كوكتەم مەن كۇز مەزگىلىن قازاق “قۇس كەلىپ، قۇس قايتاتىن ۋاقىت” دەيدى. وسى ۋاقىتتا سىرقاتى قوزىپ، دەرتى اسقىناتىن ادامدار جايلى “جىن قاققان، ىشىنە جىن كىرگەن” دەپ جاتامىز. اقىل-ەسى دۇرىس ادامنىڭ ساناعا سىيماس قىلىقتار جاساپ، ءارپىل-تارپىل سويلەيتىنىن كورسەك تە، “مىناۋ جىندى ەكەن عوي” دەي سالامىز. ال وسى، جىن دەگەن نە نارسە؟ ول ادامنىڭ ىشىنە قالاي كىرەدى؟ جىن يەكتەگەن نەمەسە ىشىنە جىن كىرگەن ادامدى قالاي بىلۋگە بولادى؟ سوناۋ 90 جىلداردان بەرى ىشىنە جىن كىرگەن ادامداردى ەمدەپ كەلە جاتقان اقتوبەلىك دەم سالۋشى مۇحاممەد داۋلەتباي ءقازىر جىن يەكتەگەن ادامداردىڭ تىم كوپتىگىن ايتادى، دەپ حابارلايدى kerek-info.kz

مۇحاممەد قۇلبەرگەن ۇلى، جالپى جىن دەگەن نە؟ ول ادامعا قالاي كىرەدى؟ نەگە كىرەدى؟
جىندار – ويدان شىعارىلعان قيال ەمەس. ادام سياقتى ولارعا دا قۇلشىلىق پارىز ەتىلگەن جاراتىلىس. جىندار دا ءىشىنارا جاقسى جانە جامانعا بولىنەدى. ەجەلدە جىننان قورقىپ، ولار جايلى شىندىققا جاناسپايتىن ءتۇرلى اپسانا-ەرتەگىلەر شىعارىلعان. قۇران كارىمدە: “ادامداردىڭ ىشىندەگى كەيبىر كىسىلەر جىنداردىڭ ىشىندەگى كەيبىر ەركەك جىنداردان پانا سۇراپ، ولاردىڭ مەنمەنسىپ، باسىنۋلارىن ارتتىراتىن ەدى[1]”،-دەگەن ايات بار. ونىڭ ءمانىسى، اراپتار جازىق دالاعا كەلىپ، تۇنەمەك بولادى دا، سول ماڭايداعى جىنداردىڭ ۇلكەنىنەن پانا سۇرايدى. ەسىرگەن جىندار ولاردى اقىلدان اداستىرادى. ءيا، جىن ادامعا زيان تيگىزۋى مۇمكىن. جىندار كوبىنەسە، لاس جانە تازا ەمەس ورىنداردا، ايدالا مەن ءشول دالادا جۇرەدى. كۇن باتقاندا جەر بەتىنە تارالا باستايدى. اللا تاعالا قالاۋىمەن، ولاردان قورعانۋ ءۇشىن پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ۇيرەتكەن تاڭعى جانە كەشكى سۇننەت دۇعالاردى وقىپ ءجۇرۋ قاجەت. قۇران كارىمدە: “انىعىندا، مەنىڭ قۇلدارىما ولاردىڭ ۇستىنەن سەندە بيلىك جوق. تەك اداسقانداردان جانە ساعان ەرگەندەرگە عانا (بيلىك بار)،-دەدى[2]”،-دەپ ءامىر ەتىلگەندەي، شايتان اللا تاعالانى زىكىر ەتىپ جانە قۇلشىلىق جاساپ جۇرگەن ادامعا جاقىنداي المايدى. قۇران كارىمدە: “اقيقاتىندا، ونىڭ (شايتاننىڭ) بيلىگى ونى وزىنە دوس، قامقورشى تۇتاتىندارعا جانە ونىمەن سەرىك قوساتىندارعا عانا جۇرەدى[3]”،-دەگەندەي جىن ءوزىن مازالاعان ادامعا جاماندىق ەتەدى. ماسەلەن، كىردىڭ سۋىن نەمەسە ىستىق سۋدى ەسىك الدىنا نەمەسە كوشەگە توگە سالۋ، ايدالادا ۇيىقتاپ قالۋ، كۇل-قوقىستى باسۋ، ەلسىز جەردە تۇندەلەتىپ ءجۇرۋ، مالدىڭ سۇيەگىن تەبۋ، ۇنەمى كۇنا جاساپ ءجۇرۋ جانە سيقىرلانىپ قالۋ سياقتى سەبەپتەرمەن جىن ءتيۋى مۇمكىن. قازاقتىڭ “كۇل باسپا”، “كىردىڭ سۋىن جولعا توكپە”، “تۇندە جۇرگەندە “بيسميللا” ايتىپ ءجۇر”، “شوشىنىپ قالساڭ “بيسميللا” دە” دەگەن سياقتى سوزدەر ايتۋىنىڭ سىرى دا وسىندا جاتىر.

ءسىز ىشىنە جىن كىرگەن ادامدى قالاي بىلەسىز؟ قاي ۋاقىتتان بەرى جىن يەلەگەنگەن ادامداردى ەمدەيسىز؟
مەن ەمشى ەمەسپىن. مەن تەك دەم سالۋشىمىن. شيپانى تەك اللا عانا بەرەدى. ءبىر دەم سالىپ، ادامنىڭ ىشىندەگى جىندى قۋامىن دەپ ايتا المايمىن. كەم دەگەندە 7 رەت دەم سالۋىم كەرەك. جىن شىعارۋمەن 16 جاسىمنان بەرى اينالىسادى ەكەنمىن. نەگىزى، ءدىني جورالعىلار جاساپ، يمامدارعا كومەكتەسىپ جۇرەمىن. ماقساتىم يمام، مولدا، ەمشى بولۋ ەمەس. ءبىراق، الدىما كومەك سۇراپ كەلگەن ادامدارعا بارىنشا قولىمنان كەلگەن كومەگىمدى بەرۋگە تىرىسامىن. ءوزىن سىرقات سەزىنگەن ادامنىڭ نەگىزى، ءوزى نيەت بىلدىرگەنى دۇرىس. بىرەۋدى بايلاپ قويىپ، ىشىنە كىرگەن جىنىن شىعارۋعا بولادى، ارينە. ءبىراق، ەڭ ابزالى ادامنىڭ ءوزى نيەتتەنگەنى جاقسى. ءسىز ادامنىڭ ىشىنە جىن كىرگەنىن قالاي بىلەسىز دەپ سۇراپ وتىرسىز. جىن تۋرالى قۇران كارىمدە اياتتار تۇسىرىلگەنىن جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم. شىن مۇسىلمان ادامعا قۇراننان ارتىق ەشقانداي دالەل بولماۋى كەرەك. اللاعا سەنەتىن ادام ونىڭ جاراتقان جاراتىلىستارىن دا مويىندايدى. ال نەگىزگى دالەل – يسرا سۇرەسىنىڭ 82 اياتىندا ايتىلعان. “ءبىز قۇراندى يمان كەلتىرگەندەرگە ەم جانە مەيىرىم قىلىپ تۇسىردىك” دەگەن. مەن الدىما كەلگەن ادامعا كەمىندە 7 رەت دەم سالۋ كەرەكتىگىن ايتامىن. ءتىپتى تۇماۋراتىپ اۋىرىپ، اۋرۋحاناعا جاتساڭىز دا كەمىندە 10 كۇن جاتىپ، تولىق ەم الۋىڭىز قاجەت. بۇل دا سول سياقتى. نەگiزi عۇلامالار ايتادى: جىنى بار ادامنىڭ باسىن ۇستاپ تۇرىپ، اۋزىڭىزدى قۇلاعىنا تاقاپ، اسىقپاستان “فاتيحا”، سوسىن “باقارا” سۇرەسiن وقىساڭىز، ادامنىڭ iشiندە جىن بولسا، ول جىلايدى، ايقاي سالادى. Iشi اۋىرادى، اشۋلانادى، قاشىپ كەتكiسi كەلەدi، جۇرەگi قىسىلادى. ياعني، بۇل سۇرەلەردi وقىعان كەزدە iشتەگi جىن قينالادى. سونداي-اق سۇرە وقىماستان-اق ادامنىڭ iشiندە جىن بار ەكەنiن بiلۋگە بولادى. ولاردىڭ بەلگiلەرi: جىنى بار ادام قۇران تىڭدامايدى، قۇران وقىلعان جەردەن شىعىپ كەتەدi، قاراڭعى ۇيدە جالعىز وتىرعاندى جانە اجەتحانادا كوپ وتىرعاندى جاقسى كورەدi.

يسلام مەديسينانى جوققا شىعارمايدى
ءقازىر ءدىن جولىندامىز دەپ زاماناۋي مەديسينادان باس تارتىپ جاتقاندار كوپ. ءسىز نە ايتار ەدىڭىز؟
يسلام ءدىنى ەش ۋاقىتتا مەديسيناعا قارسى بولعان ەمەس. مەديسينا دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى يبن سينانىڭ اتىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەمەس پە؟ يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزدەرىنە ۇڭىلسەك، مۇسىلماندار ءۇشىن دەنساۋلىقتى ساقتاۋ اللا الدىنداعى زور امانات ەكەنىن كورەمىز. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) حاديستەرىندە دەنساۋلىق جايىندا: “بەس نارسە كەلمەي تۇرعاندا بەس نارسەنىڭ ءقادىرىن بىلىڭدەر: ولمەي تۇرىپ ءومىردىڭ ءقادىرىن، اۋىرماي تۇرىپ دەنساۋلىقتىڭ ءقادىرىن، ومىردە اقىرەتتىڭ جاعدايىن جاساۋدىڭ ءقادىرىن، قارتايماي تۇرىپ جاستىق شاقتىڭ ءقادىرىن، كەدەي بولماي تۇرىپ بايلىقتىڭ ءقادىرىن”، – دەگەن.
باسقا ءبىر حاديستە: “ءار سىرقاتتىڭ ەمى بار جانە دە ەگەر ءدارى سىرقاتتىڭ شيپاسىن بەرسە، ول اللانىڭ قالاۋىمەن بولادى”. يسلام وركەنيەتىنىڭ ەڭ ءبىر ايقىن كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى – جالپىعا ارنالعان ەمحانالار جانە سول ەمحانالار جانىندا قۇرىلعان ءبىلىم وشاقتارى. بۇل ورايدا باتىس الەمى مۇسىلمانداردىڭ جەتىستىكتەرىنە تەك بەس-التى عاسىردان كەيىن جەتتى.
الەمدە ەڭ العاشقى ەمحانالار ۋماياتتاردىڭ حاليفاتتىعى كەزىندە سەگىزىنشى عاسىردىڭ باسىندا 706 جىلى پايدا بولدى. ول كەزدەگى ەمحانالار تەك ەمدەۋ ورتالىقتارى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، ءبىلىم ورتالىقتارى دا بولدى. يسلام الەمىندە بارلىق ۇلكەندى-كىشىلى قالالاردا ەمحانالار جۇمىس ىستەپ تۇردى. ەمحانالار ەكى ءتۇرلى بولدى: قالالارداعى اۋرۋحانالار جانە جىلجىمالى اۋرۋحانالار.
جىلجىمالى اۋرۋحانالارعا كەلەتىن بولساق، كەيبىر دەرەكتەردە ونى سۇيرەۋ ءۇشىن قىرىق تۇيەگە دەيىن جۇمىلدىردى دەگەن مالىمەت بار. ەمحانالاردىڭ بۇل ءتۇرى قالادان الىس ورنالاسقان اۋىل-ايماقتارعا ارنالعان مەديسينانىڭ ءتۇرى. اسىرەسى، اۋرۋحانانىڭ بۇل ءتۇرى (1117-1131 جج.) سالجۇقتاردىڭ سۇلتانى ماحمۋد بيلىك قۇرعان جىلدارى قولعا الىنىپ، بىلىكتى دارىگەرلەر مەن سان الۋان دارىلەرى بار جىلجىمالى ەمحانالار يسلام الەمىنىڭ كەز كەلگەن جەرىنە جەتۋگە قاۋقارى كەلەتىن. بۇل ەندى تاريح قوي. قازىرگى ەكپەدەن باس تارتىپ جۇرگەن باۋىرلارىمىز وسىنى بىلسە دەيمىن. 

سۋرەتكە تۇسپەۋ، ۇيدە سۋرەت ۇستاماۋ دەگەن ۇعىمدار بار...
ول راس. ۇيدە جانسىز كوز بولسا، پەرىشتە كەلمەيدى دەگەن بار. ول پايعامبارىمىزدان جەتكەن وسيەت. جەبىرەيىل پەرىشتە پايعامبارىمىزدىڭ ۇيىنە كىرە الماي، سەبەبىن ۇيدە جانسىز سۋرەتتىڭ بارىن ايتقانى تۋرالى ەستىگەنىڭىز بار شىعار. ءبىراق، ويىنشىقتارمەن بالالارعا ويناۋ رۇقسات ەتىلگەن. ءقازىر كوپتەگەن نامازحان باۋىرلارىمىز بالالارىنىڭ ويىنشىقتارىنىڭ كوزىن ويىپ تاستايدى ەكەن. بۇل ءتىپتى قورقىنىشتى عوي؟! جالپى شىن يسلام ءدىنى ەش جاماندىققا ۇگىتتەمەيتىن، كەرىسىنشە وتە مەيىرىمدى بولۋعا، اللا تاعالا جاراتقان بارلىق جاراتىلىستى جاقسى كورۋگە ۇگىتتەيتىن، جاقسىلىققا تاربيەلەيتىن ءدىن. 

ءقازىر ناماز وقىساڭ، ىشىڭە جىن كىرمەيدى دەيتىن تۇسىنىك قالىپتاستى. بۇل قانشالىقتى راس؟ جىن ادام ىشىنە قانداي جاعدايدا كىرەدى؟
جىن ادامنىڭ بارىنە كىرە بەرەدى. ءتىپتى قازىرگى نامازحان باۋىرلارىمىزدىڭ ىشىنە دە جىن كىرگەن وقيعالار كەزدەستى. ولاردىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەي-اق قويايىن. ناماز وقۋ – ءار ادامنىڭ اللا الدىنداعى پارىزى جانە جەكە قۇلشىلىعى. ناماز وقىدىم ەكەن دەپ، باسقا ادامدارعا توبەدەن قاراپ، وركوكىرەكتىك تانىتۋعا بولمايدى. بۇل مۇسىلماندىق ەمەس. مۇسىلمان ادام-يماندى، يماندى ادام-يبالى، يبالى ادام- تاربيەلى دەگەن ءسوز. ءوز تاجىريبەمدە ىشىنە جىن كىرگەن نامازحان ادامدارعا دەم سالعان ساتتەر بولدى. ناماز وقىپ تۇرعاندا ارتىنان يتەرىپ قالىپ نەمەسە كوزىنە ناماز ۇستىندە بىردەڭەلەر ەلەستەيتىن ادامدار كەلدى. سوندىقتان، ناماز وقىسام – بارلىق بالەدەن اۋلاق بولام دەپ ويلاماۋ كەرەك. بالە-جالادان اۋلاق بولۋ ءۇشىن تازا ءجۇرۋ، حارام نارسەلەرگە جولاماۋ، نيەتىڭ مەن ويىڭدى تازا ۇستاۋ، سوسىن بەس ۋاقىت نامازىڭدى قازا قىلماي، شىن نيەتىڭمەن بەس پارىزدى ورىنداپ ءجۇرۋ كەرەك. اللا قالاسا، شيپاسىن دا، جاقسىلىعىن دا ۇيىپ-توگىپ بەرە سالادى. جىندار ادامدارعا ەڭ الدىمەن سيقىرمەن كiرەدi. ادام ءتاۋiپكە جاقسى كورگەن نەمەسە دۇشپانىنىڭ سۋرەتiن بەرiپ، دۋا جاساۋدى سۇراۋى مۇمكiن. ءتاۋiپ ءوزiنە قىزمەت ەتiپ جاتقان شايتاندى شاقىرىپ، سۋرەتتەگi ادامعا جىنداردى كiرگiزەدi. سوسىن جىن ادامعا كۇنا جاساعان كەزدە كiرەدi، ياعني، اراق iشiپ، اناشا تارتقاندا، زينا جاساعاندا، تازا ەمەس جەرلەردە جۇرگەن كەزدە جابىسادى. سونداي-اق ادام قاتتى شوشىنعان نەمەسە قاتتى قۋانعان كەزدە، ادامنىڭ دەنە قىزۋى قاتتى كوتەرiلiپ، بiردەن تۇسكەن كەزدە دە كiرiپ كەتۋi مۇمكiن.

جىن يەكتەگەن ادامعا دەم سالعان كەزىڭىزدە قورىقپايسىز با؟
جىن دا اللانىڭ جاراتقان جاراتىلىسى. ونى وتتان، ادامدى توپىراقتان جاراتقان. اللا جاراتقان ادامنان قورىقپايمىز عوي؟ سول سەكىلدى، جىننان دا قورىقپاۋ كەرەك. ءقازىر كوپتەگەن جەرلەستەرىمىز ۇيىنە “ءۇي يەسى” (دوموۆوي) دەگەن بار دەپ، سوعان ارنايى ءسۇت قۇيىپ جۇرەدى. بۇل دۇرىس ەمەس. ءۇيدى يەكتەگەن جىندى الاستاۋ قاجەت. ءقازىر ادىراسپانمەن الاستايتىندار بار. ادىراسپان – ەمدىك ءشوپ قانا. ول مىقتى انتيسەپتىك. ول ۇيدەگى ميكروبتاردى، ۆيرۋستاردى ولتىرەدى. ءبىراق، جىندى قۋا المايدى. سوندىقتان، ۇيدە “ءۇي يەسى” (دوموۆوي) بولسا، ول جەرگە مىندەتتى تۇردە قۇرانمەن دەم سالۋ كەرەك بولادى. جىندار دا مۇسىلمان، كاپiر بولىپ ەكiگە ءبولiنەدi دەيدi.
ول راس. پايعامبارىمىز جىنداردى ءۇش تۇرگە ءبولiپ بەرگەن. بiرiنشiسi – اۋادا ۇشاتىن جىندار، ەكiنشiسi – جىلان مەن يتتەردiڭ سۋرەتiنە ەنەتiن جىندار، ءۇشiنشiسi – ءارتۇرلi بەينەگە ەنە الاتىن جىندار. سونداي-اق يمان كەلتiرگەن جانە يمان كەلتiرمەگەن جىندار بار. ولاردى مۇسىلمان جانە كاپiر جىندار دەپ بولەدi. جالپى العاندا، جىندار ادامدارمەن قاتار ءومiر ءسۇرiپ جاتقان ماقۇلىقتار. جەيتiن تاماقتارى، iشەتiن سۋلارى بار. مۇسىلمان جىندار پايعامبارىمىزعا كەلiپ: “ەي، پايعامبار، سەنiڭ ۇمبەتتەرiڭ مالدىڭ سۇيەگiنە، تەزەگiنە دارەت سىندىرماسىن. ويتكەنi اللا سول سۇيەك پەن تەزەكتi بiزگە تاماق قىلىپ بەردi” دەگەن. مۇسىلمان جىنداردىڭ تاماقتارى – “بiسسiمiلامەن” سويىلعان حايۋانداردىڭ سۇيەكتەرi جانە تەزەكتەرi. مۇسىلمان جىندار ناماز وقيدى، قاجىلىق قىلادى.

مۇسىلمان جىنداردىڭ ادامعا زيانى جوق پا سوندا؟
جىندار قاتتى كەكشiل كەلەدi. مۇسىلمانى بولسىن، مۇسىلمان ەمەسi بولسىن، ادامدار ولاردى باسىپ كەتسە، بالاسىن ءولتiرiپ قويسا، بiر بiلمەستiكپەن زيان كەلتiرiپ قويسا، ولار مiندەتتi تۇردە كەگiن الادى.