جەر شارىن مەكەندەگەن ءاربىر ۇلتتىڭ وزىنە ءتان ەتنيكالىق، بولمىستىق ەرەكشەلىكتەرىن ايقىندايتىن مادەنيەتى، ءدىنى، ۇلتتىق قۇندىلىقتارى بار. قازاقستان قوعامىنداعى ءدىن مەن مادەنيەت – اتا-بابامىزدان  قالعان ۇلكەن مۇرا، اسىل قازىنا، باعا جەتپەس بايلىق. وسى اماناتقا قيانات جاساماي، كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ، ولاردى كەلەر ۇرپاققا جەتىلدىرىپ جەتكىزۋ– بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ موينىنداعى پارىز.

قازاقستان قوعامىنداعى ءدىن مەن مادەنيەت مەملەكەت تاريحىنىڭ قاتپار-قاتپار كەزەڭىنەن ءوتىپ، حالىقتىڭ وزىندىك بولمىسى مەن ءومىر سالتىن قالىپتاستىرا وتىرىپ ءوربىدى. عىلىمي اتەيزم يدەولوگياسى قابىلدانىپ، رۋحاني ءومىردىڭ ءمانى كەتىپ، الەۋمەتتىك سالالاردىڭ بارلىعى ماتەريالدانعان كەزەڭدە مەملەكەت ءوزىنىڭ ءتىلى، ءدىلى، ءدىنى مەن مادەنيەتىنەن قول ءۇزدى، ءدىني جانە مادەني سانا السىرەدى، قۇندىلىقتار كومەسكىلەنە باستادى. الايدا قوعامنىڭ بارلىق سالاسىن ماتەريالداندىرۋعا باعىتتالعان يدەولوگيالىق قوندىرمانىڭ ءدىن مەن مادەنيەت قۇبىلىستارىن تولىقتاي جويۋعا كۇشى جەتپەدى. «قالپىڭنان ايىرىلساڭ دا، سالتىڭنان (داستۇرىڭنەن) ايىرىلما» دەپ وسيەت ەتكەن حالىق مەملەكەتتىڭ اكسيولوگيالىق ەرەكشەلىگىن، ءدىن مەن مادەنيەت ساباقتاستىعىن بارىنشا ساقتاۋعا تىرىستى.

ءار نارسەنىڭ قايىرى بار دەگەندەي، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا يدەولوگيالىق بوس كەڭىستىكتىڭ ورىن الۋى قازاقستاننىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان داستۇرىنە، سونىڭ ىشىندە ءدىني، مادەني قۇندىلىقتارعا قايتا ورالۋىنا تۇرتكى بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جولىن انىقتاپ، دەموكراتيالىق، الەۋمەتتىك، قۇقىقتىق، زايىرلى مەملەكەتكە اينالدى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن مەملەكەتتىڭ مادەني مۇراسى جاڭعىرتىلىپ، كوپتەگەن يگى جوبالار ىسكە اسىرىلدى، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ مارتەبەسى اسقاقتادى.

قازاقستاننىڭ زايىرلى مەملەكەت رەتىندە ورنىعۋى ءار ءتۇرلى دىندەردىڭ قايتا وركەندەۋىنە مۇمكىندىك جاساپ، كوپكونفەسسيالى مەملەكەتتەگى ءدىني توزىمدىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا، ءدىني سەنىم بوستاندىعى مەن زاڭ الدىنداعى ازاماتتاردىڭ تەڭ قۇقىلى بولۋىنا كەپىلدىك بەردى. زايىرلى قازاقستاندا كونفەسسياارالىق ىنتىماقتاستىق پەن ەتنوسارالىق بىرەگەيلىكتى، سەنىم مەن ار-وجدان بوستاندىعىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن ساقتاۋ باستى قۇندىلىق  رەتىندە بەلگىلەندى.

