«قامشىنىڭ» حات قورجىنىنا ل.ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۇۋ ماگيسترانتى عازيزوۆ عيبراتتىڭ «قايراتكەر-عالىم س.قيرابايەۆ ەڭبەكتەرىندەگى «ادەبيەتتى قايتا وقۋ» ماسەلەلەرى» دەگەن ماتەريال كەلىپ ءتۇستى. سەرىك قيرابايەۆتىڭ 90 جاس مەرەيتويى قۇتتى بولسىن دەي وتىرا جاس عالىمنىڭ ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.

         كەڭەستىك جۇيەدە عۇمىر كەشىپ، تاپتىق كوزقاراس كەزەڭىندە ادەبيەت تاريحىن جازۋعا ءماجبۇر بولعان قازاق ادەبيەتتانۋشىلارى تەك تاۋەلسىزدىك العان تۇستان عانا ۇلتتىق ادەبيەتتانۋدىڭ قاينار كوزىن تابۋعا مۇمكىندىك الدى. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى، ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ الىبى – اكادەميك سەرىك سمايىل ۇلى قيرابايەۆ ەدى. بۇگىنگى تاڭدا جاسى توقسانعا تولىپ وتىرعان ارداگەر عالىمنىڭ ازاتتىق العان جىلدارى جازعان زەرتتەۋ ماقالالارىنا، عىلىمعا سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگىنە زەر سالماي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ادەبيەت پەن تاريحقا ءوزىنىڭ ادالدىعىن ساقتاي وتىرىپ، س.قيرابايەۆ كەڭەستىك داۋىردە جازىلعان ادەبي زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرشاماسىنىڭ، اباي تىلىمەن ايتساق، «ىسكە تاتىرلىعى ءھام ىسكە تاتىمايتىنى» دا بار ەكەنىن اشىپ ايتتى. مىنە، وسى كەزدەن باستاپ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن قايتا جازۋ، ادەبيەتتى قايتا وقۋ دەگەن ماسەلەلەر وزدىگىنەن كۇن تارتىبىنە قويىلا باستادى.

         كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ اسەرىنەن عاسىرعا جۋىق ۋاقىت قازاق ادەبيەتى تاريحىنان الىنىپ تاستالعان اياۋلى ەسىمدەر حالىققا قايتا قايتىرىلدى. ونىڭ ىشىندە الاش قوزعالىسىنىڭ بەلدى وكىلدەرى شاكارىم، ءا. بوكەيحان، ا.بايتۇرسىن ۇلى، ع. قاراش، ح.دوسمۇحامەد ۇلى، م.دۋلات ۇلى، ج. ايماۋىتوۆ، م. جۇمابايەۆ، ق. كەمەڭگەر ۇلى، س. ءسادۋاقاس ۇلى جانە تاعى باسقا اقىن-جازۋشىلار، قوعام قايراتكەرلەرى مەن عالىمداردى ايتا الامىز. وسى ازاماتتاردىڭ ەسىمدەرى 1988-89 جىلدارى تولىق اقتالعان سوڭ، عالىمداردىڭ الدىندا ەندى تۇرعان باستى ماسەلە – شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ، ادەبيەت تاريحىنداعى ورنىن ايقىنداۋ ەدى. عىلىمي نىسانا ايقىندالعان سوڭ، عالىمداردىڭ وسى باعىتتاعى زەرتتەۋ جۇمىستارى باستالدى.

          اكادەميك س. قيرابايەۆ بولسا، الدىمەن، قازاق ادەبيەتىنىڭ كوركەۋىنە زور ۇلەس قوسقان جازۋشى، دراماتۋرگ، اقىن، عالىم ج.ايماۋىتوۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن جيناقتاۋ، جاريالاۋدى قولعا الادى. 1989 جىلى س.قيرابايەۆ ج. ايماۋىتوۆتىڭ ەسىمى تولىق اقتالىپ، دۇنيەگە كەلگەنىنە 100 جىل تولعان ۋاقىتتا قالامگەردىڭ العاشقى ءبىر تومدىق شىعارمالار جيناعىن قۇراستىرادى، جيناقتىڭ العى ءسوزىن جازادى. وسىلايشا، جۇسىپبەك سىندى الاش الىبىن قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا قايتا ەنگىزەدى. زەرتتەۋشى وسى باعىتتاعى زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە «جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ» اتتى مونوگرافياسىن دا جازادى. بۇل ەڭبەك جازۋشى شىعارماشىلىعىنا ارنالعان تۇڭعىش عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى ەدى. اتالمىش ەڭبەگىندە اكادەميك س.قيرابايەۆ ج. ايماۋىتوۆ ءومىربانىنا شولۋ جاسايدى، جازۋشىنى «ۇلكەن پروزانىڭ تۇڭعىشى» رەتىندە باعالايدى. «قارتقوجا»، «اقبىلەك» سىندى روماندارى ءھام «كۇنىكەيدىڭ جازىعى» پوۆەسىنە عىلىمي تالداۋ جاسايدى. سونىمەن قاتار، س. قيرابايەۆتىڭ جازۋشى تۋرالى مىنا پىكىرى ەرەكشە توقتالۋدى قاجەت ەتەدى: «جۇسىپبەك – كوپ جاعىنان جاڭاشىل جازۋشى. ەڭ الدىمەن، ول ريەۆوليۋسيادان بۇرىن دامىپ، قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن ادەبيەتتىڭ جاڭا جانرلارىن اشۋداعى ەڭبەگىن ايتۋعا بولادى. ول – قازاقتىڭ العاشقى دراماتۋرگى، رومانشىسى. ونىڭ پەسا جازۋى 1916 جىلداردان باستالسا، «قارتقوجا»، «اقبىلەك» - ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدە ريەۆوليۋسيادان كەيىن تۋعان كوپ سالالى رەاليستىك روماننىڭ العاشقى ۇلگىلەرى بولىپ تابىلادى» [1،258]. كورگەنىمىزدەي، س. قيرابايەۆتىڭ ءبىر عانا پىكىرى ج.ايماۋىتوۆتىڭ جازۋشىلىق بولمىسىن تۇگەل اشىپ تۇر. اسىرەسە، عالىمنىڭ جازۋشىعا بەرگەن بىرنەشە وبەكتيۆتى باعاسى («تۇڭعىش قازاق دراماتۋرگى»، «تۇڭعىش رەاليست رومانشى») بۇگىنگى تاڭعا دەيىن ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويماعان. س.قيرابايەۆتىڭ وسىناۋ وي-پىكىرىنە ۇندەس پىكىردى وسىدان 90 جىل بۇرىن، جۇسىپبەكتىڭ كوزى تىرىسىندە ۇلت كوسەمى، ادەبيەت سىنشىسى ءا. بوكەيحاننىڭ قالامگەردىڭ «قارتقوجا» رومانىنا ارنايى جازعان رەسەنزياسىنان تابۋعا بولادى: «كىتاپتىڭ ۇزىن بويىندا باي مەن كەدەيدىڭ، قۇل مەن قوجانىڭ، جەۋشى مەن جەلىنۋشىنىڭ، تورە مەن قارانىڭ، بي مەن شارۋانىڭ تىلەكتەرىنىڭ قايشىلانۋى سۋرەتتەلىپ وتىرادى... بۇل رەتتەن دە «قارتقوجا» تۇڭعىش رومان» [2،252]. جۇسىپبەكتىڭ تۇڭعىش رەسەنزەنتى ءارى سەرىكتەسى ءا. بوكەيحاننىڭ دا، جازۋشى جايلى تۇڭعىش مونوگرافيا اۆتورى س. قيرابايەۆتىڭ قوزعاپ وتىرعان ورتاق ماسەلەسى – قالامگەردى تۇڭعىش رەاليست جازۋشى رەتىندە باعالاۋى. عاسىرلار ساباقتاستىعىن وسى جەردەن كورۋگە بولادى.   

         جالپى العاندا، بۇل كەزەڭدە الاش قايراتكەرلەرىنىڭ شىعارمالارىن جيناقتاپ، وعان تالداۋ جاساماق تۇگىل، ولاردىڭ ەسىمدەرىن اقتاۋدىڭ ءوزى عالىمدار ءۇشىن وڭاي بولعان جوق. وعان سەبەپ، بۇل تاقىرىپقا قالام تەربەگىسى كەلگەن زەرتتەۋشىنىڭ الدىنان مىندەتتى تۇردە بىرنەشە كەدەرگى شىعىپ وتىردى. ءبىرىنشى توسقاۋىل - كەڭەستىك كەزەڭدەگى سولاقاي ساياساتتىڭ ىزعارى.بۇل دەگەنىمىز، قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنداعى ەلەۋلى تۇلعالاردى وقىتپاۋعا باعىتتالعان بىرنەشە قاۋلى مەن قارارلاردىڭ بولۋى. كەدەرگىلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ كۇردەلىسى وسى ەدى. بۇل قاتەرلى ۇكىمدەر مەن بۇيرىقتاردىڭ كۇشىن جويۋعا اكادەميك قيرابايەۆ تىكەلەي اتسالىستى. ول جونىندە اكادەميك س.قاسقاباسوۆ بىلاي دەيدى: «سەراعانىڭ (سەرىك قيرابايەۆتىڭ) تاعى ءبىر قاسيەتىنىڭ ءبىرى كوزى جەتكەن، ءوزى انىق بىلەتىن ماسەلەگە وتە پرينسيپشىلدىگى جانە سونى دالەلدەي الاتىندىعى. بىردە وزبەكالى جانىبەكوۆكە كومپارتيا تاراپىنان 1950 جىلى قابىلدانعان بىرنەشە سولاقاي، قاتە قاۋلىلاردى اتاپ، سولاردىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى ءوز ويىن دالەلدى تۇردە اڭگىمەلەپ بەرەدى. سودان وزبەكالى جانىبەكوۆ نۇسقاۋ بەرىپ، قاجەتتى قۇجاتتار دايىندالىپ، 12 قاۋلى بىردەن جويىلدى»[3]. س.قيرابايەۆ جونىندە ايتىلىپ وتىرعان س.قاسقاباسوۆتىڭ  پىكىرىنە سۇيەنسەك، سەرىك سمايىل ۇلىنىڭ قايراتكەرلىگىنە كوز جەتكىزەمىز.  قايراتكەر عالىمنىڭ جوعارىدا ايتىلعان 12 قاۋلىنىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى بيلىككە ايتقان ءۋاجىنىڭ كومەگىمەن قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى قايتا جازىلدى دەسەك، ارتىق كەتپەيمىز. ەكىنشى زور كەدەرگىنىڭ ءبىرى – رەپرەسسيا قۇرباندارى بولىپ كەتكەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ شىعارمالارىنىڭ جوعالىپ نەمەسە جويىلىپ كەتۋى. وعان سەبەپ جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا وسى ازاماتتاردىڭ شىعارمالارى تاركىلەندى، ورتەلدى. تەك ساناۋلى عانا ۇلگىلەرى حالىق جادىندا جاتتالىپ قالسا دا، قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارماشىلىعى تۇگەلدەي دەرلىك رەسەي جانە باسقا دا تمد مۇراعاتتارىندا ساقتالدى. بۇل عىلىم ءۇشىن ورنى تولتىرىلماس ولقىلىق ەدى. ول جونىندە عالىم ءوزىنىڭ شاكىرتى پروفەسسور د. قامزابەكۇلىنا ارنالعان ماقالاسىندا اشىپ جازادى: «ءبىزدى قيناعانى – الاش ارىستارىنىڭ كوپتەگەن مۇراسى كەزىندە جويىلىپ، گازەت-جۋرنالداردا باسىلعاندارى جىرتىلىپ، كىتاپتارى جوعالىپ كەتكەنى ەدى. ادەيى جىرتىپ الىپ، جوق قىلىپ تاستاعان نارسەلەردىڭ بارلىعىن ءبىز جان-جاقتان ىزدەپ تاپتىق قوي» [4،6].وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا اكادەميك س. قيرابايەۆ ءوزىنىڭ جاس شاكىرتتەرىنە قولداۋ كورسەتىپ، ولاردى ماسكەۋ، پەتەربور،  تاشكەنت، قازان، ومبى، ۋفا جانە باسقا تمد مەملەكەتتەرىنىڭ قالالارىنداعى مۇراعاتتارعا ءىس-ساپارلارعا اتتاندىردى. بۇل جونىندە پروفەسسور د.قامزابەك ۇلىنىڭ اكادەميك س.قيرابايەۆ تۋرالى جازعان ماقالاسىنان جاقسى بىلەمىز: «ينستيتۋت ديرەكتورى، اكادەميك سەرىك سمايىل ۇلى قيرابايەۆتىڭ تىكەلەي كومەگىمەن جاس عالىمدار تمد ەلدەرىنىڭ مۇراعاتتارىن قاراستىرۋعا مۇمكىندىك الدى...ماعجان، جۇسىپبەك، احمەت، شاكارىم، ءاليحان، ءمىرجاقىپ، سماعۇل، قوشكە، عۇمار، حالەل، تاعى باسقا ارىستاردىڭ شىعارمالارى، ولارعا قاتىستى قۇجاتتار وسى كەزدە جينالدى»[5،369]. تۇسىنگەمىزدەي، الاش ارىستارىنىڭ اقتالۋى، شىعارمالارى مەن ولارعا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ جيناقتالۋى وڭايلىقپەن جۇزەگە اسقان جوق. ال سونىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن س.قيرابايەۆ بۇل ۇدەرىستىڭ تەز ارادا جۇزەگە اسۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوستى.

         سونىمەن، عالىمنىڭ «ادەبيەتتى قايتا وقۋ» ماسەلەلەرىنە باعىتتالعان ەڭبەگىنىڭ العاشقىسى وسى ەدى. الايدا بۇل تەك باستاماسى عانا بولاتىن. زەرتتەۋشى ءوزىنىڭ ىزدەنىسىن ءارى قاراي جالعاستىرىپ، «ادەبيەتتىڭ اقتاڭداق بەتتەرى» اتتى مونوگرافياسىن جازدى. بۇل كىتابىندا عالىم يدەولوگيانىڭ اسەرىنەن ۇزاق جىلدار بويى ادەبيەتتەن تىس قالعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىنا تالداۋ جاسايدى. كەڭەستىك داۋىردە «ەسكىشىل»، «كەرتارتپا» سانالعان دۋلات، شورتانباي، مۇرات، ابۋباكىر، نۇرجان، ءماشھۇر-جۇسىپ، نارمانبەت سياقتى اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعىنا جاڭاشا ۇلتتىق بوياۋى باسىم، تاۋەلسىز كوزقاراسىن بىلدىرەدى.  «ۇلتشىل»، «بايشىل» دەپ تاپتىق كوزقاراسپەن باعالانعان الاش ارىستارىن «قازاقتىڭ تۇڭعىش ريەۆوليۋسياشىل-دەموكراتتارى» رەتىندە باعالايدى. ءبىر سۇحباتىندا زەرتتەۋشى بۇل ەڭبەكتىڭ جازىلۋى اسا تەرەڭدە جاتقانىن قوزعاپ كەتەدى: «اقتاڭداقتارمەن بايلانىستى جۇمىسقا كوبىرەك ارالاسۋ، ءبىر جاعىنان، مەنىڭ ادەبيەت ينستيتۋتىنداعى قىزمەتىمە قاتىستى بولسا، ەكىنشى جاعىنان، ادەبيەت تاريحشىسى ەسەبىندەگى بۇرىننان ىستەپ جۇرگەن جۇمىسىمنىڭ جالعاسى ءتارىزدى.ولاردىڭ شىعارماشىلىق جولىمەن مەن بۇرىننان تانىس ەدىم...ساكەنمەن اينالىسىپ جۇرگەندە ول كۇرەسكەن «ۇلتشىلدىقتىڭ» سىرىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن احمەت، ءمىرجاقىپ، ماعجانداردى ىزدەپ تانىستىم» [6،187].  دەمەك، عالىمنىڭ «اقتاڭداقتار» ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان عىلىمي قىزىعۋشىلىعى وتكەن عاسىردىڭ 50-60 جىلدارى باستالعانىنا كوزىمىز جەتتى. ءدال سول جىلدارى س. قيرابايەۆ «ساكەن سەيفۋللين» تاقىرىبىنداعى دوكتورلىق ديسسەرتاسياسىن جازىپ قورعاعان ەدى.    ساكەندى دوكتورلىق ديسسەرتاسيا تاقىرىبىنا الىپ، ونى بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن زەرتتەسە دە، زەرتتەۋشى الاش ارىستارىنا وبەكتيۆتى كوزقاراسپەن قارايدى: «ولار ويلى، ءبىلىمدى، كورەگەن ازاماتتار ەدى – سوندىقتان ۇلتشىلدىققا بارعان جوق. ولاردى ۇلتشىل ەتىپ كورسەتۋ، ىستەگەن ىستەرىنىڭ ءبارىن قارا بوياۋمەن بوياۋ – بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە تازا يدەولوگيالىق ماقساتتان تۋعان ءبىرجاقتى پىكىر ەدى. ول قازاق حالقىنىڭ وي-پىكىرى بار، ەلگە ىقپالى بار ازاماتتارىن شەتتەتۋ نيەتىن كوزدەدى. تاريحتى بۇلاي بۇرمالاۋ، ونى بەلگىلى ءبىر توپتىڭ ىڭعايىنا بەيىمدەۋ ءستالينيزمنىڭ ۇلكەن دەرتى بولاتىن» [6،57]. عالىمنىڭ ايتىپ وتىرعان پىكىرىندە سول كەزەڭنىڭ اششى شىندىعى كورىنىس بەرەدى. ايتپەسە، سول كەڭەس ۇكىمەتىنە ادال قىزمەت ەتىپ، قىزىل تۋدى كوككە كوتەرگەن س. سەيفۋللين دە سول «ستالينيزم دەرتىنىڭ» قۇربانى بولماس ەدى عوي. قاتىگەز جۇيە، وكىنىشكە وراي، ەشكىمگە راقىمشىلىق كورسەتكەن جوق.

         جوعارىدا بىرنەشە مارتە ايتىلعانداي، تاۋەلسىزدىك العان تۇستاعى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن جازۋ ماسەلەسىن ءبىرىنشى بولىپ كۇن تارتىبىنە قويعان عالىمداردىڭ ءبىرى – اكادەميك س. قيرابايەۆ ەدى. عالىم ءوزىنىڭ «ادەبيەتتىڭ اقتاڭداق بەتتەرى» كىتابىن «قازاق ادەبيەتى تاريحىن قايتا جازۋعا دايىندىق» ەسەبىندە جازعانىن ايتادى. سوندىقتان بۇل ەڭبەك سول «دايىندىق» جۇرگىزۋشى مىندەتىن تولىق اتقارىپ، بىرنەشە جىلدىن كەيىن جارىق كورەتىن «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ» ون تومدىعىنا جول سىلتەۋشى ەڭبەك بولعانىن كورەمىز. ءبىز مەڭزەپ وتىرعان «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنىڭ» ون تومدىعى  - تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە جازىلعان ىرگەلى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى. بۇل ەڭبەك بىرلەسىپ جازىلعان اكادەميالىق عىلىمي زەرتتەۋ ەدى، وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق ادەبيەتىن تاريحىن بىلۋگە، زەرتتەۋگە تاپسىرماس دۇنيە ەكەنى ءسوزسىز. عالىم س. قيرابايەۆ ون تومدىقتىڭ باس رەداكسياسىن باسقاردى. ءار تومنىڭ تەز ارادا شىعۋىنا تىكەلەي ارالاستى. جيناقتىڭ 7،8،9 تومدارىنىڭ العى ءسوزىن، تۇسىنكتەمەلەرىن ءوزى جازدى. ناتيجەسىندە، 1960–1967 جىلدارى باسىلىپ شىققان ون تومدىق «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا» بەلگىلى سەبەپتەرمەن كىرمەي قالعان ىرگەلى قالامگەرلەر مەن عالىمداردىڭ ەسىمى جاڭا تاريحقا قايتا ەنگىزىلدى. «ادەبيەتتى قايتا وقۋ» ۇدەرىسى شارىقتاۋ شەگىنە جاقىنداي ءتۇستى.

         جاقىنداي ءتۇستى دەگەنىمىز، عالىمنىڭ جەكە زەرتتەۋلەرىنە قاتىستى ايتىلعان پىكىر ەدى. سەبەبى 2010 جىلى س.قيرابايەۆتىڭ «ادەبيەتتى قايتا وقۋ» اتتى ىرگەلى زەرتتەۋى جارىق كورەدى. بۇل ەڭبەك جوعارىدا ايتىلعان عالىمنىڭ بارلىق ىزدەنىستەرى مەن زەرتتەۋلەرىنىڭ قورىتىندىسى ىسپەتتەس كورىنەدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ زەرتتەلۋىنە بار كۇش-جىگەرىن سالىپ، ونىڭ تاريحىنىڭ جاڭاشا جازىلۋىنا ۇيىتقى بولا بىلگەن ارداقتى عالىم اتالمىش ەڭبەگىنە ءوزىنىڭ جان-دۇنيەسىن تۇگەل اقتارىپ، ءوزى باستاعان ءىستى ودان ءارى جالعاستىرعانىن بايقايمىز. عالىم ول جونىندە ەڭبەگىنىڭ كىرىسپەسىندە باياندايدى. سودان كەيىن ەكى بولىمنەن تۇراتىن نەگىزگى ءبولىمنىڭ العاشقىسىندا راسىندا دا بۇل زەرتتەۋدىڭ بۇرىنعىلاردىڭ جالعاسى ەكەنىنە كوزىمىز جەتەدى. اسىرەسە، «تاۋەلسىزدىك يدەياسى جانە «ۇلتشىلدىق» ادەبيەت» اتتى بولىمنەن عالىمنىڭ ءومىر بويى ايالاپ، ارداقتاپ وتكەن الاش قايراتكەرلەرىنە ارنالعان تاعى ءبىر ءىلتيپاتىن كورۋگە بولادى. بۇل جولى س.قيرابايەۆ الاش ارىستارىنىڭ كوزقاراستارىن تاۋەلسىزدىك يدەياسىنىڭ ىرگەتاسى دەپ ەسەپتەيدى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە، اسىلدارىمىزدىڭ شىعارماشىلىعى ارقىلى وتانسۇيگىشتىك، ەلجاندىلىق قاسيەتتەردى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىنا وپ-وڭاي سىڭىرۋگە بولادى. عالىم وسىعان مەڭزەيدى: «ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ بۇكىل دامۋ جولىنا تۇتقا بولعان، XX عاسىر عاسىر باسىندا ايرىقشا وتكىرلىكپەن قويىلعان تاۋەلسىزدىك يدەياسى، شىنداپ كەلگەندە، ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ رەاليستتىك ءداستۇرىن قالىپتاستىردى... وسىعان جالعاس تۋعان جاڭا ادەبيەت ازاماتتىق رۋحتىڭ بيىكتىگىن، گۋمانيزم مەن دەموكراتتىق كوزقاراستى، وتان سۇيۋشىلىك پەن تۋىسقاندىق يدەيالارىن جىرلادى. مۇنىڭ بارلىعى XX عاسىر باسىنداعى احمەت پەن ءمىرجاقىپ باستاپ كەتكەن جولدىڭ ومىرشەڭدىگىن تانىتتى. سولار اڭساعان تاۋەلسىزدىك ءقازىر ءبىزدىڭ قولىمىزدا» [7،51]. ەندەشە، جوعارىدا بىرنەشە رەت اتالعان «ادەبيەتتى قايتا وقۋ» دەگەنىمىز وسى. كەشەگى وتكەن قاھارماندارىمىزدىڭ ۇلگىسىن الا وتىرىپ، تاۋەلسىزدىك يدەياسىن ناسيحاتتاۋ، «ماڭگىلىك ەل» بولۋعا ۇمتىلۋ.                        

         بۇل اكادەميك س.قيرابايەۆتىڭ عىلىمي ءھام ازاماتتىق پىكىرى جانە سول پىكىرگە قايراتكەر ءاردايىم ادالدىعىن ساقتاپ كەلەدى. وتكەن جىلى عانا  الەمدىك داڭقتى تۇلعا رەتىندە يۋنەسكو كولەمىندە مويىندالىپ، 150 جىلدىعى اتاپ وتىلۋگە ءتيىس بولعان، الايدا ىس-جۇزىندە ءتىپتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ەسكەرىلمەگەن ۇلت كوسەمى، ادەبيەتتانۋشى ءاليحان بوكەيحاننىڭ مەرەيتويىندا دا قايراتكەر-عالىم سەرىك قيرابايەۆ وسىنى تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى. ءسوزى مەن ءىسى ءبىر جەردەن شىعاتىن ارداقتى عالىم مەرەيتويعا قاتىستى پىكىرىن وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اشىپ ايتتى: «احمەت بايتۇرسىنۇلىن، ءمىرجاقىپ دۋلاتۇلىن زەرتتەيىك دەسەك، ءاليحان بوكەيحانسىز دەرەككە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز سوندىقتان الاش تاريحىن زەرتتەۋدى ءاليحان بوكەيحاننان باستاۋدى ءجون كوردىك. ءاليحان – بارلىق تاقىرىپقا جۇيرىك ادام بولعان.  ءاليحانسىز ءمىرجاقىپ پەن احمەتتەر ساياساتقا قادام باسپاعان. بۇگىنگى ايتىپ جۇرگەن «ماڭگىلىك ەل»، «قازاق ەلى» دەگەن يدەيالاردىڭ باسىندا ءاليحان تۇرعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىعى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك» [8]. وتكەنسىز بولاشاق بولمايتىنىن جاقسى بىلەتىن اكادەميك قازاق ادەبيەتىن، تاريحىن الاش قايراتكەرلەرى تۇرعىسىنان وقۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ۇعىندىردى. وسىنداي ءارى قايراتكەر، ءارى عالىم سەرىك سمايىل ۇلى سياقتى ازاماتتاردىڭ عىلىمي تانىمى مەن ازاماتتىق بولمىسىنان ءاردايىم ۇلگى الاتىن بولساق، ادەبيەت پەن تاريحىمىزدى وقۋ مەن زەردەلەۋدىڭ، وتانعا قىزمەت ەتۋدىڭ تاعىلىمدى تۇتقاسىن ۇستاپ، بولاشاققا نىق سەنىممەن باسارىمىزعا سەنىم مول.                 

پايدالانعان ادەبيەتتەر

1. قيرابايەۆ س. كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعى. – الماتى: «قازىعۇرت» باسپاسى، - 2007. ت.4.
2. كلاسسيكالىق زەرتتەۋلەر: كوپ تومدىق. – الماتى، «ادەبيەت الەمى»، 2012. ت.9: XX عاسىر باسىنداعى الاش ادەبيەتتانۋى.
3. old.adebiportal.kz/قاسقاباسوۆ س. «اكادەميك قيرابايەۆ» ماقالاسىنان
4. تاعىلىم تۇتقاسى (ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ ازاماتتىق بولمىسى مەن شىعارماشىلىق پورترەتى). قۇراست. ابدىكارىموۆ ش.، ومار ۇلى ب.، ءالقوجا ر. الماتى: «Arna-b»، 2016.
5. ادەبيەتتانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى: اكادەميك سەرىك قيرابايەۆتىڭ 75 جىلدىعىنا ارنالعان عىلىمي جيناق. الماتى؛ «كومپلەكس» باسپاسى، 2002.
6. قيرابايەۆ س. كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعى. – الماتى: «قازىعۇرت» باسپاسى، - 2007. ت.5.
7. قيرابايەۆ س. ادەبيەتتى قايتا وقۋ. ادەبيەتتىك زەرتتەۋلەر مەن ماقالالار. الماتى: «بالاۋسا» باسپاسى، 2010.
8. baq.kz/kk/news/zhazushilar/a-bokeikhannin-150-zhildigi-memlekettik-dengeide/atlip- otilui-tiis-442

ل.ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۇۋ ماگيسترانتى

عازيزوۆ عيبرات