«ولەڭگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى» دەپ ۇلى اباي بەكەر ايتپاعان. قازاقتا ءوز جانىنان ولەڭ جازۋعا تالپىنبايتىن ادام از. ءبىراق ناعىز اقىننىڭ ءجونى ءبىر باسقا. اقىندىق – اللادان بەرىلەتىن قاسيەت.
سۇحباتىمىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرى ەلىمىزگە تانىمال اقىن، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى تەمىرعالي كوپباي.
– تەمىرعالي اعا، تاياۋدا عانا 55 جاسقا تولىپسىز، «قامشى» پورتالى دا مەرەيلى مەرەكەڭىزبەن قۇتتىقتايدى. ەل اعاسى اتانعان جاسىڭىزدا ءوزىڭىزدى قالاي سەزىنۋدەسىز؟
– قۇتتىقتاۋلارىڭىزعا كوپ راحمەت! ءتاڭىردىڭ بۇيىرتقان جاسىن جۇرت قاتارى جاساپ كەلەمىز. ينشاللاھ! بۇعان جەتكەن دە بار، جەتپەگەن دە بار. حاكىم ابايدىڭ ءبىر ولەڭىندە:
كۇندى ۋاقىت قىزارتىپ،
كوكجيەكتەن اسىرسا.
كولەڭكە باسىن ۇزارتىپ،
الىستى كوزدەن جاسىرسا، –
دەپ كەلەتىن جولدار بار. دەمەك، ۇلى ۋاقىتتىڭ ىرقىنا كونبەيتىن قۇبىلىس جوق. تاڭ وزدىگىنەن اتپايدى، كۇن وزدىگىنەن باتپايدى. ولاردى قارەكەتكە كەلتىرەتىن ۇلى قوزعاۋشى كۇش – ۋاقىت. سول سياقتى ادام دا بەلگىلى ءبىر جاسقا كەلەمىن دەپ كەلمەيدى. ۋاقىتتىڭ ۇشقىرلىعى سونداي، مۇنشا جاسقا قالاي كەلىپ قالعانىڭدى سەزبەي دە قالادى ەكەنسىڭ. ءبارى كەشە عانا سياقتى: قوزى باققان بالالىق شاق، ات جالىن تارتىپ مىنگەن بوزبالا كەز، قياندارعا قيال سوزعان البىرت جاستىق، الدى-ارتىڭا قاراتپاس تارپاڭ جيىرما بەس، ويلانباستان وردا بۇزار وتىز جاس، قىلشىلداعان قىلىشتاي وتكىر قىرىق جاس! پاي-پاي، شىركىن! نەسىن ايتاسىڭ؟! ءبارى كۇنى كەشەگىدەي.
ال ەندى «ەردىڭ جاسى» دەپ اتايتىن ەلۋدىڭ ءجونى ءتىپتى بولەك. ايتسا ايتقانداي، ەر جىگىتتىڭ ناعىز كەمەلدەنگەن كەزى – ەلۋ جاس. بار قۋاتىڭ بويىڭدا، ويلى، بايسالدى قالىپقا ەنىپ، الدى-ارتىڭدى باجايلاپ، نەنى بولسا دا اقىل تارازىسىنا سالىپ قارايتىن، باسالقالى بايلامداردىڭ كەزەڭى. وزىڭنەن بۇرىنعىعا دا، وزىڭنەن كەيىنگىگە دە ءسوزىڭ وتەتىن، جەكە باسىڭنان گورى ەلدىك ماقسات-مۇراتتار تۋرالى كوبىرەك ويلاناتىن، ناعىز ەر ازاماتتىڭ تولىسقان شاعى.
قاي كەزدىڭ دە ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. ءومىر سونىسىمەن قىزىق. بۇگىن ماعان بۇيىرعان ەلۋ بەس جاس جاڭاعى ايتقان ەلۋ جاستان اسا ءبىر الىس ەمەس. ايتسام، جازسام، اتقارسام دەگەن ماسەلەلەر تىزبەكتەلىپ-اق تۇر. ازىرگە كۇش تە، قۋات تا جەتەرلىك. تەك تىنىمسىز ەڭبەكتەنۋ عانا كەرەك.
– قۋات دەمەكشى، «ناعىز ولەڭ جاستىق شاقتا جازىلادى. ادامنىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن اقىندىق قۋاتى كەمي بەرەدى» دەگەن ويمەن كەلىسەسىز بە؟
– اسىرەسە ولەڭ ءۇشىن جاستىق شاقتىڭ ءجونى بولەك. ويتكەنى جاس ادامنىڭ جۇرەك سەزىمى مەن كوڭىل اۋانى باسقا. قىزىلدى-جاسىلدى ارمانعا تولى البىرت شاق. جاس اقىننىڭ قيالى تۇندە قۇس جولىنىڭ ۇستىنەن كورىنسە، كۇندىز كوكتە قىرانداي قالىقتاپ، جەرگە تۇسە الماي جۇرەدى. مۇقاعاليدىڭ كۇندەلىگىندە الەكساندر بلوك تۋرالى ايتا كەلىپ: «بلوك – ون كاك سوكول، پاريت ۆ نەبەساح، ي نيكاك نە حوچەت سپۋستيتسيا نا ەتۋ گرەشنيۋيۋ زەمليۋ» دەيتىن پىكىر بار. جاس كەزدە اقىننىڭ ءبارى ءوزىن پەرىشتەدەي كورەدى. سول بيىكتەن سويلەگىسى كەلەدى. جۇرە كەلە تاعدىردىڭ تەپەرىشتەرى مەن اينالاداعى قىزىلكوز پەندەشىلىك اقىن قيالىنىڭ اق قاناتتارىن كۇيدىرىپ، قىرقىپ، وزەگىن ورتەگەندەي ەتىپ جەرگە تۇسىرمەي قويمايدى. ءبىراق، شىنايى اقىننىڭ اڭسارى ءبارىبىر عارىشتىق تابيعاتىنان تانبايدى. مارينا سۆەتايەۆانىڭ: «ەسلي دۋشا روديلاس كرىلاتوي – چتو ەي حورومى – ي چتو ەي حاتى!» دەيتىنى اقيقات ءسوز. سوندىقتان، جاستىق شاقتىڭ قۋاتى ەرەكشە بولعانىمەن ناعىز اقىن قاي كەزدە دە ايتارىنان جاڭىلمايدى دەپ سانايمىن. ونىڭ ۇستىنە جىلدارمەن كەلەتىن قالامگەرلىك تاجىريبەنىڭ دە ماڭىزى اسا زور. مىسالى، گەتە الەمگە ايگىلى «فاۋست» تراگەدياسىن جازۋدى 23 جاسىندا قولعا العان. وسى شىعارمانى ول الپىس جىل جازدى. 83-كە قاراعاندا ومىردەن ءوتتى. ولە-ولگەنشە جازدى دەسە دە بولادى. ونىڭ جاسى ۇلعايدى ەكەن دەپ ۇلى شىعارمانىڭ كوركەمدىك قۋاتى ءبىر مىسقال دا كەمىگەن جوق، كەرىسىنشە الەمدىك كلاسسيكانىڭ التىن جاۋھارىنا اينالدى.
مەن بىلەتىن، ءوزىم 11 جىل بويى ەتەنە جاقىن ارالاسقان دانىشپان اقىن قادىر مىرزا ءالي دە سوڭعى كۇنىنە دەيىن قالامىن قولىنان تاستاعان جوق. راس، ول باقيعا اتتاناردان 2-3 جىل بۇرىن ولەڭ جازۋدى دوعارىپ، پۋبليسيستيكالىق ماقالالار مەن ەسسە، ەستەلىكتەر جازۋعا دەن قويدى. ءبىراق ورايى كەلگەندە ولەڭ شۋماقتارىن دا بۇرقىراتىپ تاستايتىن.
ارامىزدا جۇرگەن الپاۋىت اقىن يران عايىپتىڭ شىعارماشىلىعىن ءجىتى زەرتتەگەن ادام ونىڭ ناعىز اقىندىق تالانتى 45 جاستان كەيىن اشىلعانىن ايقىن اڭعارادى. وسى جاستان باستاپ ول بۇرىن بۇلقىنعاندا جىعىپ كەتىپ جۇرگەن اساۋ پەگاستى ءوز دەگەنىنە باعىندىرىپ، ەرتتەپ ءمىنىپ العانداي كورىنەدى. سول كەزدەن باستاپ جازعان تۋىندىلارى يران عايىپ قانا ايتا الاتىن، يران عايىپ قانا جازا الاتىن جەكە دارا قالامگەرلىك ءستيلدىڭ قالىپتاسقانىن انىق راستاي الادى. سول سياقتى بۇگىندە جەتپىستىڭ بەل ورتاسىنداعى اسا تالانتتى اقىندار يسرايىل ساپارباي، تەمىرحان مەدەتبەك، جاركەن بودەشتەردىڭ ءسوزى اينىدى دەپ كىم ايتا الادى؟ ءالى دە سەزىمدەرى جىبەكتەي، سوزدەرى ءمىردىڭ وعىنداي.
وسى تۇستا ابايدى ايتپاسقا تاعى بولمايدى. اباي 59 جىل ءومىر سۇرگەن. ول 54 جاسىندا ولەڭ جازۋدى پىشاقپەن كەسكەندەي توقتاتىپ، ەلگە بەلگىلى قارا سوزدەرىن جازۋعا كىرىستى. بۇدان كەيىن سيرەك جازعان ولەڭدەرى ىشتەن شىققان ءورت-جالىننىڭ زارى عانا. وسپان ولەگەندە، ءابدىراحماننىڭ قازاسىنا، ەڭ سوڭعى كۇيىگى ماعاۋيانىڭ ولىمىنە جازعان جوقتاۋ-ارناۋلارى شاراسىزدىقتان شىققان جۇرەك شەرىندەي. بۇل جەردە ەرەكشە ءمان بەرەتىن ءبىر ماسەلە بار. اباي ولەڭ جازۋدى كەشتەۋ قولعا الدى. بىرەۋ 39 جاسىنان، بىرەۋ 40 جاسىنان باستادى دەپ ءجۇر. ونىڭ مۇراسىن شۇقشيا زەرتتەگەن عالىم عابدراحمان ساعديدىڭ ايتۋىنشا ابايدىڭ ەڭ ءونىمدى ەڭبەك ەتكەن كەزى 48 جاستان ءارى قاراي ەكەن. كولەمدى پوەمالارى مەن اۋدارمالارى دا وسى كەزگە سايكەس كەلەدى. «ەسكەندىر»، «ءازىم»، «ماسعۇت»، «ونەگيننىڭ» اۋدارماسى، لەرمونتوۆتان، كرىلوۆتان اۋدارعاندارى تۇگەل سول جىلدار. 50-گە تاياعان ادامدى جاس دەپ ايتا المايسىڭ. ابايدىڭ ناعىز اقىندىق قۋاتى وسى كەزدە كورىنەدى. سوندا اباي قىرىققا دەيىن ءولىپ كەتسە نە بولار ەدى دەگەن سۇراق وزىنەن ءوزى تۋىندايدى. وسىعان قاراعاندا «ناعىز ولەڭ جاستىق شاقتا عانا جازىلادى» دەگەن ۇعىم قاتە سياقتى.
