جانى كۇيزەلە جۇرسە دە بار اشۋىن اق قاعاز بەن قارا سيادان العانداي، جاڭا شىعارمالار جازۋعا ۇمتىلادى. ساناسىن سانسىراتىپ، جانىن جارالاعان وسى وقيعادان كەيىن ول ءوزىنىڭ اتاقتى «قامار سۇلۋ» حيكاياسىن جازادى. اتالعان شىعارمالاردىڭ نەگىزىندە ءوز باسىنىڭ مۇڭ مەن قايعىدان، ءىشقۇسالىقتان ارىلماعان تراگەدياسى جاتقانى بەلگىلى. «قامار سۇلۋ» حيكاسى ءوزى عاشىق بولعان سۇلۋىنا سوققان ۇلى ەسكەرتكىش بولىپ تاريحتا قالدى.    

 سۇلتانماحمۇتتىڭ اقىسىز اعارتۋشىلىعى

 مۇنداي جاعدايدان كەيىن سۇلتانماحمۇت ءۇشىن شىڭعىستاي ەلىندە بالا وقىتۋىنىڭ ءمانى قالمايدى. كەلەسى، 1915 جىلى كوكتەمدە زايسان قالاسىنا كەلگەن ونى دوسى ماۋلەت شامسۋتدينوۆ قارسى الادى. زايساندىق باي ءارى ساۋداگەر ماۋلەتتىڭ  ۇيىندە جاتىپ ماحمۇت اقىن «كىم جازىقتى؟» رومانىن جازادى. سول ءۇي ءقازىر ءالى بار، ونى زامانىنىڭ اسقان ساۋلەتشىسى بايازيت ساتبايەۆ سالىپ شىققان.

سۇلتانماحمۇت زايسان، تارباعاتاي بويىنداعى  بايجىگىتتەر مەكەندەيتىن تەرىسايرىق بولىسىندا بالا وقىتادى. تەرىسايرىقتىڭ جەرى بۇرىنعى اقسۋات جانە تارباعاتاي اۋدانىندارىنىڭ بىرىگۋىنەن قۇرىلعان بۇگىنگى تارباعاتايعا كىرەدى.

اقىن تارلان تاۋ تارباعاتايدى بولعانى جايىندا «جازىقسىز تامعان قان» اتتى وچەركىندە تولىق باياندايدى، وسى تۋىندىنىڭ كىرىسپەسىندە: «13 اۆگۋستا تارباعاتاي اتانعان تاۋدىن ارعى بەتىندەگى قىتايعا قاراعان ەلدە ەدىم.تارباعاتاي جوتاسىنان سوزىلىپ تۇسكەن ءاربىر سالالاردىڭ  اراسى سايىن سارقىراپ اققان بۇلاق، جاعاسىنداعى كوگال  جەر، جىراقتاردا اق بوز ءۇيلى قازاق اۋىلدارى ەدى. ءبىز بۇل  اۋىلداردى ارالاپ، بىرىنە قونىپ، بىرىنە تۇستەنىپ ءجۇرىپ،  بۇگىن ءۇشىنشى كونالقاعا ءماسالىم دەگەن ءبيدىڭ اۋىلىندا ەدىك.  مەنىڭ ەرىپ جۇرگەن كىسىلەرىم بۇل ەلدەردىڭ سىيلايتىن  اعايىندارى بولعاندىقتان، ولار كورگەن سىي-قۇرمەتكە مەن  دە ورتاق ەدىم» دەپ جازادى.

سۇلتانماحمۇت تارباعاتاي ەلىندە جۇرگەندە الاشتىڭ  كورنەكتى قايراتكەرلەرى اقسۋاتتان شىققان بياحمەت سارسەنوۆپەن، ەرەجەپ يتبايەۆپەن جانە ت.ب. ەل  ازاماتتارىمەن تانىسىپ، ەتەنە جاقىن بولادى. سونىمەن  قاتار اسقان شەجىرەشى، ەسكىدەن مول حابارى بار قۇربان قاجىمەن دە تانىسادى. قۇربان قاجىنىڭ شىن ەسىمى قوڭىز بولعان، قاجىلىققا اتتانىپ بارا جاتقاندا كەزىككەن ۇلى اقىن اباي ونى قۇربان اتاندىرىپ جىبەرەدى دەگەن دەرەك  بار.

قۇربان قاجىنىڭ اۋىلىندا ماحمۇت 1914-1916  جىلدارى بالا وقىتقان. تارباعاتاي ەلىندەگى قامىستى،   ماڭىراق، بوزشا، ارعى بەتكە ءتيىپ تۇرعان قىزىلاششى ەلدى مەكەندەرىندە ساباق بەرگەن ونىڭ وسى  ءوڭىردىڭ رۋحاني، اعارتۋ ىسىندەگى ەڭبەگى وراسان زور. سۇلتانماحمۇتتىڭ مەرزىمدى ءباسپاسوزدىڭ بەتىندە  جاريالاعان «ەسكى ءسوز»، «اقنايمان ويسىنباي»، «جالاڭاش  بابا»، «ەلدەن»، «ۋست-كامەنوگورسك ۋەزدەن» جانە ت.ب. ماقالالارىنىڭ دەنى قۇربان قاجىدان ەستىگەندەرى بولعان. ءسويتىپ جۇرگەندە پاتشانىڭ 1916 جىلعى قازاقتان اسكەر الۋى تۋرالى جارلىعى شىعىپ، ەل ىشىندە دۇربەلەڭ باستالۋىنا بايلانىستى بالا وقىتۋدىڭ ءمانىسى كەتەدى.

سۇلتانماحمۇت 1916 جىلدىڭ جازىندا بالا وقىتقان اقىسىن دا الا الماي، جانىن سىزداتىپ، بويىن مەڭدەگەن كوكىرەك اۋرۋىنان دا ايىعا الماي، سەمەيگە قايتادى.

زاڭعار كارىمحان