قوستانايدا تاتاردىڭ ۇلى اقىنى عابدوللا توقايدىڭ جيەنشارى سوفيا زابيروۆا اپاي تۇرادى (1-سۋرەت). جولداسى مارقۇم جۇمابەك اڭساعانوۆ ەكەۋى گەولوگيا سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتتى. بۇگىندە اجەي 82 جاسقا تولدى. ءسال اۋرۋدىڭ شارشاتىپ تۇرعانى بولماسا، كارىلىككە مويىماعان، ءالى كۇنگە اڭگىمەسىنەن بىلىمدىلىكپەن قاتار، تەكءتىلىكتىڭ، زيالىلىقتىڭ نىشانى ەسەدى. اپايدىڭ تەگى توقايدان قالاي تارايدى دەرءسىز. عابدوللا توقايدىڭ اكەءسى مۇحامەتءعاريفتىڭ ءبىرىنشى ايەلى عافيفادان مۇحاممەتشاريف پەن عازيزا، ەكىنشى ايەءلى مامدۋدادان عابدوللا تۋادى.
اكە-شەشەلەرى ەرتە قايتىس بولىپ، عابدوللا مەن اپاسى عازيزا قاڭعىپ قالعان سوڭ، ەكەۋىن مۇحامەتعاريفتىڭ قازاقستانداعى ورال قالاسىندا باقۋاتتى تۇراتىن قارىنداسى عازيزا قامقورلىعىنا الادى. اكەسى قىزىنىڭ ەسءىءمىن قارىنداسىنىڭ قۇرمەتىنە عازيزا دەپ قويادى. وسىلايشا كىشى عازيزا ورالدا بويجەتىپ، ابدراحمان زابيروۆ دەگەن ءجىگىتپەن باس قوسىپ، بالالى-شاعالى بولادى. سوفيا اپايدىڭ اكەسى عالي مەن ءبىزدىڭ اڭگىمەمىزگە وزەك بولعالى وتىرعان ءۋالي زابيروۆ – عازيزانىڭ ۇلدارى. تاتاردىڭ ۇلى اقىنى عابدوللا توقايدىڭ اعايىندى، تەتەلەس جيەندەءرىءنىڭ ەكەۋى دە 30-شى جىلداردىڭ زوبالاڭىندا «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالىپ ءۇلكەنى ءۋالي اتىلىپ كەتەدى دە، عالي ون جىل لاگەردە وتىرىپ، 1947 جىلى ارىپ-اشىپ قوستانايعا كەلەدى.
سوفيا اپايدىڭ قولىندا ءقازىر ءۋالي ابىيىنان قالعان ەسكى البومنىڭ ءبىرنەشە بەتتەرى ساقتالعان. سارعايعان ەسكى سۋرەتتەردەن احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ، سۇلتانبەك قوجانوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى. سىرتىنا: «جان دوسىم ۋاليگە»، «قۇرمەتتى ۋاليگە» دەپ جازىپ بەرگەن، ءوزىمىز شىرامىتا الماعان بەيتانىس ادامداردىڭ سۋرەتتەرى دە بار. ولاردىڭ اراسىنان ءبىر سۋرەتتى بەيىمبەت ءمايليننىڭ جاس كەزى مە ەكەن دەگەن دە وي كەلەدى (2-سۋرەت). سىرتىنا «1927 جىلدىڭ اقپان ايىندا وتكەن پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ءبۇكىلقازاقستاندىق ءى كەڭەسىنە قاتىسۋشى قازاق زيالىلارى» دەپ جازىلعان سۋرەتتە قاق ورتادا قازاق اسسر حالىق اعارتۋ كوميسسارى سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ وتىر (3-سۋرەت). ونىڭ وڭ جاعىندا ءۋالي زابيروۆ، سول جاعىندا احمەت بايتۇرسىنوۆ بار. ەكىنءشى قاتاردا سول جاقتان ەكىنشى وتىرعان ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆتى تانيمىز. سۋرەت قىزىلوردادا تۇسىرىلگەن دەپ ويلايمىز. وسىعان ۇقساس ءبىر توپ ادام بەينەلەنگەن سۋرەتتە دە (4-سۋرەت) ورتادا سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ وتىر (4-سۋرەت). ونىڭ وڭ جاعىنان تاعى دا ماڭدايى جارقىراعان، اشاڭ ءجۇزدى ءۋالي زابيروۆتى كورەمىز. احمەت بايتۇرسىنوۆ سماعۇلدىڭ سول جاعىندا ەكى ادامنان كەيىن وتىر. وڭ جاق قابىرعادا «بارلىق ەلدەردىڭ پرولەتارلارى، ءبىرىگىڭدەر!» دەگەن توتە جانە ورىس تىلىندە جازىلعان جازۋدىڭ شەتى كورىنسە دە، سول ۋاقىتتىڭ لەبىن بىلدىرەتىندەي. سماعۇل ءوزىءنىڭ سۋرەتىنىڭ سىرتىنا توتە جازۋمەن «ۋاليگە. سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ. 3/ءىىى، 1927 جىل، قىزىلوردا» دەپ جازىپ، ءوزىنىڭ قولىن قويىپ بەرىپتى (5-سۋرەت). سۇلتانبەك قوجانوۆ سۋرەتىنىڭ سىرتىنا «ۋاليگە! سۇلتانبەكتەن. 1925 جىل» (6-سۋرەت) دەگەن جازۋ قالدىرعان.
ەسكى البومدا ءبىر قىرىنداۋ وتىرعان، شاشىن تىقىرلاپ الدىرعان، كوزقاراسىنان زيالىلىق ەسىپ تۇرعان كىسى سۋرەتءتىڭ سىرتىنا «دوروگومۋ توۆاريششۋ ۆاليۋ نا دوبرۋيۋ پاميات (سيۋرۋشناي) 2/ءىىى-22 گ» دەپ، استىنا اتىن جازباي تەك قول قويادى. تومەنىرەك بىرەۋ ونى «مۇرزاعالييەۆ حافي، بىۆ پرەد.سنك كاز.اسسر» دەپ جازىپ قويىپتى (7-سۋرەت). البومدا 1935 جىلى قىركۇيەك ايىندا لەنينگرادتا تۇسكەن زيالىلىقتىڭ شۋاعى توگىلىپ تۇرعان زابيروۆتەر وتباسىنىڭ سۋرەتى دە نازاردى ەرەكشە اۋدارادى. ونىڭ سىرتىندا: «انام – 59 جاستا، ءۋالي – 36، عالي – 34، ءسالىم – 7 جاستا» دەگەن جازۋلار بار (8-سۋرەت).
ورال قالاسىندا 1922 جىلدىڭ 11 ماۋسىمىندا تۇسكەن التى ادامنىڭ سۋرەءتىنىڭ سىرتىنا ورىس تىلىندە: «گ.ۋرالسك 11 يۋن 1922گ. پرەبىۆانيە نار.كوم. يۋستيسيي ك.س.س.ر ت. بەكمۋحامەدوۆا. سيديات 1.زابيروۆ، 2.بەكمۋحامەدوۆ، 3.جۋلدۋبايەۆ. ستويات 1. زۋبكوۆ، 2.الجانوۆ، 3.دجانتلەۋوۆ» دەپ كورسەتكەن (9-سۋرەت). شافقات بەكمۇحامبەتوۆ قازاق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەءشىءمىمەن 1921 جىلى قازاندا زاڭ حالىق كوميسسارى بولىپ تاعايىندالادى. ونىڭ تۇسىندا زاڭ حالىق كوميسسارياتى قىلمىسپەن كۇرەسۋدىڭ تاسىلدەرىن انىقتايدى، ولكەلىك حالىق سوتتارىن، پروكۋراتۋرا مەن ادۆوكاتۋرانى قۇرادى، سوت رەفورماسىن جۇرگىزەدى، العاشقى زاڭداردى قابىلدايدى. بەكمۇحامبەتوۆ كەيءىنىرەك پروكۋراتۋرانى دا باسقارادى. ول رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنە بارىمتاشىلاردى جازالاۋ، قالىڭدىق ۇرلاۋ، ولتىرگەن ادامعا قۇن سۇراۋ تۋرالى باپتار ەنگىزۋگە مۇرىندىق بولدى. ونىڭ زاڭ كوميسسارى بولىپ تۇرعان 1921-1922 جىلدارى ادام جەۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى قۇقىقتىق وكىم دە قابىلداندى. ش.بەكمۇحامبەتوۆ 1958 جىلى الماتىدا قايتىس بولدى. البومداعى سۋرەتتەر نەگىزىنەن قىزىلوردا مەن ورىنبوردا تۇسىرىلگەن دەپ بىلەمىز.
1935 جىلى ءوزى ۇستالىپ كەتكەنشە قازاق زيالىلارىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان ءۋالي زابيروۆ كىم بولىپ ەدى؟ بۇل جونىندە 90-شى جىلدارى بەلگىلى قالامگەر ساپابەك ءاسىپوۆ تە «ەگەمەنءنىڭ» وقىرماندارىنا قىسقاشا بايانداپ بەرگەن بولاتىن. وكىنىشكە قاراي، وسى كۇنگە دەيىن ءۋالي ءزابيروۆتىڭ ءومىرى دە، ەڭبەگى دە جەتە زەرتتەلمەگەن. «ءۋالي ابدراحمان ۇلى ءزابيروۆتىڭ ءومىر جولى قازاق مەملەكەتتىلىگىن جاڭا، كەڭەستىك نەگىزدە اياعىنان قاز تۇرعىزۋعا ۇلەس قوسقان قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى بولعانىن ءدالەلدەيتىن ءبىز بايانداعاننان باسقا قۇجاتتار قولىمىزعا تۇسپەگەنىمەن، كەيىن تابىلارى انىق»، دەپ جازادى ساپابەك اعامىز.
سوفيا اپاي ايتقانداي، قازانداعى عابدوللا توقايدى زەرتتەۋشىلەر دە ءۋالي تۋرالى ونىڭ تۋىستارى ايتقان اقپاراتتارمەن شەكتەلگەنگە ۇقسايدى. ءدال ءقازىر قازان زەرتتەۋشىلەرىنىڭ قولىندا نە بار ەكەنى بىزگە دە بەيمالىم. ءۋالي 1898 جىلى ورال قالاسىندا دۇنيەگە كەلەدى. كىشكەنتايىنان ەتى ءتىرى، وقۋعا قۇشتار بولادى، ەرتە ەسەيەدى. ءتىپتى 16 جاسىندا «عاشىق بولدىم» دەپ، اكەسىنەن رۇقسات سۇراپ، ۇيلەنىپ الادى. جاسىن قوستىرىپ جازىپ، پارتيا جۇمىسىنا ەرتە ارالاسادى.
سوفيا اپاي ءۋاليدى ورال گۋبەرنيالىق پارتيا كوميتەتى 1920 جىلى تاشكەنتكە وقۋعا جىبەرگەنىن ايتادى. سودان قايتىپ كەلگەن سوڭ ورال قالاسىندا پارتيا قىزمەتىندە بولادى. ارتىنشا ءۋالي قوستانايعا كەلگەن سىڭايلى. ءتىپتى مۇحامەتجان سەرالين رەداكتورى، بەيىمبەت مايلين جاۋاپتى حاتشىسى بولعان «اۋىل» (قازىرگى وبلىستىق «قوستاناي تاڭى» گازەتى) گازەءتىن شىعارۋعا اتسالىسقان. وعان رەداكسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ 1924 جىلدىڭ 28 ناۋرىزىندا كىتاپشا سياقتى ەتىپ، سۋرەتىمەن قاتىرما قاعازعا جاپسىرىپ بەرگەن قۇتتىقتاۋى دالەل بولادى (10-سۋرەت). توتە جازۋمەن جازىلعان قۇتتىقتاۋ ولەڭدى سوفيا اپايدىڭ جولداسى مارقۇم جۇمابەك اڭساعانوۆ اعاي ۋاقىتىندا ادەيى اراب ءقارىپىن ۇيرەنىپ، كيريلليساعا تۇسىرگەن ەكەن. قۇتتىقتاۋ بىلاي جازىلعان:
«ەڭبەكشىلدىڭ العا سالعان ەرىسىڭ،
قولتىعىنان دەم بەرەتىن جەلىسىڭ.