ەلىمىزدە ءتۇرلى ەتنوس پەن كونفەسسيا وكىلدەرىنىڭ ءتاتۋ-تاتتى ءومىر ءسۇرۋى، ءدىني جانە مادەني بىرەگەيلىكتىڭ ءوز قالپىنا قايتا كەلۋى – ەلباسىمىزدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان سىندارلى دا ساليقالى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. كونفەسسياارالىق جانە ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن سۇحباتتاستىقتى قامتاماسىز ەتىپ، تەك ەلىمىزدىڭ ەمەس، الەمنىڭ ۇندەستىگىنە ۇلەس قوسۋ ماقساتىمەن ن.ءا.نازاربايەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى اتتى ەكى نەگىزگى ينستيتۋت قۇردى.

ايتۋلى ەكى باستاما دا قازاقستان جەرىن مەكەن ەتكەن ءار ءتۇرلى ءدىن جانە ۇلت وكىلدەرىنىڭ رۋحاني تۇرعىدا قايتا جاڭعىرۋى مەن دامۋىن قامتاماسىز ەتىپ، وركەنيەتتىك، دەموكراتيالىق ۇستانىمدارعا، مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياساتتا ولاردىڭ مۇددەسىنە وراي قۇرمەت پەن مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدى باستى ماقسات ەتەدى. سونىمەن قاتار ءار ءتۇرلى ءدىني بىرلەستىكتەر اراسىنداعى دوستاستىقتى دامىتىپ، الەمدىك دەڭگەيدەگى ءدىني احۋالدى تالداۋ مەن ەتنوسارالىق، ءدىنارالىق جانجالداردىڭ الدىن الۋدى كوزدەيدى.

رۋحاني قۇندىلىقتاردى قايتا جاڭعىرتۋ ءۇردىسى «دىني-مادەني رەنەسسانستىڭ» تۋۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ، بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدى مەكەندەگەن ءار ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ رۋحاني تۇلەۋىنە جول اشتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءداستۇرلى كونفەسسيالارمەن قاتار ءار ءتۇرلى ءدىني اعىمدار دا وسى ءولارا كەزەڭدى پايدالانىپ، جانتالاسا ارەكەتتەندى. البەتتە، تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىمداردىڭ نەگىزگى ماقساتى قازاقستاندىقتاردىڭ ءداستۇرلى ءدىني تانىمىن وزگەرتىپ، مادەنيەتىنەن الىستاتۋ ەكەنى تۇسىنىكتى.

بۇگىنگى قوعامدا تۋىنداپ جاتقان تەولوگيالىق، الەۋمەتتىك، رۋحاني ماسەلەلەر ءدىن مەن مادەنيەت فەنومەندەرىن دۇرىس تۇسىنبەۋدەن، ءار ءتۇرلى ۇدەرىستەرگە ءبىرجاقتى باعا بەرۋدەن، تولىققاندى تاربيەنىڭ بەرىلمەۋىنەن پايدا بولدى. اتاپ ايتقاندا، زاڭدى تۇردە تىركەلمەگەن تەرىس پيعىلدى اعىمداردىڭ كوبەيۋى مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ تۋرا جولدان اداسىپ، راديكالدى يدەيانىڭ تاسىمالداۋشىسىنا اينالۋ ىقتيمالدىعىن جوعارىلاتتى.

قوعام ءۇشىن ءداستۇرلى ەمەس ءدىني اعىمداردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءقاۋىپتىسى – سالافيزم. قازاق مادەنيەتىنە جات، فۋندامەنتاليزمگە نەگىزدەلگەن كوزقاراستى ۇستاناتىن سالافيزم اعىمىنىڭ مۇشەلەرى قازاقستان ءۇشىن ءداستۇرلى حانافي ءمازھابىنان، ءسالت-داستۇر مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان ۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتادى.

جاستاردىڭ اراسىندا سۋيسيد كورىنىستەرىنىڭ جيىلەۋى، تاستاندى بالالاردىڭ كوبەيۋى، قاريالاردىڭ قارتتار ۇيىندە ورنالاسۋى، اجىراسۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋى سەكىلدى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى بۇگىنگى كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى قۇبىلىستاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى.

مۇنداي سالدارلى ماسەلەلەردىڭ قازاقستان قوعامىندا ورىن الۋىنىڭ باستى سەبەبى – ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ، ءسالت-داستۇردىڭ، ءتىل مەن ءدىلدىڭ، مادەنيەت پەن ءدىن ساباقتاستىعىنىڭ جوعالۋى، ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق رۋحىنىڭ السىرەۋى، وتباسى ينستيتۋتىنىڭ قۇنسىزدانۋى.

ايگىلى فيلوسوف گەردەر ءسالت-داستۇر جۇيەسىنىڭ مەملەكەت دامۋىنداعى رولىنە ەرەكشە باعا بەرىپ: «ءسالت-داستۇر – ءتىل مەن مادەنيەت باستاۋلارىنىڭ اناسى» دەپ تۇجىرىمداعان.مەملەكەتتىك ءتىل، وزىندىك ءدىل، تاريحي ءداستۇر مارتەبەسىن بيىك قويعان ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى بۇگىنگى كۇنگى الەۋمەتتىك، رۋحاني كەلەڭسىزدىكتەرگە توتەپ بەرە الاتىندىعى ءسوزسىز. مەملەكەتتى قۇرايتىن التىن ۇيا وتباسىندا بەرىلگەن ىزگى تاربيە مەن قاسيەتتەر بالانىڭ دۇنيەتانىمىن دۇرىس قالىپتاستىرىپ، بولاشاقتا قوعامعا پايداسى زور ازامات بولىپ جەتىلۋىنە نەگىز بولادى.

حالقىمىزدىڭ بويىندا عاسىرلار بويى جيناقتالعان ىزگى قاسيەتتەردىڭ ايناسى ىسپەتتەس بولعان ءدىني تانىم مەن مادەنيەت –ءبىرىن-بىرى تولىقتىرىپ تۇراتىن ءبىر ءبۇتىننىڭ ەكى جارتىسى. مادەنيەت – حالىقتىڭ بولمىسى، ءومىر سالتىبولسا، ءدىني تانىم – حالىقتىڭ ويلاۋ جۇيەسىن قۇرايدى.

رۋحاني قۇندىلىقتارىنا، مادەني مۇراسىنا eرeكشe ءمان بeرگeن eءلدىڭ ىرگecءى بeرىك، كeلeشeگى كeمeل. ءبىز – ۇلكەنگە ىزەت، كىشىگە قۇرمەت كورسەتەتىن، اكەسى تۇرىپ ۇلى سويلەگەننەن بەزەتىن، قىزىنا قىرىق ۇيدەن تىيىم سالاتىن، اتا-ەنەنىڭ قالاۋىن قاباعىنان سەزەتىن، اتا-اناسىن قۇرمەتتەيتىن، قولداعىنى ءبولىپ بەرىپ، كورشى مەن قوناقتىڭ كوڭىلىن تاباتىن، تاعى دا باسقا كوپتەگەن اسىل قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىرگەن بىرەگەي حالىقپىز.

تەرەڭ ءدىني تانىم قالىپتاستىرۋ، ءدىن مەن ءداستۇر تۇتاستىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ، ۇرپاقتان ۇرپاققا مۇرا بولعان اسىل قاسيەتتەرىمىزگە سىزات تۇسىرمەۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى. ءدىني تانىم وتباسى ينستيتۋتىنان باستاپ قالىپتاسىپ، اقىل ارقىلى ءدىني ءبىلىم نەگىزىندە دامىپ، تۇراقتالادى. ال اتا-بابالارىمىزدان امانات بولىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋ – حالقىمىزدىڭ مادەنيەتىن ساقتاۋدىڭ كەپىلى.

يبادۋللايەۆا ا.ا.

ق ر ءدىاقم دىك

«ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعى» رمم

عىلىمي-زەرتتەۋ جانە ادىستەمەلىك جۇمىس ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى