ادام – قوعامنىڭ باستى بايلىعى. ادامنىڭ ەڭ ماڭىزدى يگىلىگى – جەكە باسىنىڭ بوستاندىعى مەن قۇقىقتارى دەسەك، ەلىمىزدەگى بالالار ءۇيىنىڭ، مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ قوعامنان تىس قالماۋىنا قانشالىقتى ءمان بەرىلىپ جاتىر دەگەن ساۋال وز-وزىنەن تۋىندايدى دەپ جازادى anatili.kazgazeta.kz. 

ەلباسىنىڭ 2014 جىلعى 17 قاڭتارداعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددە، ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا دا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتىلعان بولاتىن. وسى ورايدا تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلەنىڭ، ياعني كەمتار بولىپ جاراتىلعان جانداردىڭ جاي-كۇيى، ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورتاسى، احۋالى قانداي دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ، الماتى قالاسىنداعى №2 ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ ورتالىعىن بەتكە العان ەدىك. اتالعان عيماراتتىڭ ىرگەتاسى 1963 جىلى قالانعان ەكەن. ءقازىر مۇندا 152 بالا تاربيەلەنۋدە. ولاردىڭ دەنى بسپ، داۋن سيندرومى، اۋتيزم، شيزوفرەنيا سەكىلدى اۋرۋعا شالدىققاندار، سونداي-اق كوزى كورمەيتىن، قۇلاعى ەستىمەيتىن جانە ت.ب. پسي­حونيەۆرولوگيالىق اۋرۋلارعا دۋشار بولعان بالالار دا بار. جاس شامالارى 3 جاستان 18 جاسقا دەيىنگى ارالىقتا.
اتا-اناسى باس تارتىپ، پەرزەنتحاناعا تاستاپ كەتكەن نەمەسە اتا-انا قۇقىعىنان ايىرىلعانداردىڭ پەرزەنتتەرى كوپ جاعدايدا ءومىردىڭ بۇل سوققىسىنا شىداس بەرگەنىمەن، ءومىر بويى اتا-اناسىن ىزدەپ، اڭساپ، ءبىر كورۋدى ارمانداپ، انانىڭ ايالى الاقانىن، مەيىرىم-شاپاعاتىن ىزدەيتىندىگى ابدەن تۇسىنىكتى. وكىنىشكە قاراي، 152 بالانىڭ 15-20-سىنىڭ اتا-اناسى عانا ­ايىنا، جىلىنا بىر-ەكى مارتە كەلىپ، جۇزدەسىپ كەتەتىن كورىنەدى. قالعاندارى مۇلدەم حابارلاسپايدى، ىزدەمەيدى، نارەستەسىنىڭ جاعدايىن بىلگىسى دە كەلمەيدى.
مەكەمەگە كەلگەنىمىزدە، بۇل كەز تىنىعۋ ۋاقىتى ەكەن. ادىسكەر ءاليا بالتاباي قىزى جول باستاپ، وقۋ-جاتتىعۋ بولمەلەرىن ارالاپ، بالالاردىڭ ءوز قولدارىمەن جاساعان جۇمىستارىمەن تانىسىپ شىقتىق. ق ر ۇكىمەتىنىڭ 2011 جىلعى 28 قازانداعى №1222 قاۋلىسى بويىنشا ستاندارتقا سايكەس ءار بالاعا جەكە جۇمىس جوسپارى قۇرىلىپ، جەتى باعىت بويىنشا قىزمەت كورسەتىلەدى. الەۋمەتتىك-مەديسينالىق قىزمەت، الەۋمەتتىك-پەداگوگيكالىق قىزمەت، الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق قىزمەت، الەۋمەتتىك-ەڭبەك قىزمەتى، الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق قىزمەت، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرلەرى بويىنشا ءار توپقا بولىنگەن بالالارمەن ارنايى ماماندار جۇمىس جاسايدى.
بالالار كۇنىنە بەس مەزگىل تەگىن تاماقپەن، كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلگەن ەمحاناعا بارىپ ەمدەلەدى.
ەڭبەككە باۋلۋ توبىندا 2009 جىلدان بەرى جۇمىس جاساپ كەلە جاتقان كۇلاش ­نازاروۆا بالالاردىڭ ومىرگە قۇشتارلىعىن، بىلۋگە، ماشىقتانۋعا، ۇيرەنۋگە قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ايانباي تەر توگىپ كەلە جاتقان ماماننىڭ ءبىرى.
– بالالارعا ابدەن باۋىر باسىپ قالدىق، توپتاعى 12 بالانىڭ ءارقايسىسىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. بارلىعىن تۋعان بالامىزدان ارتىق كورمەسەك، كەم كورمەيمىز. ولاردىڭ ەڭبەككە قىزىعۋشىلىعى سونشالىقتى شىنايى ەكەندىگىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سويلەۋگە، ەستۋگە مۇمكىندىگى بولماعانىمەن ءبىر-بىرىمىزدى جۇرەكپەن تۇسىنىسەمىز. ادامنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ، كوڭىل كۇيىڭنىڭ قانداي ەكەنىن سەزىپ قويادى، – دەپ جىلى جىميدى كۇلاش تۇزەل قىزى.
بالانىڭ قابىلەت-قارىمىن، مىنەز-قۇلقىن ەسكەرە وتىرىپ، سابىرلىلىق تانىتقان جەردە عانا ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولاتىندىعىن بايقادىق. ءار بالانىڭ وزىندىك ارمانى بار. قانداي ءىستى قولعا السا دا قۇلشىنىسپەن، جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارادى. بالالاردىڭ جاساعان جۇمىستارىنا قاراپ سۇيسىنەسىڭ. شىعارماشىلىق جۇمىستارىمەن دە تانىسىپ كوردىك. ءتۇرلى بايقاۋلارعا دا قاتىسىپ تۇرادى ەكەن.
قۇبىلمالى اۋا رايى بالالاردىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ وزگەرۋىنە ءجيى اسەر ەتەتىن كورىنەدى. مۇندايدا سەنسورلىق ءبول­مەدە ورنالاسقان ديداكتيكالىق وقىتۋعا ارنالعان قۇرىلعى، سارقىراما تالشىقتارى، ءتۇسىن وزگەرتەتىن تالشىق، پسيحيكالىق جانە ەموسيونالدى دامۋى جاقسارىپ، قيمىلداۋ ارقىلى بالانىڭ قان اينالىم جۇيەسىنىڭ دامۋىنا كومەكتەسەتىن قۇرعاق باسسەين، ۋىستاپ ۇستاۋ، شىمشىپ ۇستاۋ، سەبەلەۋ، ت.ب. قولدىڭ ۇساق موتوريكاسىن دامىتاتىن قۇم تەراپياسى، قۇممەن سۋرەت سالۋ سەكىلدى ءبىرقاتار جاتتىعۋلار جاسالادى.
ارينە، ارناۋلى مەكەمە ءوز تاراپىنان قولدان كەلگەن شارالاردىڭ بارلىعىن دا جاساپ وتىرعانىن بايقادىق. ءبىراق، بۇگىنگىدەي ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ دامىعان زامانىندا وسىنداي ارناۋلى بالالار مەكەمەلەرىنە باسقاشا كوزقاراسپەن قارايتىن ۋاقىت جەتكەن سىڭايلى. نەگە دەسەڭىز، عيماراتى سونشالىقتى كەڭ ەمەس. بولمەلەرى اياداي عانا. قىزمەتكەرلەرى دە، بالالار دا قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ وتىرعانداي اسەر بەردى. ستاندارت بويىنشا 1 بالاعا 4 شارشى/مەتر بولۋ كەرەك بولسا، بۇل جەردە 1 بالاعا 2 شارشى/مەتردەن عانا ءتيىپ وتىرعانى دا كوڭىلدى قۇلازىتاتىن جاعداي. ءارى 2-3 ماماننىڭ ءبىر بولمەدە بولۋى دا ەركىن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىنى تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە دەنەشىنىقتىرۋ بولمەسى دە، باسسەين دە جوق. كىتاپحانا نەگە اشپاسقا؟
ءبىر تاڭعالارلىعى، 3-18 جاس ارا­لىعىنداعى بالالاردى عانا قامتۋى ءتيىس مەكەمەدە بۇگىنگى كۇنى 20-23 جاس ارالىعىنداعى جيىرمادان استام بالا تۇرىپ جاتىر. سەبەپ، ولاردىڭ دا بارار جەرى، باسار تاۋى بولماعاندىقتان. نەگە وسىنداي وتكىر ماسەلەلەرگە نازار ­اۋدارىلماي كەلەدى؟ بۇل جالعىز الماتى ەمەس، ەلىمىزدىڭ وزگە دە قالالارى مەن وبلىس ورتالىقتارىنا ءتان دەسەك، ارتىق ايتقاندىق بولماس. ويتكەنى كەمتار بالالاردىڭ ىڭعايلى ءومىر سۇرۋىنە دۇرىس جاعداي تۋعىزۋ – ارنايى قاراستىرۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە. مۇنداي مەكەمەلەرگە كوپ ادامدار باس سۇعا بەرمەيتىنى انىق. دەپۋتاتتارىمىزدان باستاپ، قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرى، جاناشىر ازاماتتار اتباسىن بۇرىپ، تىنىس-تىرشىلىكتەرىمەن تانىسىپ تۇرسا، كوپتەگەن تۇيتكىلدەر وڭ شەشىمىن تاباتىنى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى.
دەمەك، ونداي بالالارعا قامقورلىقتى الدەقايدا ارتتىرۋىمىز قاجەت. ەلىمىزدە «كەمتار بالالاردى الەۋمەتتiك جانە مەديسينالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەۋ ارقىلى قولداۋ تۋرالى» زاڭ بار. وسى زاڭعا بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي وزگەرىستەر ەنگىزىپ، ارناۋلى مەكەمەلەرگە ءتيىستى جەر ءبولۋ، ەڭسەلى عيماراتتار سالۋ، كۇتىپ-باعاتىن مامانداردى ارنايى وقىتىپ، كاسىبي دەڭگەيلەرىن ارتتىرۋ، كامەلەت جاسىنا تولعاننان كەيىن دە ءتيىستى قامقورلىقتاردى جاساۋ ءتارىزدى شارالاردى قولعا الۋىمىز كەرەك. قامقورلىق جاسالماي وتىر دەۋدەن اۋلاقپىز. ءبىراق كوزبەن كورىپ، كوڭىلگە تۇيگەنىمىزگە قاراعاندا، ول سونشالىقتى ءبىر اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي دەي الماس ەدىك. قايتەيىك، كورگەن شىندىق وسى.
اكە ورنىنا اكە، انا ورنىنا انا بولۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن ءىس. دەمەك، مۇنداي ساناتتاعى بالالاردى قاراۋى ءتيىس ارنايى ماماندار دايارلاۋدى قولعا الاتىن ۋاقىت جەتتى. ولار مەديسينادان، فيزيولوگيادان، پسيحولوگيادان، دەفەكتولوگيا جانە ت.ب. سالالاردان جان-جاقتى حاباردار بولعانى ءجون.
مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ الاتىن ەڭبەكاقىسى دا ماردىمسىز. پسيحولوگيالىق تۇرعىدان اۋىر تيەتىن جۇمىسقا لايىقتى ەڭبەكاقى تولەۋىمىز قاجەت ەمەس پە؟ الايدا مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسىنا بەلگىلى مولشەردە پايىز قوسىلىپ كوبەيگەن كەزىندە بۇل جاقتا ەشقانداي وزگەرىس بولمايتىن كورىنەدى. اشىعىن ايتقاندا، 28-35 مىڭ تەڭگە ارالىعىنداعى جالاقىعا زياندىلىعى ءۇشىن قوسىلاتىن ۇستەماقىنى قوسقاندا، كەي جاعدايدا ءبىر جارىم ستاۆكامەن ەسەپتەگەندە بار-جوعى 40-60 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىنداعى ەڭبەكاقى تولەنەدى. كادر تاپشىلىعىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ايتالىق، 11 دەفەكتولوگتىڭ ورنىنا 6 مامان عانا جۇمىس جاساپ جۇرگەنىن بىلدىك. 152 بالاعا ەكى پسيحولوگ تا ازدىق ەتەتىندەي. دەمەك، مۇنداي مەكەمەلەردى كادرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. بۇعان ءتيىستى نازار اۋداراتىن ۋاقىت كەلگەنى انىق. سونىمەن قاتار ول جەردە قىزمەت ىستەيتىن مامانداردىڭ زەينەتاقى جاسىن تومەندەتۋ جايىن نەگە قاراستىرماسقا؟ سەبەبى جۇيكەگە تۇسەتىن اۋىرتپالىقتى ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس.
ءيا، كەمتار بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ وڭاي شارۋا ەمەس. سوندىقتان دا ۇكىمەت تاراپىنان، اتالعان مەكەمەگە جاۋاپتى مينيسترلىكتەر مەن باسقارمالار تاراپىنان، اسىرەسە وسى مەكەمەگە تىكەلەي باسشىلىق جاسايتىن الماتى قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتسە دەيمىز.

باعداگۇل بالاۋبايەۆا