ادال ەڭبەك باعالانىپ قىزمەتىڭ،
كۇننەن-كۇنگە كەڭەيۋدە ءورىسىڭ.
سىزبەن بىرگە جۇمىس ەتسەك شاتتانىپ،
ورتامىزدا جۇرگەنىڭە ماقتانىپ.
ەزىلگەن ەر جۇمىسكەرى اتىنان
تارتۋ تارتىپ، ەڭبەگىڭدى ماقتالىق.
جۇمىسكەرلەر دۇنيەنىڭ تىرەگى،
كىمگە كەرەك؟ جۇرەك سەزىپ بىلەدى.
تارتۋ تارتىپ، جاڭا ورىنمەن قۇتتىقتاپ،
ابىرويىڭدى جولداستارىڭ تىلەدى.
باسپاحانا جۇمىسكەرلەرى: مۇراتوۆ ع،
جالەل يبرايموۆ، س.ۋالييەۆا. 28 مارت، 1924 جىل. قوستاناي». ءبىراق گازەتتە ناقتى كىم بولىپ قىزمەت ىستەگەنى ءازءىرگە بىزگە بەلگىسىز. قۇتتىقتاۋدا ءولەڭدەگى «ادال ەڭبەك باعالانىپ قىزمەءتىڭ»، «تارتۋ تارتىپ، جاڭا ورىنمەن قۇتتىقتاپ» دەگەن جولداردان ونىڭ بۇرىنعى جۇمىسىنان جوعارى لاۋازىمعا ءوسكەنىن بايقاۋعا بولادى.
سوفيا اپاي ءۋاليدىڭ ەكىنشى رەت ءۇيلەنگەنى تۋرالى ونىڭ ايەلى سارانىڭ اۋزىنان ەستىگەنىن بىلاي اڭگىمەلەيدى.
– ءۋالي ابىيىم ترويسك قالاسىنداعى سارا دەگەن تاتار قىزىن ۇناتىپ، سونىمەن ءسوز بايلاسادى. سارانىڭ مەديسينالىق ءبىلىمى بار، ساۋاتتى قىز بولادى. اكەسى «ايەلى بار ادامعا باراسىڭ» دەپ قىزىنا ريزاشىلىعىن بەرمەيءدى. ءۋالي ترويسكىگە بارىپ، سارانى ات اربامەن الىپ قاشىپ، تاران اۋدانىنداعى بەيىمبەتتىڭ ۇيىنە اپارىپ، نەكەسىن قيدىرىپ، كەش ءوتكىزەدى. سارا اپامنىڭ اۋزىنان ەستىپ ەدىم وسىنى. «سوناۋ ترويسكىدەن تارانعا ات اربامەن جەتتىك عوي. ءبىزدى بەيىمبەت ءۇيلەندىردى» دەپ وتىراتىن. ءبىراق ترويسكىگە بەيىمبەتتىڭ بارعان-بارماعانىن، ولاردىڭ قاي جىلى قوسىلعاندارىن اشىپ ايتا المايمىن، ستۋدەنت كەزىمدە لەنينگرادقا جىل سايىن بارسام دا، سوندا تۇرعان سارا اپامنىڭ اڭگىمەسىنە جاستىقپەن ءمان بەرمەگەندىكتەن عوي، ءاڭگىمەنىڭ بۇگە-شىگەسى ەسىمدە قالماپتى، – دەيدى سوفيا اپاي.
بەيىمبەت دەمەكشى، ەسكى البوم جۇرناعىندا شەتى كەسىلگەن جاس ەر ادامنىڭ سۋرەتىن ءبىز بەيىمبەت دەپ جوبالاعانىمىزدى ايتتىق. (2-سۋرەت). جانىندا بىرەۋ بولعان سەكىلدى، قىرقىپ تاستاعان. بەيىمبەت دەپ تانىعان كىسى تاعى دا توپ بوپ تۇسكەن سۋرەتتە شەتتە تۇر (11-سۋرەت). سۋرەت يەسى ونىڭ سىرتىنا توتە جازۋمەن «سۇيىكتى ءۋالي! مىنا سۇگىرەت ءبىزدىڭ ماڭگىلىك ەسكەرتكىشىمىز بولسىن. مۇستاپا ۇلى. 3/ءىىى -25 ج.» دەپ جازىپ، قولىن قويعان. ءبىراق بەيىمبەت ول كەزدە قوستانايدا ەمەس، ورىنبوردا بولدى عوي. بالكىم، سۋرەت قوستانايدا ءتۇءسىءرىلمەگەن دە بولار. ال توپتاعى كىسىنىڭ قايسىسى مۇستاپا ۇلى ەكەنىن دە ءبىز تاني المادىق. سۋرەتتەر سىرتىنداعى توتە جازۋ كيريلليساعا دۇرىس اۋدارىلماۋى دا ابدەن مۇمكىن.
سوفيا اپايدىڭ قولىندا ساقتالعان ءبىر سۋرەتتىڭ سىرتىنا «ۋرالسكايا پارت. دەلەگاسيا.1923 گ» دەپ جازىلعان (12-سۋرەت). وسى سۋرەتتە الدىڭعى قاتارداعى ەكىنءشى بولىپ ءۋالي زابيروۆ وتىر. اراسىنا ءبىر ادام سالىپ مۇحتار اۋەزوۆءتى تانيمىز. سۋرەتتىڭ سىرتىندا بۇل ادامداردىڭ اراسىندا مىرزاعالييەۆ، پايەۆسكيي، نيكيتين دەگەن كىسىلەردىڭ بارلىعى جازىلعان.
كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسپاسىنان 1934 جىلى شىققان «كالەندار سپراۆوچنيك اكادەميي ناۋك سسسر» دەگەن ۇلكەندىگى شاعىن بلوكنوتتاي عانا كىتاپ تا سوفيا اپايدىڭ ۇيىندەگى ءقادىرلى زاتتىڭ ءبىرى. وسى كىتاپشا ءۋالي ءومىرى مەن قىزمەءتىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭىنەن دەرەك بەرگەندەي. عىلىم اكادەمياسى قۇرامىندا قوعامدىق عىلىمدار ءبوءلىءمىءنىڭ مەكەمەلەر قاۋىمداستىعى بولعانىن بايقايمىز. كىتاپتىڭ 28-بەتىندە «اسسوسياسيا ۋچرەجدەنيي وتدەلەنيا وبششەستۆەننىح ناۋك» دەپ جازىلعان.
ونىڭ باسشىلىق قۇرامىندا ءۋاليدىڭ بارلىعىن دالەلدەيتىن «ي.وب.ۋچ. سەكرەتاريا زابيروۆ ۆالي ابدراح. ت. 2-22-07(سل)» دەگەن سوزدەردى وقۋعا بولادى. بۇدان ءۋاليدىڭ قازاقستان ءولكەلىك پارتيا ۇيىمىنىڭ جولداماسىمەن لەنينگرادتاعى اسپيرانتۋرانى بىتىرگەننەن كەيىن، سوندا عىلىمي جۇمىسقا قالدىرىلعانىن بىلۋگە بولادى. ءۋالي ءزابيروۆتىڭ بىتىرگەنى لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسى بولۋى ءمۇمكىن. سوفيا اپايدىڭ ءۋاليدىڭ ايەلى مەن قارىنداسىنان ەستىگەن اقپاراتىنا قاراعاندا، ول شىعىس حالىقتارىن زەرتتەگەن. لەنينگرادتا وقىپ جۇرگەندە تەحنيكۋمنىڭ جاتاقحاناسىندا مۇحتار اۋەزوۆپەن كورشى تۇرادى. ەكى وتباسى جاقسى ارالاسادى. بۇل كەزدە ءۋاليءدىڭ قولىندا اناسى عازيزا، ايەءلى سارا، بالالارى جانە قارىنداسى فايزا بولادى. ءۋاليدىڭ اناسى عازيزا مۇحتاردىڭ لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعانىن ايتادى ەكەن. ال ۆالەنتينا نيكولايەۆنانىڭ ەستەلىگىندە ولار مۇحتار اۋەزوۆپەن ۋنيۆەرسيتەتكە قاتار ءتۇسكەنمەن، ءار جىلدارى بىتىرەدى، مۇحتار ءۇزىلىسپەن وقيدى. بۇل 20-جىلداردىڭ ەكىنءشى جارتىسى ەكەنى بەلگىلى. ءۋالي دە لەنينگرادقا سول كەزدە بارسا كەرەك.
– عازيزا اجەم كەيىن مۇحتاردىڭ اتاقتى جازۋشى بولعان كەزىندە ونىڭ ايەلى، ءوزى تۋرالى باياعىدان بىلەتىندەرىن ايتىپ وتىراتىن. كەيىن فايزا ەرميتاجدا انتروپولوگ بولىپ ىستەگەن جىلدارى، بۇل بالكىم 40-50-جىلدارى ما ەكەن، قىزمەت بابىمەن الماتىدا بولعاندا، مۇحتار اۋەزوۆتى ۇيىنە ىزدەپ بارادى. «باياعى لەنينگرادتا ارالاسقانىنداي، مۇحتار اعاعا ەركەلەي كىرەمىن عوي دەپ ەدىم، مەن ويلاعانداي كەزدەسۋ بولمادى، سۇلىق قابىلدادى»، دەپ ريزا بولماي كەلىپتى. سوندا اناسى: «ول قىزمەتتەگى ادام عوي، كوڭىل حوشى بولماي وتىرعان ءساتى بولار، ۋاقىت تا ءوتىپ كەتتى. «ءوزى جوقتىڭ – كوزى جوق» دەگەن قىزىم، ەندى بارماي-اق قوي»، دەپءتى دە قويىپتى. تىرناق استىنان كىر ىزدەگەن زامان عوي، مۇمكىن مۇحتار سودان ساقتانعان شىعار. ول كەزدە فايزا قايدان ءتۇسىنسىن، – دەيدى ەستەلىك شەرتكەن سوفيا اپاي.
بەلگىلى عالىم تەمىرعالي نۇرتازين ەستەلىگىندە مۇحتار اۋەزوۆتى 1932 جىلى كۇزدە ءۋالي ءزابيروۆتىڭ ۇيىندە كەزدەستىرگەنىن ايتادى. «كۇزدە مۇحتار ومارحان ۇلى مەن قانىش يمانتاي ۇلى ساتپايەۆتى ۆاسيليەۆ-وستروۆسكيي جاقتاعى (لەنينگراد «پەتروگرادسكايا ستورونا»، «ۆىبورگسكايا ستورونا» دەگەن سەكىلدى بىرنەشە اۋدانعا بولىنەدى) ءبىر ۇيدە ۇشىراتتىم. ۇمىتپاسام ءۋالي ءزابيروۆتىڭ ءۇيى. ول كىسى تاتاردىڭ اتاقتى كلاسسيگى عابدوللا توقايدىڭ تۋعان جيەنى ەدى. مۇحتار ومارحان ۇلى لەنينگرادتا وقۋ ءبىتىرىپ، تاشكەنتتە اسپيرانتۋرادا بولعاندا ەكى سەميا تەحنيكۋمنىڭ جاتاق ۇيىندە كورشى تۇرعانى بار»، دەپ جازادى تەمىرعالي نۇرتازين.
– ءۋالي ورال قالاسىندا جاس كەزىنەن پاتشاعا قارسى شىققان ەرەۋىلدەرگە قاتىسقان، كەڭەس وكىمەتىنە قۇدايداي سەنگەن. «الدىمىزدا تاماشا زامان بولادى، ەشكىم كەدەي بولمايدى»، دەيدى ەكەن. ءقازىر سول جىلداردىڭ تاريحىنا قۇلاق سالساڭ، ءدال ەرتەڭى نە بولارىن ءبىلگەن ادام از. كەڭەس وكىمەتىنە الاش ارىستارىنىڭ ءوزى دە ءبىر كەزدە سەندى، ءبىراق وزدەرى سول جۇيەنىڭ قۇربانىنا اينالدى. ءۋالي دە سولاي بولدى، – دەيدى سوفيا اپاي.
ءۋالي زابيروۆ لەنينگرادتا ۇستالادى، تۋىستارى وعان تاعىلعان ايىپتىڭ قانداي ەكەنىن ءالى كۇنگە بىلمەيدى. ءويتكەءنى، سۇراپىل جىلداردى بىلاي قوعاندا، ودان كەيىن دە تۋىستارىنىڭ باۋىرىن ىزدەۋگە شاماسى كەلمەگەن. ءۋاليدى ۇستاعاندا قىرعىزستانعا جەر اۋدارىلعان وتباسى 50-جىلدارى ول اقتالعاننان كەيىن، لەنينگرادقا قايتا الدىرىلىپ، ولارعا ءۇش بولمەلى ءۇي بەرىلەدى. سارا زابيروۆا ءبىلىمدى ءداءرىگەر بولادى. ءبىراق ەكى ۇلى ءسالىم مەن رۇستەمگە زيانى تيەدى دەگەن بولار، ۋاليگە تاعىلعان جالانى دا، جازانى دا ارى قاراي قازبالامايدى. 1958 جىلى ءۋاليدىڭ جۇرگەن جەرى دەپ ءارى قايىن جۇرتىن كورۋ ءۇشىن قوستانايعا قىدىرىپ كەلىپ كەتەدى.
– 60-جىلدارى بولۋى كەرەك، ترويسك قالاسىنان ءبىر تاتار كىسى كەلدى. ءۋاليدىڭ تۋىستارىن – ءبىزدى ىزدەپ كەلىپتى. «ءۋالي ءبىزدىڭ لەنينىمىز ەدى» دەگەن ءسوزى ەسىمدە قالىپتى. ءاي، جاستىق-اي، سول كىسىنىڭ اتىن دا جازىپ الماپپىن. تاعى دا سول جىلدارى مەنىڭ ءىنىم ءراشيت جۇمىسىمەن سەميوزەرگە، قازىرگى اۋليەكول اۋدانىنا بارادى. سوندا اۋداندىق «سەلحوزتەحنيكا» مەكەمەسىنە كىرگەندە اق شاشتى، زيالى قازاق كىسى وتىرادى. مەنىڭ ءىنىم كەلگەن شارۋاسىن ايتقان سوڭ، ءتىزىم تولتىرۋ ءۇشىن ءتولقۇجاتىن بەرەدى. ونداعى زابيروۆ دەگەن فاميلياسىنان ءۋاليءدىڭ تۋىسى ەكەنىن ءبىلىپ، ورنىنان تۇرىپ، قۇشاقتاپ، زاتتارىن تۇگەل تاۋىپ، ماشيناسىنا ارتىپ جىبەرەدى. ءىنىمنىڭ دە جاس كەزى عوي، الگى ادامنىڭ ءاتى-جوءنىنە ءمان بەرمەپتى. ويتكەنى، ول كەزدە ارىستارىمىز ەشكىمگە كەرەك بولمادى، – دەيدى سوفيا اپاي وكىنىپ.