دەگەنمەن بۇل سوزدە شىندىقتىڭ دا ۇلەسى بار. ايتىپ وتىرعان ابايىمىزدىڭ ءوزى سول 48 جاسىندا: «قارتايدىق، قايعى ويلادىق، ۇيقى سەرگەك، اقىلىڭ اشىعان ۋ، ويىڭ كەرمەك» دەپ جازدى. 48 جاستا. ميىڭ اشىپ، ويىڭ كەرمەك تارتىپ، سەزىمىڭ سەمە باستاعان سوڭ جاس كەزدەگى كەمەرسىز قيال مەن كەمپىرقوساق بوياۋىنداي قۇلپىرعان قىزىلدى-جاسىلدى ارماندارعا ولەڭنىڭ قولى، «جۇرەكتىڭ ساۋساعى» جەتەر مە؟ ابايدىڭ ولەڭ جازۋدى ەرتە توقتاتقانى دا وسى ماسەلەنى (ەندى بۇرىنعىدان ارتىق جازا المايتىنىن) دانىشپاندىقپەن، جان-تانىمەن تەرەڭ تۇيسىنگەننەن بولسا كەرەك.
مەنىڭ ويىمشا، اقىندىق قۋاتتىڭ سارقىلۋى ادامنىڭ جاس-شاماسىنا قاراي ەمەس، ىشكى دامۋدىڭ جولىندا تالماي ىزدەنۋ مەن تىنباي ەڭبەكتەنۋگە تىكەلەي بايلانىستى. «تالانتتىڭ 99 پايىزى ەڭبەك» دەگەن. وسى اقيقات قاعيدانى ەسكەرمەي، تانىلماي جاتىپ سارقىلعان تالانتتار قانشاما؟ ەرتە كەلگەن داڭققا ماستانىپ، توقمەيىلسىپ تاۋسىلعان تالانتتار دا جەتەرلىك. قازىرگى جۇرت ءپىر تۇتىپ جۇرگەن، ءتىپتى مەملەكەتتىك سىيلىق العان كەيبىر اقىندار قازاق پوەزياسىندا ءوز ورىندارى بولا تۇرا ۋاقىتىنان بۇرىن تاۋسىلىپ بولدى. ولار ءوز سوزدەرىن ايتىپ بولعان اقىندار. ەندى ماڭدايىنا تاپانشا كەزەنسەڭ دە بۇرىنعىسىنان ارتىق ولەڭ جازا المايدى. ءبىراق حاكىم اباي سياقتى اقيقاتتى مويىنداۋعا پەندەشىلىكتەرى جىبەرمەيدى.
– اعا، ءوزىڭىزدىڭ «جاسىن عۇمىر دارىندار» اتتى ولەڭىڭىزدە: «ارمانى ءۇشiن ەرتە سونگەن دارىننىڭ، جاۋاپتىمىز اقيقاتتىڭ الدىندا» دەپ وي توپشىلاپسىز. وسى جەردە ايتىلعان «اقيقات الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ» تەرەڭ ءمانى مەن سالماعى قانداي؟
– تۇسىنگەن ادامعا اسا تالانتتى اقىننىڭ اجالى – ءبىر حالىقتىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ادامزاتتىڭ تراگەدياسى، ال جاس دارىننىڭ مەزگىلسىز ءولىمى – ودان دا وتكەن وكىنىش. اقىندىق تالانت اللادان بەرىلەدى. ونداي باقىت ەكىنىڭ بىرىنە قونباعان. گارسيا لوركانىڭ: «ەڭ ۇلكەن باقىت – ومىرگە اقىن بوپ كەلۋ. وزگەنىڭ ءبارى تۇككە دە تۇرمايدى. ءتىپتى اجالدىڭ ءوزى دە» دەگەن ءسوزى كوپ نارسەنى اڭعارتادى.
اجالدان قورىقپايتىن اقىندار عانا. لەرمونتوۆتىڭ: «جيزن – ۆەچنوست، سمەرت – ليش ميگ»، نەمەسە، «حۋجە سمەرتي نيچەگو نە سلۋچاەتسيا – ا سمەرتي نە مينۋەش» دەيتىنى دە سوندىقتان. اجال – اقيقات. توقتاعان جۇرەك ءارى قاراي جىرلاي المايدى. ەڭ وكىنىشتىسى دە وسى. ەگەر لەرمونتوۆ 27 جاسىندا ءولىپ قالماسا ادامزات تاڭداناتىنداي تالاي تۋىندىلار تۋدىراتىن ەدى. مىنە، داۋاسىز ارمان! قانشا جىلاساڭ دا ولگەن اقىندى تىرىلتە المايسىڭ. ونىڭ سوڭىندا قالعان عاجايىپ جىرلارىن وقىپ، اساۋ رۋحىمەن سىرلاساسىڭ، ءوزىڭدى ءوزىڭ جۇباتاسىڭ. ەگەر ول ءتىرى بولسا ادام تەبىرەنەرلىك عاجايىپ دۇنيەلەردىڭ كوشىن جالعاستىرا بەرمەس پە ەدى.
قىرىققا تولماي پۋشكين دە كەتتى. دانتەس پۋشكيندى اتقان جوق، الەمدىك پوەزياعا وق اتتى. قىرىقتان جاڭا اسقاندا بلوك كەتتى، وتىز جاسىندا ەسەنين كەتتى. ولار تاعى ءبىراز جۇرگەندە نە تىندىرماسىن ءبىر قۇداي بىلەدى. ءبىراق قۇدايعا سولاي قولاي بولىپ تۇر عوي.
ال ەندى ءوزىمىزدىڭ قازاق پوەزياسىندا قۇيرىقتى جۇلدىزداي جارق ەتىپ وتكەن تالانتتى اقىندار قانشاما؟ وتكەن عاسىر باسىنداعى سۇلتانماحمۇت، ساتتار، ماعجان، ءىلياس، ساكەن، بەرگى جاقتا تولەگەن، مۇقاعالي، جۇمەكەن، جۇماتاي، كەڭشىلىك، ءتىپتى بەرىدە ارتىعالي ىبىرايەۆ، باۋىرجان ۇسەنوۆ، سەرىك تومانوۆ، نۇرلان ماۋكەن ۇلى، ءادىل بوتپانوۆ، كۇنى كەشەگى ءامىرحان بالقىبەك. وسى اتالعانداردىڭ ءبىرى دە قىرىقتىڭ بەل ورتاسىنان اسقان جوق. ءتىپتى جاس كەتكەندەرى دە بار. ولار تەڭدەسسىز تالانتتار ەدى.
وسى جەردە ۇلكەن سۇراق تۋىندايدى؟ ءبىز نە ءۇشىن ءتىرى ءجۇرمىز؟ ولاردان جانىمىز ارتىق پا؟ ارينە، تالقانىڭ تاۋسىلماسا تىرشىلىك ەتە بەرەسىڭ. ءبىراق ماسەلە جان باعۋدا ما؟ مەنىڭشە، ءبىز ءتىرى جۇرسەك، سول جاسىن عۇمىر دارىنداردىڭ ايتىپ ۇلگەرمەگەنىن ايتۋ ءۇشىن، جازىپ ۇلگەرمەگەنىن جازۋ ءۇشىن ءجۇرمىز. سوندىقتان ولاردىڭ ءارۋاعىنىڭ الدىندا دا، اقيقاتتىڭ الدىندا دا جاۋاپتىمىز. ءبىر مەزگىل ەركىنسىپ، ۋاقىتتى بوسقا ولتىرۋگە، ورتاڭقول ولەڭ جازۋعا ءبىزدىڭ قاقىمىز جوق. مولدىرەتىپ ايتۋ كەرەك، ءوندىرتىپ جازۋ كەرەك.
– ءسىزدى قالىڭ جۇرتشىلىق اۋەلى قارىمدى باسپاگەر، عالىم دەپ تانىدى. «قازىعۇرت» باسپاسىنىڭ باسشىسى رەتىندەگى ىسكەرلىك قادامدارىڭىزعا قىزىقتى. ال اقىن رەتىندە كەشتەۋ مويىندالدىڭىز. جازۋشىلار وداعىنا دا كەشتەۋ ءوتىپسىز. ونىڭ سەبەبى نەدە؟ قاتارىڭىزدان كەش قالدىم دەپ ويلامايسىز با؟
– مەنىڭ العاشقى جىر جيناعىم 36 جاسىمدا جارىق كوردى. بۇل ەرتە مە، كەش پە، ول جاعىن باعامداپ جاتپادىم. نەگىزى ولەڭدى 6-شى سىنىپتان باستاپ جازدىم. جەتىنشى سىنىپتا تۇركىستاندا وقىپ جۇرگەنىمدە اۋداندىق «كومۋنيستىك ەڭبەك» گازەتىنە العاش رەت «قۇستار كۇنى» دەگەن ولەڭىم جارىق كوردى. ول كەزدە مەن 14 جاستا ەدىم. جوعارعى سىنىپتاردا جۇرگەندە ولەڭدەرىم وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق گازەتتەرگە شىعا باستادى. سودان بەرى ولەڭنەن قول ۇزگەن ەمەسپىن. ءبىراق سيرەك جازاتىنىم راس.
مەن الماتىداعى ادەبي ورتاعا 1984 جىلى كەلدىم. ول كەزدە جازۋشىلار وداعىندا جاستاردىڭ ءتۇرلى ادەبي كەڭەستەرى، فەستيۆالدارى ءجيى وتكىزىلىپ تۇراتىن. ادەبي جيىندارعا قاتىسىپ، ولەڭ وقىپ جۇردىك. «جالىن» جۋرنالىنا، «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە دە ولەڭدەرىمنىڭ توپتاماسى جاريالاندى. بىردە فاريزا اپام (وڭعارسىنوۆا) رەداكسيادا قارسى جولىعىپ قالىپ: «ءاي، باتىر-اۋ، قالايسىڭ؟» دەگەنى. ۇلكەن كىسىنىڭ مەنى تانىپ، جاعداي سۇراعانىنا قۋانىپ تۇرسام دا، قىسىلىڭقىراپ: «ەپتەپ» دەدىم. ول كىسى باسقاراتىن «پيونەر» (قازىرگى «اق جەلكەن») جۋرنالىنا دا ولەڭدەرىم شىققان بولاتىن. فاريزا اپام جۇلىپ العانداي: «سەنىڭ ولەڭدەرىڭ تىم جاقسى كورىندى. ساعان ەپتەپ ەمەس، كوپتەپ جازۋ كەرەك!» دەپ سالدى. نە دەرىمدى بىلمەي، قىسىلعانىم-اي! مەنىڭ سيرەك جازاتىنىمدى بەتىمە باسىپ تۇرعانداي قىسىلدىم. تەزىرەك قۇتىلۋعا اسىقتىم. ۇلكەن اقىننىڭ سول ءسوزى ەسىمنەن كەتپەي قالدى. ءبىراق ولەڭ جازۋدى جيىلەتكەنىم شامالى. مەن ءاۋ باستان ەڭكىلدەتكەن جازعىشتىققا قارسىمىن. ولەڭ ءۇشىن ءوزىمدى قينامايمىن. جازۋ كەرەك ەكەن دەپ جازبايمىن، جازباسقا شارام قالماعاندا قالامىمدى قولعا الامىن. جاس كۇنىمنەن سولاي. جازباس بۇرىن جۇرەگىم قاتتى شىمىرلاۋى كەرەك. سودان كەيىن ويدىڭ سالماعى يىعىمنان باسىپ، جازۋعا وتىرعىزادى. بىرەۋلەر مەنى ماقتاندى دەر، ال مەن ءوزىمنىڭ شىندىعىمدى ايتىپ وتىرمىن. مەن ەشقاشان ولەڭدى بىرەۋگە كورسەتۋ ءۇشىن، نەمەسە، گازەت-جۋرنالدارعا بەرىپ، ەلگە تانىلۋ ءۇشىن، نەمەسە، كىتاپ كولەمىن كوبەيتۋ ءۇشىن، ءتىپتى ءبىر ورتادا وقۋ ءۇشىن جازبايمىن. وسى قاسيەت مەنىڭ شىعارماشىلىق ۇستانىمىمدى قالىپتاستىردى.
مەنىڭ ۇستانىمىم – ولەڭدى ءوزىڭ ءۇشىن جاز، ودان قالسا ولەڭنىڭ بيىك مۇراتى ءۇشىن جاز، ناعىز شابىتتى شاعىڭدا جاز! ول – جۇرەكتىڭ شەرى، شىقتاي جانىڭنىڭ جەكە مۇڭى، كوڭىلىڭنىڭ قۇپيا سىرى. ول – سەنىڭ ءوزىڭ. ناعىز ولەڭ امان بولسا سەنى ولتىرمەيدى. ونى كور-جەرگە تىقپالاما. جارقىراعان اسىلدى ەلدىڭ ءوزى-اق تاۋىپ الادى. جاقسى ولەڭ جارناماعا ءزارۋ ەمەس. شابىتتى شاعىڭ كەلدى مە، جاز دا تاستا.
وسىنداي ۇستانىممەن مەن ەلگە قالاي ەرتە تانىلايىن؟ وعان ءوزىم ەشقاشان وكىنبەيمىن. ويتكەنى، ەلگە تانىلۋدىڭ ءوزى دە مەنىڭ باستى ماقساتىم ەمەس-تىن.
ادەبيەتتە بۇزىپ-جارىپ، جارق ەتىپ كورىندىم دەمەيمىن. مەنى 22 جاسىمدا العاش تانىپ، مويىنداعان جۇماتاي جاقىپبايەۆ بولى. ول كورىنگەندى قاسىنا ەرتپەيتىن حاس تالانت ەدى. ونىڭ قاسىندا جۇرگەن قاجىتاي ءىلياسوۆ، مەيىرحان اقداۋلەتوۆ، اۋەزحان قودارلاردىڭ ءارقايسىسى ءبىر الەم. ولار دا كەۋدەمنەن يتەرگەن جوق. مەنى جاس كۇنىمنەن دۇرىس ارناعا باعىتتاعان دا سولار عوي. سودان كەيىن مەن ابايدى، شاكارىمدى، جۇمەكەندى ءپىر تۇتتىم. ونىڭ دا اسەرى بولماي قالعان جوق. ويلى جىرعا، استارلى سىرعا ۇمتىلدىم. ولەڭ – اتىڭدى شىعارۋدىڭ قۇرالى ەمەس ەكەنىن ەرتە ءتۇسىندىم. بەرتىن كەلە قادىر، تۇمانباي اعالار مەنىڭ شىعارماشىلىعىم تۋرالى ماقالالار جازدى. «از بولسا دا، ساز جازادى» دەدى. پوەزيانىڭ وسىنداي الىپتارى مويىنداپ كەتكەنى ماعان جەتپەي مە؟ جەتەدى.
بىرەر جىل بۇرىن ءبىر ادەبيەتشى پروفەسسور تەلەفون سوعىپ: «سەنىڭ ولەڭدەرىڭدى بۇعان دەيىن وقىماعانىما قاتتى وكىندىم» دەدى. ادەبيەت سالاسىنىڭ مامانى بولا تۇرا وسىعان دەيىن مەنىڭ اقىن ەكەنىمدى بىلمەگەن سياقتى. وعان نە دەيسىڭ؟ ول بىلمەپتى دەپ وكىنە قويار، نەمەسە وزگەرە قويار ادامىڭ مەن ەمەس. «عالىمدار ءوزىنىڭ جازعانىنان باسقانى وقىمايدى» دەگەن ءسوزدىڭ شىندىعى دا بار سياقتى.
جازۋشىلار وداعىنا نەگە كەشتەۋ ءوتتىڭىز دەپ قالدىڭ عوي، ونى دا ايتايىن. مەن ول وداققا ادەيى وتپەي ءجۇردىم. ويتكەنى، ادەبي ورتاعا كەلگەننەن اق «ينديۆيديۋم» – دارا تۇلعا كونسەپسياسى مەنى قاتتى ويلاندىراتىن. دارا ءستيلى ايقىندالعان اقىن عانا – شىن تالانت. كوپتىڭ ءبىرى بولىپ ۇلي بەرگەننەن ەشتەڭە شىقپايدى. ەشبىر ەلدە، ەشبىر زاماندا دارا تالانتتى قوعامدىق ۇيىم تاربيەلەپ شىعارماعان.
ماحامبەتتەر، ابايلار، شاكارىمدەر ەشقانداي جازۋشىلار وداعىنا مۇشە بولماي-اق پوەزيانىڭ شىڭىنا شىقتى عوي. مۇقاعالي، تولەگەندەر وداق بولماسا اقىندىق تالانتىنان ايىرىلىپ قالار مە ەدى؟ وسىنى تەرەڭ تۇسىنگەن سوڭ مەنىڭ كوكىرەگىمدە وداققا دەگەن ىشتەي قارسىلىق (پروتەست) پايدا بولدى. وداققا ەشقاشان وتپەيمىن دەپ شەشتىم. جازۋشىلار وداعى دەگەن ۇيىم كەڭەستىك نومەنكلاتۋرالىق جۇيەنىڭ ويلاپ تاپقانى. حح عاسىردىڭ باسىنداعى ورىس پوەزياسىندا ورىن العان توپتىق اعىمدار مەن «ينكۋباتورلىق اقىنداردىڭ» قوعامدىق كلۋبتارى نە وزگەرتتى؟ ەسەنيندى يماجينيست، ماياكوۆسكييدى فۋتۋريست، حلەبنيكوۆتى كۋبوفۋتۋريست، ماندەلشتامدى اكمەيست دەپ جىكتەگەنى بولماسا، ەشتەڭە دە وزگەرتكەن جوق. كەرىسىنشە اقىنداردى قوعام ءوز ماقساتىنا پايدالاندى. دارا تۇلعانىڭ شىعارماشىلىعى ءۇشىن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ، ءتۇرلى وداقتاردىڭ بارى دا، جوعى دا ءبىر. ويتكەنى عارىشتان بەرىلگەن قاسيەت جەردەگى پەندەشىلىككە باس يمەيدى.
– وداققا ءبارىبىر ءوتتىڭىز عوي. ۇستانىمىڭىزدان نەگە اينىدىڭىز؟
– جازۋشىلار وداعىنا وتكەندە مەن 46 جاستا ەدىم. ءبىراز وي توقتاتتىم. گۇل ءوزىنىڭ ورتاسىندا وسەدى، ءبورى دە ءوزىنىڭ ۇيىرىمەن ءومىر سۇرەدى. «جۇرسەڭ ساياق، جەرسىڭ تاياق» دەگەن بار. وداققا دەگەن ىشكى قارسىلىعىمنان زياننان باسقا كورمەدىم. «قاتاردان قالدىڭ، سىباعاڭنان قاعىلدىڭ» دەگەن وسى ەكەن. وداققا مۇشە بولماساڭ كوپشىلىك دۇرىس تۇسىنبەيتىن كورىنەدى. اۆتورلىق كەزدەسۋلەرگە ەشكىم شاقىرمايدى. ويتكەنى وداقتىڭ مۇشەسى ەمەس دەيدى. ءتۇرلى انىقتامالىقتار مەن ەنسيكلوپەديالارعا، ءتىپتى تەلەفون انىقتامالىعىنا دا اتىڭدى كىرگىزبەيدى. ويتكەنى وداقتا جوقسىڭ. «قازاقستان جازۋشىلارى. حح عاسىر» دەيتىن ۇلكەن انىقتامالىق كىتاپقا كىرمەي قالعانىم دا سوندىقتان. وداقتىڭ پلەنۋمدارى مەن قۇرىلتايلارىندا سەنىڭ داۋىسىڭ جوق. جازۋشىلار وداعىندا كەش وتكىزە المايسىڭ، مەرەيتويىڭ اتاۋسىز قالادى، ادەبي سىيلىقتار مەن گرانتتارعا ءوزىڭدى ۇسىنا المايسىڭ. ەڭ قيىنى قالىڭ جۇرتشىلىق: «جازۋشىلار وداعىنا قابىلدانباعان بۇل قانداي اقىن؟» دەپ ويلايدى ەكەن. «وتپەگەن» دەمەيدى، «قابىلدانباعان» دەيدى. بۇل دا ادامنىڭ نامىسىنا تيەتىن نارسە.
بىردە نۇرلان ءورازاليننىڭ كابينەتىنە بارىپ ەدىم، ول كىسى: «سەن نەگە وداققا وتپەي ءجۇرسىڭ؟» دەپ سۇرادى. «سوعان اسا قۇلقىم جوق» دەدىم. ول كىسى كوپتى كورگەن ادام عوي، ءبىراز اقىلىن ايتتى. ءسويتىپ، رايىمنان قايتاردى. ءوتىنىش بەردىم. مەن جازۋشىلار وداعىنا وسىلاي وتكەنمىن. ءبىراق ولەڭدە ءوزىمنىڭ قاتارىمنان كەشىگىپ قالدىم دەپ ويلامايمىن. وداققا وتكەندە دە، وتپەگەندە دە ىزدەنىس قۋاتى ءوزىمنىڭ قولىمدا عوي. ءوزىمدى تاپتىم دەپ توقمەيىلسىپ، ىزدەنبەي، توقىراپ قالساڭ قاتاردان قالدىم دەگەن سول. وندا سەنى جازۋشىلار وداعى تۇگىلى اللا دا قۇتقارمايدى.
– اقىندىق ىزدەنىس تۇرعىسىنان كەلسەك ءوز زامانداستارىڭىز تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەنىڭ زامانداستارىمنىڭ ىشىندە ەڭ كوپ ىزدەنەتىن اقىندار دەپ عالىم جايلىباي، سۆەتقالي نۇرجانوۆ، جانات اسكەربەكقىزىن جەكە ءبولىپ ايتار ەدىم. ۇنەمى ءوسۋ جولىندا كەلە جاتقان بۇل ۇشەۋى قازىرگى قازاق پوەزياسىنىڭ كوگىندەگى جارىق جۇلدىزدار. سەزىمدەرى سەرگەك، تىلدەرى اسا شۇرايلى، ويلارى ءتۇپسىز تەرەڭ. ليريكالىق ولەڭدەرى ءمىنسىز. ەپيكالىق قارىمى وراسان. داستاندارى ەلدىك تاريح پەن تانىمنىڭ جۇگىن تۇتاستاي ارقالاپ كەلەدى. بۇگىنگى قازاق ولەڭىنىڭ ناعىز قارا نارلارى وسىلار. عالىمنىڭ «كيىكقاشقان»، «اق سيسا» پوەمالارى، سۆەتقاليدىڭ «جان تەر»، «حان كەگى» داستاندارى مەن سوڭعى جىلدارى جازعان سوپىلىق سارىندارى، جاناتتىڭ «سۇلتانماحمۇتپەن سۇحبات» پوەماسى مەن «كونەدەن جەتكەن كوپ بەلگى» داستانى مەنىڭ سوزىمە دايەك بولا الادى. ەگەر مەملەكەتتىك سىيلىق بەرۋ قۇزىرەتى مەنىڭ قولىمدا بولسا ويلانباي-اق وسى ءۇش اقىنعا ءبىرىنشى كەزەكتە تاپسىرار ەدىم. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ولار كەز-كەلگەن سىيلىقتان بيىك تۇرعان اقىندار. بۇلارعا ورتاق قاسيەت – ولەڭگە دە، ومىرگە دە ادالدىق، بيىك پاراسات، رۋح تازالىعى. ەڭ كەرەمەتى تۋما تالانتتاردىڭ ورىنسىز وڭمەڭدەپ، ءوز اتىن شىعارۋعا تالپىنبايتىندىعى. ءۇنسىز ىزدەنىپ، تىنىمسىز ەڭبەكتەنىپ جاتسا دا كەۋدە قاعىپ، «مەنى كوردىڭدەر مە؟» دەمەيتىندىگى. ۇلىلىقتىڭ باستاۋى قاراپايىمدىلىقتا.
ولاردىڭ سوڭىندا شابىتتىڭ پىراعىن قامشىلاپ كەلە جاتقان ءبىراز اقىندارىمىز بار. «الۋان-الۋان جۇيرىك بار، الىنە قاراي شابادى» دەگەندەي ولار دا الاماننىڭ جولىندا. ءبىراق كوبىنىڭ پەندەشىلىگى باسىمداۋ كورىنەدى. سول نەگىزگى توپتاعى اقىنداردىڭ كەيبىرى اتاققۇمار، كەيبىرى قىزعانشاق، كەيبىرى مەنمەن شىعىپ، پەندەشىلىكتىڭ قامىتىن يتشىلەپ سۇيرەپ كەلەدى. ءتۇرلى تىزىمدەرگە ىلىگۋ ءۇشىن جان جالداپ، كوز ساتىپ، ورايى كەلسە ەلدى الداپ، سىيلىق-جۇلدەنى دە، اتاق-داڭقتى دا جانكەشتىلىكپەن جۇلىپ الىپ جۇرگەندەرى بار. ءمۇشايرا بىتكەندى اداقتاپ، قولىندا بيلىگى مەن دۇنيەسى بارلاردى ماداقتاپ، ودا جازىپ جۇرگەندەرى دە بار. اللانىڭ بەرگەن تالانت سىيىنان ارتىق سىيلىق بولمايتىنىن تۇسىنبەيدى ولار. ۋاقىت دەگەن ۇلى تورەشى ءبارىن ءوز ورنىنا قويادى ءالى.
– اقىنداردىڭ جاعدايى بۇلاي بولعاندا، قالىڭ وقىرماننىڭ كۇيى قالاي؟ ءوزىڭىزدىڭ تۇراقتى وقىرماندارىڭىز بار ما؟ ءسىزدى قانداي اۋديتوريا وقيدى؟
– «قالىڭ وقىرمان» دەگەن ءسوز شيرەك عاسىر بۇرىنعى انىقتاما عوي. بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە «قالىڭ وقىرمان» جوق. جالپى، ءقازىر ولەڭدى ىزدەپ وقىپ جاتقان ەل شامالى. سونىسىنا قاراي كىتاپتاردىڭ تارالىمى دا قۇردىمعا كەتتى. 500-1000 دانا تارالىممەن شىققان كىتاپتىڭ ءوزىن ەشكىم المايدى. وقىرماننىڭ ءبارى ينتەرنەتتە، الەۋمەتتىك جەلىدە وتىر. ودان دا وقىپ جاتقانى شامالى. قازىرگى جاس اقىندار بولماسا، ءبىزدىڭ بۋىننىڭ ينتەرنەتكە ولەڭ سالىپ جارىتقانى دا شامالى. وسى كوپ شامالىدان شىعاتىن ويدىڭ ءتۇيىنى مىناۋ: ءبىز قانشا مويىنداعىمىز كەلمەسە دە سوڭعى 20 جىل بەلەڭىندە قازاق ولەڭىنىڭ ءقادىرى كەتكەنى كەتكەن. كىم كوپ، اقىن كوپ. ال وقىرمان ولەڭنەن تەرىس اينالىپ بارادى. مىنا فەيسبۋك دەگەن الەۋمەتتىك جەلى شىنايى پوەزيانىڭ جانازاسىن شىعارىپ جاتىر. «ەرىنبەگەن ەتىكشى، ۇيالماعان ولەڭشى» بولىپ، كىمنىڭ ويىنا نە كەلسە سونى سالادى. كوممەنتشىلەردە دە (وقىرمان) ار-ۇيات جوق. بولاتىندى دا، بولمايتىندى دا قىزىلوڭەشتەنىپ ماقتاپ جاتقانى. ءبارى بىردەي «كەرەمەت!!!». قاراپايىم وقىرمان نەنىڭ جاقسى، نەنىڭ جامان ەكەنىن اجىراتا المايتىن جاعدايعا جەتكەندەي. وسى فەيسبۋكتاعى تالعام قوعامنىڭ نەگىزگى تالعامىنا اينالىپ كەتپەسە بولعانى. ءجا، جارايدى، اسپان اشىقتا اقىرزامان ورناتپاي-اق قويايىق. ءبارىن ۋاقىت كورسەتەر. وقىرماننىڭ تالعامى توزدى دەپ شىنايى اقىندار سوزىنەن اداسىپ قالماس. ينتەللەكتۋالدى وقىرمان دا ءوزىنىڭ ىزدەگەنىن تابار.
مەنىڭ ولەڭىمدى كىمدەر وقىپ جاتقانىن مەن بىلمەيمىن. ونداي اۋليەلىگىم جوق. وسىعان دەيىن بەس جيناق شىعاردىم. ءبارى تاراتىلدى. بىرەۋلەر «كىتابىڭىزدى وقىدىم. ۇنادى!» دەسە كادىمگىدەي قۋانىپ قالامىن. كەيدە ءوزىم تانىمايتىن كىسىلەر رەسپۋبليكانىڭ الىس تۇكپىرلەرىنەن تەلەفون شالىپ، قۋانتىپ جاتادى. سوعان ءماز بولىپ، قاناتتانىپ قالاسىڭ. ولەڭ دەگەن ءوزىڭنىڭ ىشىڭنەن شىققان پەرزەنتىڭدەي عوي. ءوز بالاسىن ماقتاعاندى كىم جەككورسىن. وقىرمان شىنايى كوڭىلمەن ماقتاپ، العىس ءبىلدىرىپ جاتسا اقىننىڭ ءۇمىتى اقتالعانى، ولەڭ ءسوزدىڭ ماقساتىنا جەتكەنى.
– التىن ۋاقىتىڭىزدى ءبولىپ، رياسىز ايتقان اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت!
سۇحباتتاسقان مارال شايحى