ەندى ءۋاليدىڭ ءىنىسى عالي تۋرالى ءبىرەر ءسوز. ول لاگەردەن كەلگەن سوڭ، قوستاناي وبلىسىنىڭ امانگەلدى اۋدانىندا «كازسويۋزپۋشينينا» مەكەمەسى اۋداندىق بولىمشەسىنىڭ دايىنداۋ پۋنكتىءنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەپتى. ول كىسى ەلىءمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 1992 جىلى اقتالادى.
– اكەمنىڭ قۇجاتتارىن كورگەنىمىزدە تۇسى بوس تۇر، تاعىلعان ەشقانداي ايىپ جوق، – دەيدى سوفيا اپاي. – ءبىزدى، زابيروۆتەر اۋلەتىن كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە تۇقىرتىپ ۇستادى، ۇلدارىنا قىزمەت تە بەرمەدى، – دەيدى تاعى دا اڭگىمە يەسى. عاليدىڭ ادامگەرشىلىگىن اينالاسى ايتا الماي وتىرادى ەكەن. ول امانگەلدى اۋدانىندا تۇرعاندا بالاسى جوق، شالى قايتقان اسىل دەگەن قاريانى ۇيىنە كىرگىزىپ الادى. قاشان ءوزى امانگەلدىدەن جۇمىس بابىمەن كوشىپ كەتكەنشە، ونى اناسىنداي ۇستاپتى.
– مەن اسىل اجەمنىڭ قىزى بولىپ ءوستءىم، ول كىسى كەلگەندە مەن 8-9 ايلىق ەكەنءمىن. انام جاس، 24 جاستا بولىپتى. اجەم بارلىق ايەلدىك، انالىق ماحابباتىن ماعان توگىپتى. ءبىز قوستانايعا كەتكەءنسىن، مەن تۇرمىس قۇرعاننان كەيىن اسىل اجەم قايتتى دەگەن حابار كەلدى. ول كەزدە جول جوق، سۋ تاسىپ جاتقان ءساۋىر ايىندا بارا المادىق، سوسىن اكەم ءبىرجولاتا كوكتاسىن جاساتىپ الىپ، جازدا بارىپ، باسىن قارايتىپ كەلدىك. مەن اجەمنىڭ ىنىلەرىمەن ءالى كۇنگە دەيىن توركىندەپ قاتىسامىن. اجەمءنىڭ قايتقانىنا 40 جىل تولعاندا امانگەلءدىگە جينالدىق، مەن زيراتقا كىرگەن بەتتە اجەمنىڭ بەيىتىن بىردەن تاۋىپ الدىم، قاءزىر دۇعاما عازيزا، اسىل اجەلەرىمدى ءبىردەي قوسىپ وتىرامىن، – دەپ سوفيا اپاي كوزىن ءسۇرتتى.
ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان جەتكەن ەسكى البوم شەرتكەن سىر وسىنداي.
P.S. حالقىمىزدىڭ وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق زيالىلارىنىڭ تاريحى، الاش ارىستارىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسى ءالى دە زەرتتەلۋ ۇستىڭدە. ءبىز ماقالاعا سۋرەتتەردىڭ ءبىر پاراسىن عانا پايدالاندىق. ەسكى البومداعى سۋرەتتەر مۇراعاتتانۋشىلار مەن وقىرمانداردى قىزىقتىرار دەگەن ويدامىز. ەسكى سۋرەتتەگىلەردىڭ كىم ەكەنى انىقتالىپ جاتسا، بۇل دا قازاق رۋحانياتىنا قوسىلعان ۇلەس بولار ەدى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا، «ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي
