- ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە ارعى بەتتەگى اعايىن ءسىزدى «قازاق فوتوونەرىنىڭ اتاسى» دەپ تانيدى. ءقازىر زەينەتتەسىز بە؟ قانداي جۇمىستارمەن اينالىسىپ جاتىرسىز؟
- زەينەتتەمىن، زەينەتكە شىققالى ماعان سەگىز جىل بولدى. ءبىراق بۇرىنعى جۇمىس ىستەگەننەن دە قاربالاس بولىپ كەتتىم. نەگە دەسەڭ - بۇرىن جۇمىستىڭ مىندەتى بولدى. ال، زەينەتكە شىققاننان كەيىن ويعا العان، ءسوز جوق ءبىز ىستەپ كەتۋگە ءتيىستى دۇنيەلەر بار، سولارمەن اينالىسىپ جاتىرمىن. نەگىزگى جۇمىسىم: ءبىرىنشى، شىڭجاڭداعى ءۇش ۇلكەن تاۋ، ەكى ويپاتتى، تيان-شان، كۇنلۇن، التاي تاۋىن، جوڭعار، تارىم ويپاتىنىڭ بارلىعىن 30 جىل ارالاپ سۋرەتكە ءتۇسىردىم، وسى سۋرەتتەرىمدى رەتتەپ، ۇرپاققا جەتكىزۋ. ەكىنشى، قازاقتىڭ ۇلتتىق ەتنوگرافياسى تۋراسىنداعى سۋرەتتەردى توپتاستىرۋ. سول باعىتتا ۇلكەن البوم شىعاردىم. ول - قىتايدىڭ قۇرىلعانىنا 60 جىل بولعانىنا وراي 2009 جىلى قازاق، جۇڭگو، اعىلشىن تىلدەرىندە جارىق كوردى. ونىڭ ىشىندە 820 سۋرەت، 60 ماقالا بار. قازاقتىڭ ەتنوگرافيا سالاسىنا كەڭ ناسيحات جاسالماسا جوعالىپ بارادى، بۇل وسى البومدا جان-جاقتى قامتىلدى، وسىنى ۇرپاققا قالسىن دەدىم.
- فوتوونەرىن قاشان قولعا الدىڭىز؟
- مەن فوتوسۋرەت سالاسىمەن وقۋشى كەزىمنەن شۇعىلدانىپ كەلەمىن. «فوتو ونەر-بىلىمىنەن 100 سۇراق-جاۋاپ» دەگەن كىتاپ جازدىم. بۇل فوتوونەر سالاسى بويىنشا قازاق تىلىندە جارىق كورگەن قىتايداعى العاشقى كىتاپتاردىڭ ءبىرى. بۇرىن مەن «شىڭجاڭ حالىق باسپاسىندا» ىستەگەنمىن. ول كەزدە اۋدارمالار جاسادىم، سوزدىك قۇراستىردىم. ءسويتىپ، 1971-1991 جىلدار ارالىعىندا 20 جىل «حالىق باسپاسىندا» قىزمەت اتقاردىم. ءبىراق قولىمنان فوتواپپاراتىمدى تاستاعان جوقپىن. ءتىپتى، مۇنى ءوز الدىنا ونەر، ارناۋلى ءبىلىم دەپ سانامايتىنمىن. ايتەۋىر، كوڭىلىمە تۇيگەن دۇنيەلەردى اپپاراتقا الىپ، جانىم قالاعان سۋرەتتەردى ءتۇسىرىپ ءجۇردىم. 600-دەي سۋرەتتى جاريالادىم. ءبىسمىللا دەپ تۇسىرگەن فوتوسۋرەتىم 1966 جىلعا تيەسىلى بولسا كەرەك. باسشىلىق مەنىڭ قابىلەتىمدى بايقاپ، «وسى سالاعا كەل، وسى سالانى قولىڭا ال» دەگەن تىلەك ءبىلدىردى. 1992 جىلى فوتوسۋرەتكە شىنداپ كىرىستىم. سول جىلى «شىڭجاڭ گازەتىنە» قارايتىن «شىڭجاڭ» سۋرەتتى جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ ورنالاستىم. زەينەتكە دە شىڭجاڭ گازەتىنەن شىقتىم. سونىڭ ناتيجەسىندەي بولىپ، «كورىكتى شىڭجاڭ» دەگەن فوتوالبومىم جارىق كوردى. بۇل البومنىڭ اعىلشىن تىلىندەگى نۇسقاسى 2009 جىلى گەرمانيادا باسىلدى. بۇعان دەيىن جالپى 16 كىتابىم شىققان. بۇدان سىرت مەن «ساپار ەستەلىگى» دەگەن كىتاپ شىعاردىم. ءار وڭىرگە فوتوسۋرەتتەر تۇسىرۋگە بارعان كەزدەردەگى باستان وتكەن وقيعالار تۋراسىندا. بۇل كىتاپ ەرتەرەكتە شىققان، وسى كىتاپ شىققاننان كەيىن ماعان ءۇش ءتۇرلى كىسى ۇسىنىستارىن ايتىپ كەلدى:
ءبىرىنشى كىسى: «قولىڭىزعا قالام العاننان موينىڭىزعا اپپارات اسقان ۋاقىتىڭىز كوپ ەكەن، نە ءۇشىن وسى كىتابىڭىزعا سۋرەتتەر قوسپاعانسىز»،- دەدى. وعان سۋرەت قوسقام كەزىندە، قارجىسى كوپ بولىپ كەتكەننەن كەيىن باسپا شىداماعان ەدى.
ەكىنشىسى: «تاۋ-تاستا جۇرگەن كەزىڭىزدە كورگەن حيكمەتتەرىڭىز كىتاپتا جازىلعاننان دا كوپ ەكەن، ءسىز گازەت-جۋرنالدا جاريالانعاندارىن عانا ىقشامداپ جازا سالىپسىز، تولىقتىرىپ جازساڭىز»، - دەدى.
ءۇشىنشىسى: «اكەڭىز 1955 جىلى ناقاقتان قولعا الىنىپ، «تارىم لاگەرىندە» 37 جاسىندا قايتىس بولىپتى. اكەدەن ەرتە ايىرىلىپسىز. كەيىن «مادەنيەت توڭكەرىسىنەن» سوڭ اكەڭىز اقتالىپتى. 34 جاسىڭىزدا اكەڭىزدىڭ سۇيەگىن تارىمنان تاۋىپ اكەپ، اناڭىزدىڭ جانىنا جەرلەپسىز. «ءيتتىڭ ۇلى بايقۇتان» اكەسىنە ەستەلىك جازىپ جاتىر، ءسىز نەگە جازبايسىز»، - دەدى. سولاردى جازدىم. تۇگەل ەستەلىكتەر توپتاستىرىلىپ، 710 بەتتىك «ءومىر ورنەكتەرى» دەگەن ۇلكەن كىتاپ باسىلىپ شىقتى. كەيبىر وقىرماندار «وسى كىتاپتى وقىپ وتىرىپ جىلادىق» دەپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ءسويتىپ، زەينەتكە شىققاننان كەيىن «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق مادەنيەتى»، «كورىكتى شىڭجاڭ»، «ساپار ەستەلىگى»، «فوتو ونەر-بىلىمدەرىنەن 100 سۇراق-جاۋاپ»، سوسىن بيىل ءساۋىر ايىندا باسىلىپ شىققان «اسەمدىك الەمى» دەيتىن بەس كىتاپتى وقىرمانعا ۇسىندىم.
«اسەمدىك الەمى» - سۋرەتتەر دە، ەستەلىكتەر دە توپتاستىرىلعان، بەس مازمۇننان قۇرالاتىن كىتاپ. ءبىرىنشىسى، «اسقار تاۋ، الىپ ويپات». بۇل مەنىڭ شىڭجاڭداعى ءۇش تاۋ مەن ەكى ويپاتتى ارالاپ تەنتىرەگەن كەزىمدەگى نە كورىپ، نە بىلگەندەرىم تۋرالى. ەكىنشىسى، «قيانداعى حيكمەتتەر». مەن بۇل تاراۋعا جەر شارلاپ ءجۇرىپ جولىققان حيكمەت وقيعالاردى جازدىم. ءۇشىنشىسى سۇحباتتار. ءتورتىنشىسى «ءومىر ورنەكتەرى» دەگەن ءبولىم، اكەمدى تارىمنان قالاي تاپتىم، قالاي اكەلىپ جەرلەدىم سول تۋراسىندا. بەسىنشىسى ءتۇرلى شەتەلدەردىڭ، قىتايدىڭ، كانادانىڭ، باتىستىڭ عالىمدارىنىڭ مەنىڭ فوتو تۋىندىلارىما بەرگەن باعاسى.
ال مەنىڭ ەندى ىستەپ جاتقان ەڭ باستى جۇمىسىم، سوڭعى بەس جىل اياسىندا بۇكىل شىڭجاڭ كولەمىندەگى جارتاس سۋرەتتەرى مەن ونداعى پەتروگليفتەردى، سىنتاستاردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ كەلەمىن. بۇعان دەن قويعانىم - ءقازىر تۋريزم سالاسى قاتتى دامىپ كەلەدى. شىڭجاڭعا كەلگەن تۋريستەر ونداعى بەلگىلەردىڭ، تاريحي تاڭبالاردىڭ كىمدەردەن قالعانىن بىلمەۋى مۇمكىن. مەن سول تاستاعى تاڭبالاردىڭ، وشپەيتىن ەستەلىكتەردىڭ كىمدەردەن قالعانىن كورسەتكىم كەلدى. وندا ون مىڭ جىل بۇرىنعى، كونە ەسكى تاڭبالار مەن عۇننان، ساقتاردان قالعان ايشىقتى بەلگىلەر جەتەرلىك. وسى سۋرەتتەردى ءتۇسىرۋ مەنى قاتتى شارشاتتى. وسىعان دەيىن وسى سالاعا ءتان 3000-نان اسا سۋرەتتەر جينادىم. سوڭعى سۋرەتتەرىم بيىل شىلدەنىڭ جيىرمالارىندا ءتۇسىرىلدى. نەگىزىنەن توپتاپ بولىپ قالدىم، وسىعان دەيىن ءۇزىپ-جۇلىپ جاريالاعانىممەن ۇلكەن كىتاپ ەتىپ شىعارۋ جۇمىسى الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە. ال، بۇل جولى قازاقستانعا كەلۋدەگى ماقساتىم - الكەي مارعۇلاننىڭ كىتابىن تابۋ بولاتىن. الەكەڭنىڭ 14 تومدىعى تابىلسا، جوعارىدا اتاعان جارتاس سۋرەتتەرى مەن تاريحي جادىگەرلەر تۋرالى كىتابىم ءتىپتى دە تولىعا تۇسەتىن ەدى. وكىنىشكە وراي مەنىڭ ىزدەگەن كىتابىم ساتىلىمعا ارنالماعان كىتاپ ەكەن. تولىق سانىن تابا المادىم. 3، 4 تومىن عانا تاپتىم.
اتالعان كىتاپتى شىعارۋعا اسىعۋىمداعى ءبىر سەبەپ، شىڭجاڭداعى كوپتەگەن جەر اتتارى وزگەرىپ بارا جاتىر. اسىرەسە تۋريستىك، تاريحي نىسانداردىڭ اتتارى قىتايشا قويىلۋدا. سوسىن بۇل كىتاپتا عىلىم مەن تاريحقا جاڭالىق بولاتىن تىڭ نارسەلەر بار. مىسالى جارتاسقا بەينەلەنگەن كيىز ءۇي سۋرەتتەرى. نىلقى اۋدانىنىڭ مىس اۋىلىنان، قۇمىلدان ارى اقتوبە دەگەن جەردەن جانە موري اۋدانىنىڭ مۇنداي سۋرەتتەردى كوپتەپ كەزىكتىردىم. تاعى ءبىر حيكمەت – التاي وڭىرىندەگى جارتاستاردىڭ بىرىندە قازاقتىڭ كوشى بەدەرلەنىپتى. قالىڭ مالدى، تۇيەلى، اتتىلى شۇبىرتىپ كوشىپ بارا جاتقان سۋرەتتى ءتورت مەتردەي اۋماققا تاڭبالاعان. سونداي-اق، التايدىڭ ءبىر ۇڭگىرىنەن التى شاڭعىشىنىڭ قالىڭ اڭدى قۋىپ بارا جاتقان كورىنىسىن سۋرەتكە الدىم. تاعى ءبىر ماڭىزدى دۇنيە - مەنىڭ قولىما العان فوتو اپپاراتىم سوڭعى ۇلگىدەگى، از قولدانىلاتىن فوتو اپپاراتتار. كەز كەلگەن ەلەمەنتتى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تۇسىرە الادى. سونداي-اق بارعان وڭىرلەرىمدە جەر يەلەرىن سويلەتىپ بەينە كەسكىنگە دە ءتۇسىرىپ جاتىرمىن. جارتاس سۋرەتتەرى بار اۋماق كىمنىڭ قىستاۋى بولدى، ول جەردى كەزىندە كىمدەر جايلادى، كىمنىڭ اتاقونىسى بولدى دەگەن ماسەلەلەرگە جاۋاپ الدىم. جاسىمدا ۇلعايىپ قالدى، وسى جۇمىستار مەنى قاتتى شارشاتىپ جىبەردى. بۇل كىتاپتى «تارلان تاريحتىڭ تاستاعى تاڭبالارى» دەپ شىعارماقپىن. كىتاپ ىشىنەن ەكىگە بولىنەدى - «جارتاس سۋرەتى ءۇن قاتادى» جانە «سىنتاس سىر شەرتەدى».
سونداي-اق «فوتوونەر قولدانباسى» دەگەن كىتاپ جازىلۋ ۇستىندە. ول «فوتو ونەر-بىلىمىنەن ءجۇز سۇراق جاۋاپ» كىتابىمدى تولىقتىرۋ ەسەبىندە دايىندالىپ جاتىر. وندا بەس جۇزگە تارتا جەر اتتارى تۇراقتاندىرىلعان، ونى شىڭجاڭداعى ءتىل كوميتەتىمەن تالاسىپ ءجۇرىپ بەكىتتىردىم. سونداي-اق سوڭعى فوتواپپاراتتاردىڭ سيپاتى تۋرالى تولىق باياندالعان.
- جاساعان ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ ىشىندە جانىڭىزعا ەڭ جاقىنى قايسىسى؟ جازۋشىلار جاقسى كورگەن كىتابىن بالاسىنداي كورەدى عوي. ءسىز شە؟
- ءبىز تۋادا تابيعاتپەن جاساسىپ كەلەمىز عوي. قازاقتىڭ عۇمىرى كوركەم تابيعاتتان بولەك ەمەس. ءبىزدىڭ تۇرعان جەرىمىز، تۇرعان ورنىمىزدىڭ بارلىعى تۇنىپ تۇرعان سۋرەت. ويتكەنى وسى جەرلەردى مۇحيت اسىپ، بىرنەشە ون مىڭ كم جەردەن كەلىپ سۋرەتكە تۇسىرەتىندەر بار. وسى جەردە تۋىپ وسە تۇرا ءبىز نەگە بۇل جۇمىستى جاسامايمىز؟ ءوز باسىم سۋەرتتەرىمنىڭ بارلىعىن تۋعان جەرىمە، اتا قونىسىما دەگەن شەكسىز ماحابباتىمنىڭ ارقاسىندا ءتۇسىرىپ ءجۇرمىن جانە ونىڭ ءارقايسىسى ۇلتىما قانشالىقتى كەرەك بولسا، وزىمە دە سونشالىقتى قىمبات. مىسالى، جارتاس سۋرەتتەرىن جەر اتتارى وزگەرمەي تۇرعاندا قاعازعا قاتتاماساق، ەرتەڭ جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن. ەشكىمگەدە دالەلدەي المايسىڭ.
- تابيعات كەزىپ، فوتواپپارات اسىنىپ جۇرگەن كەزدەرىڭىزدە وزىڭىزگە قاتتى اسەر ەتىپ، جۇرەگىڭىزدە قالعان حيكمەتتەرىڭىزدەن ءبىرىن اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز...
- ادام دا ارمان بولادى عوي، ارمان بولماسا ادام ەشتەڭە ىستەي المايدى. العاش التايدىڭ ەرتىس وزەنىنىڭ ون ەكى وزەنىنىڭ باسىنا باردىم، سوندا 13 جىل ءجۇردىم. سول جەردە حيكمەت نارسەلەر كوپ كەزىكتى. ءبىراق تيان-شان تاۋىندا كەزىككەن حيكمەتتەرىم ەرەكشە. مەنىڭ تۋعان جەرىم وسى تيان-شان، ەرەنقابىرعا. وسى ءتاڭىر تاۋدىڭ ەڭ بيىك شىڭى – تەمىر شىڭى. تەمىر شىڭىنا بارعان كەزدەگى اسەرىمدى ايتايىن. تەمىر شىڭىنا شىعۋ ءۇشىن اقسۋ ايماعىنىڭ ۋىنسۋ دەگەن جەرىنە باردىم، سول جەردەگى ماماندار ارقىلى تەمىر شىڭىنا كوتەرىلمەكشى بولدىم. بۇلار ءۇش رەت مەنى باستاپ كوردى، جول جوق، تابيعات قولايسىز، جول ىڭعايىن بىلەتىن ادام جوق. ەڭ اقىرىندا سول جەردە نۇراقىن دەگەن ءبىر اڭشى بار دەگەندى ەستىپ، سول تاۋعا كوتەرىلەتىن جولدى بىلەدى دەپ تاعالاق دەيتىن ورمان فەرماسىنا باردىم. تاعالاقتا قىرعىزدار مەن ۇيعىرلار مەكەندەيدى. وعول دەگەن فەرما باستىعى جولىمىزدى قامداپ بەردى. اڭشى جىگىت ەكەۋىمىز ءبىر توقتىنى سويىپ الىپ، ءجۇرىپ كەتتىك.
ءبىر كۇن جۇرگەندە چوڭتەرەڭ دەيتىن وزەن بويىنا باردىق، اتقالاقتاپ، بۋىرقانىپ جاتقان تاۋ وزەنى، ونىڭ ۇستىنە ءبىز جەتكەندە جاڭبىر توگىپ تۇردى. وزەن قويداي-قويداي تاستاردى اعىزىپ جاتىر، قورقىنىشتى. وسى وزەننىڭ شەتىنە كەلىپ قوندىق. ۇيعىر دەگەنىڭ قاراعايدىڭ تۇبىنە جاتپايدى ەكەن، ونىڭ ۇستىنە قاسقىرلاردىڭ تالاي بولتىرىگىن العامىن دەپ قاسىمداعى سەرىگىم قورقاقتايدى. ەندى ورلەسەك وت جاعۋعا كەلمەيدى دەپ العان ەتىمىزدىڭ ءبارىن قاقتادىق. قاسقىردىڭ ۇلىعان داۋسى ەستىلەدى. كۇن دەگەن سۋىق، وت ورنىن سىپىرىپ تاستاپ جاتتىق. قاسقىر شابا ما دەپ وتتى وشىرمەدىك. ول ماعان: «اتتى قارايلاي جاتىڭىز، ءبىراز شارشاپ كەتتىم، ۇيىقتاپ الايىن»،- دەدى. پەندەشىلىك قوي، ەكى-اق ادام جۇرگەننەن كەيىن، بۇرىن بىلمەيتىن ادام بولعان سوڭ سەسكەنىپ، ورتاداعى مىلتىقتى وزىمە يكەمدەپ، تاڭ اتقانشا ۇيىقتاماي جاتتىم. بۇل 1997 جىلى. اتقا اۋىر كەلەدى دەپ جارتى ەتتى سۇرلەپ قاراعايعا اسىپ تاستادىق تا، تاڭعى استى ازىقتانىپ الىپ ءجۇرىپ كەتتىك.
ءبىراز جۇرگەندە تەڭىز دەڭگەيىنەن 4500 مەتر بيىكتىككە جەتتىك. ول جەردە تۇيەقۇيرىقتان باسقا ەشتەڭە جوق ەكەن، تاۋ ەشكى مەن قوداستىڭ قيىن تۇتاتىپ، اتتاردى جەمدەپ ايالدادىق. ول: «وسىدان بىلاي جول جوق، ەندى جاياۋ جۇرەمىز، ساي-سالانىڭ ءبارى بەتى توپىراق بولىپ جاتقانىمەن استى مۇز، قورىمدانىپ جاتىر، كەيدە اتىلادى، اتىلعان كەزدە 20-30 مەتر اسپانعا اتىلادى، سۋ دەگەنىڭ 10-20 مەتر اسپانعا شاپشيدى. سول ءۇشىن ءبىز سايمەن جۇرمەيمىز، ىلعي بەتكەيمەن جۇرەمىز»، - دەپ ەسكەرتىپ جاتتى. ءبىزدىڭ تۋىپ-وسكەن تاۋعا ۇقسامايتىن جاعى وسى ەكەن و جاقتىڭ. سودان اتتارعا جەم ءىلىپ، قاڭتاردىق تا، اينالاسىنا تەزەك تۇتاتىپ قورشاپ، تاڭەرتەڭ ەرتە اتتاندىق. تەزەك تۇتاتپاساڭ قاسقىر جەپ كەتەدى. كەتىپ بارامىز، كەتىپ بارامىز، ونىڭ قولىندا مىلتىق، مەنىڭ قولىمدا فوتواپپارات، سيراعى بار. ول تاستان ءبىر ىرعىپ، بۇل تاستان ءبىر ىرعىپ، ءبىر جەرگە بارساق، تاستان ەكى ءۇيىندى ءۇيىپ قويىپتى. الگى جەردە اراق، سۋسىندىق، پەچەنە بىردەڭەلەر بار ەكەن.
- «ءوي ءبىز نەمەنەگە اۋرە بولىپ ءجۇرمىز، مىنا جەردە ازىق-تۇلىك بار ەكەن عوي»، - دەسەم، نۇراقىن كۇلىپ كەتىپتى.
- «وي بۇل دەگەنىڭ - وسىدان ءۇش جىلدىڭ الدىندا شىڭعا شىققىش التى جاپوندىق كەلگەن، ولاردى مەن باستاپ كەلىپ ەدىم. ولار مەنىڭ ايتقانىما كونبەي، «ءبىز مۇنداي جەردىڭ تالايىن كورگەنبىز» دەپ سايمەن كەتتى. از جۇرگەندە مۇز جارىلىپ، ۇشەۋى ءتۇسىپ كەتىپتى، بىرەۋى اياعى سىنىپ قالىپتى. ولاردىڭ تورتەۋى ءولىپ، ەكەۋى قايتتى. سودان اراعا جىل سالىپ سول الپينيستەردىڭ اتا-اناسى، بالا-شاعاسى جيىلىپ كەلىپ وسى ەسكەرتكىش تاستاردى ءۇيىپ كەتتى»، - دەدى. ءسويتىپ تۇرعاندا ءبىزدىڭ اياق جاعىمىز اتىلدى، «قاش!» دەدى، جوعارى قاراي تۇرا قاشتىم. ون مەتردەي سۋ اتىلىپ، مۇز جارىلدى، ساتىرلاپ سىنىپ مۇزدىڭ جارىعى كەڭەيىپ بارادى. ءدال سول جەردە مەن سول كورىنىستى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ ۇلگەردىم. جول باستاۋشىم بولسا «قاش، ولەسىڭ!» دەپ مەنى سۇيرەلەپ ءجۇر. سول جەرگە ءبىر دەمدە ءبىر كول پايدا بولدى، جارتى ساعاتقا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت وتكەندە الگى كول شۇرىلداپ، استىنا تارتىلىپ كەتتى دە، ورنىنا ۇڭگىر قالدى. قاسىمداعى نۇراقىن ءسوزىن تاعى قاداپ: «بۇل جەر ءوستىپ جاتادى، بىر-ەكى مەتر توپىراق جامىلىپ، ساي اتاۋلى مۇز قۇرسانىپ جاتىر، سول ءۇشىن ءسوز جوق بەتكەيلەتىپ ءجۇرۋىمىز كەرەك»، - دەدى.
سودان تاعى ورلەي تۇستىك. ءتاۋىر ورلەسەك تە، تەمىر شىڭى كورىنبەدى. باسقا ءبىر بەتكەيگە شىعىپ ەك، تاعى كورىنبەدى. مىنا جاق بەتكەيگە بارساق دەپ تاعى ءبىر بەتكەيدى نۇسقاسام جول باستاۋشىم كونبەدى: «بولمايدى، ءبىز ءولىم مەن ءومىردىڭ اراسىندا تۇرمىز» دەپ. سول كۇنى كۇن اشىق بولىپ تۇردى، اناۋ «ءسىزدىڭ تالايىڭىز بار ەكەن، كۇن اشىق بولىپ تۇر، اپپاراتقا جاقسى الاسىز، كەيدە تۇمان شوگىپ جاتىپ الادى. ءبىراق كۇن اشىق بولعاننىڭ دا ءوز ءقاۋپى بار، كوشكىن كوپ تۇسەدى»، - دەدى. مەن قويمادىم، «تەمىر شىڭىن الا الماسام بوس كەلگەنىم با، اناۋ بەتكەيگە وتەيىك»، - دەپ. مەن تيان-شاندا 7 جىل، كۇنلۇندە ەكى جىل، تارىمدا ەكى جىل، جوڭعاردا 4 جىل، التايدا ءۇش جىل ءجۇردىم ماقساتىما جەتەم دەپ. ءسويتىپ ايتىپ ەم بۇل وتىردى دا، جولداعى مۇزدى مىلتىقپەن اتتى تارسىلداتىپ. سودان ايتتى: «مىنا مۇز ءقازىر تۇسە قويمايتىن سياقتى، جولداعى ۇيدەي-ۇيدەي تاستاردى پانالاپ جۇگىرىپ بارىپ تىعىلىپ وتەيىك. مۇز قۇلاسا تاستى پانالاپ، جانىمىز قالادى»،- دەدى. ارى قاراي ءسويتىپ وتتىك.
ارى قاراي وتكەننەن كەيىن تەمىر شىڭى جانە كورىنبەدى، مەن تاعى ءبىر بەتتى نۇسقاپ شىقسام دەپ ەم، نۇراقىن «جوق!» دەپ جالىندى. مەن «شىعامىن» دەپ قويمادىم. ول: «مەنى دە ويلاڭىز، مەنىڭ دە بالا-شاعام بار، ەرتەڭ ءسىز ولسەڭىز مەنى اپارىپ اتادى»، - دەدى. «سەن جاۋاپكەرشىلىك جاعىنان الاڭداما»،- دەپ قولىنا ءبىراز اقشا ۇستاتتىم. قولىمنان قاعاز دا جازىپ بەردىم: «وسىدان بىلاي ءوز ەركىممەن كەتىپ بارام، ءبىر جاعدايعا ۇشىراسام نۇراقىن جاۋاپتى ەمەس»، - دەپ.
- «اللا، جۇرەك جۇتقان ادام ەكەنسىز، قۇداي ساقتاسىن سىزگە باسقا لاجىم جوق، ايتپەسە ءسىزدى اتىپ تاستاپ، ءوزىمدى دە ولتىرەيىن دەگەم. ارى قاراي مەندە شىعۋعا شاما جوق، مىلتىقتىڭ باسىنا اق شۇبەرەك بايلاپ جول نۇسقاپ وتىرام، سول بويىنشا ءجۇرىڭىز، جاڭىلىس ءبىر قادام جاساساڭىز ولەسىز»،- دەدى. سودان ءۇستىمدى جەڭىلدەپ الىپ، ءبىر اپپاراتتى عانا الىپ كەتىپ بارام. ءۇش جارىم ساعاتتا الگى جەرگە شىقتىم. ومىراۋىم اق سوڭكە بولىپ، سور بولىپ كەتتى تەرلەگەندە. قاراسام ءبىر مۇز دۇنيەنىڭ ۇستىندە تۇرمىن. اپپاراتپەن جيىرما مينۋتتا ءبىراق سىپىرىپ تارتىپ بولىپ، ءۇش جارىم ساعاتتا تۇسكەن جەردەن جارىم-اق ساعاتتا قورىممەن سىرعاناپ ءبىراق كەلدىم.
كەلسەم جولداسىم شوشىپ كەتتى، «ويباي كەتەيىك ەندى»،- دەپ. سودان باعاناعى قيامەت جولىمىزدان قايتا ەپتەپ وتتىك. ازىق-تۇلىگىمىزدى تاستاپ كەتكەن جەرگە كەلىپ، قار-مۇزبەن قوسىپ تاماقتانىپ وتىرعاندا تاۋ اتىلىپ، جاڭا عانا ءبىز تىعىلىپ وتكەن تاستاردى ءبىر-اق مينۋتتا سىپىرىپ وتە شىقتى. سودان الدى-ارتقا قاراماي قايتتىق. اتتارعا كەلسەك اتتارمىز تىقىرشىپ تۇر ەكەن، تومەن جاقتى قارا تۇمان قاپتاپ بارادى، تايىپ تۇردىق. ءسويتىپ امان-ەسەن تەمىر شىڭىن ءتۇسىرىپ كەلدىم. سول سۋرەتتەر بويىنشا مەملەكەتتىڭ ەكىنشى دارەجەلى سىيلىق الدىم.
- وسىنداي ساپارلارىڭىزدا جىرتقىش اڭدارعا جولىققان، جىلان شاعىپ الا جازداعان ساتتەر بولدى ما؟
- مەن التاي تاۋىنان تۇڭعىش رەت اق ايۋدى فوتوعا ءتۇسىردىم. بۇل قىتايدا وتە ۇلكەن جاڭالىق بولدى. نەگىزى التايعا اق ايۋ كورەم دەپ بارماعام، قولىمدا جيىرما وقتى تاپانشا بار، جانىمداعىلار ارتتا قالىپ، جالعىز كەلە جاتقاندا كوردىم. ءبىر لەنتا ءبىراق تاۋسىلعانشا سارتىلداتىپ ءتۇسىردىم. مۇزدىڭ ۇستىندە كەتىپ بارا جاتقان بىرەۋى، سۋدا ءجۇزىپ بارا جاتقان ءبىر سۋرەت ءساتتى ءتۇسىرىلىپتى. بۇل سۋرەت تۋرالى قىتايدىڭ ورتالىق تەليەۆيزياسى مەنى بەيجىڭگە شاقىرىپ، ون مينۋت سويلەتىپ ارنايى حابار جاسادى. كەيىن رەسەيدەن ارنايى ەكسپەديسيا كەلىپ، مەن جول باستاپ باردىم. ءبىراق ول كەزدە اق ايۋدى كەزدەستىرە المادىق.
ءبىر قىزىقتى ايتايىن، جوڭعار ويپاتىندا جۇرگەنىمدە كەرىش اراسىنان ۇلكەندىگى ادام سانىنداي، ۇزىندىعى ءبىر مەتر كەسىرتكە كوردىم. وزىمە ايبار قىلىپ، ساقىلداپ تۇردى. اپپاراتقا الا الماي قالدىم. كەسىرتكە جاقىن ارالىقتان الدىمنان شىعا كەلگەندە قولىم دىرىلدەپ اپپارات باسىلماي قويدى. ول جەردىڭ ءبارى اڭگەك، قۋىس ءىن ەكەن، سونىڭ اراسىنشا كەسىرتكە لىپ ەتىپ عايىپ بولىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە جالعىز ءجۇرمىن، ار جاعىندا كوپ بولىپ قاپتاپ كەتسە قايتەم دەپ قورىقتىم. بۇنداي دۇنيەلەر تۋرالى «قيانداعى حيكمەتتەر» دەگەن كىتابىمدا جازدىم. ەندى ءبىر اڭگىمە - 1984 جىلى ءبىر ادام ايداھار اتقان ەكەن، مەن وسى ادامدى بەس جىل ىزدەپ ءجۇرىپ تاپتىم. ماناستىڭ باسىندا، بايىنبۇلاققا اساتىن اسۋدىڭ اراسىندا كۇردەلى كەلگەن ءبىر تاۋ بار. وسى جەردەن 1984 جىلى التىن قازعالى ءتورت ادام بارعان. سولاردىڭ اراسىندا ماحمۇت دەگەنى اتىپتى. ايداھار بولعاندا ءابجىلان. سوندا بەس جارىم قۇلاش ەكەن سونىڭ ۇزىندىعى. ماحمۇتتىڭ استىنداعى اتىن بۋىپ ءولتىرىپتى. مەنىڭ ءبىر ارمانىم وسىعان بارا المادىم، بارا الماعانىم جاسىم ۇلعايىپ كەتتى. ول جەرگە بەر جاعىندا ەل وتىرعان جەرگە دەيىن اتپەن ءۇش كۇن، ارى قاراي ءۇش كۇن جاياۋ جۇرەدى ەكەنسىڭ. جاياۋ جۇرگەنىڭ - جانىڭدى قولىڭا ۇستاعانىڭ. شاماما قاراسام قيىنداۋ سياقتى.
سوڭعى ءبىر رەت ءوزىمىزدىڭ جولى جەڭىل ەرەنقابىرعادا ءۇش كۇن ءجۇرىپ ەدىم، ءبىر كۇن تۇرا الماي جاتىپ قالدىم. سول جولى مەنىمەن ەرگەن جاس جىگىت ءبىر اپتا قوزعالا الماي جاتتى. ول جاققا بارۋ ءۇشىن ۇلكەن قۋات كەرەك. تاماقسىز جۇرەسىڭ، ۇيقىسىز جۇرەسىڭ، سۋعا كەزىگەسىڭ، كوشكىنگە كەزىگەسىڭ، جىرتقىش اڭدار بار. وسى ءوزىم بارا الماعان سىردى كىتاپقا جازدىم، كىم اشار ەكەن دەپ. ايتپەسە ايداھار اتقان ادام نەشە رەت «كەلىڭىز، باستاپ بارامىن» دەپ شاقىردى مەنى. ءوزىمدى سىناپ كورەيىن دەپ نەشە وقتالدىم، ونىڭ ۇستىنە بالالار دا قورىقتى. جاسىم 68-گە كەپ قالدى. ەگەر وسىدان ون جىلدىڭ الدىندا بولسا بارىپ كەلەتىن ەدىم.
- قازاقستاندا كورمە وتكىزىپ، كىتاپ شىعاردىڭىز با؟
- قازاقستاندا كىتابىم شىقپادى. قازىرگە بۇل جاقتان مەنىڭ ەڭبەكتەرىمە يە بولاتىن ءبىر مەملەكەتتىك مەكەمە تابىلماي تۇر. وسىنداي سىيلاس باۋىرىم، تانىمال فوتوگراف اسىلحان ءابدىرايىمۇلىنا دا ايتتىم: «شاقىرعاندارىڭىز جاقسى بولدى، مادەنيەت دەگەن ءار سالادان بولۋى كەرەك، جەتىسپەي جاتقان جەردى جەتىستىرۋىمىز كەرەك»، - دەپ. قالداربەك تۇرعان كەزدە الماتىدا ءبىر رەت، استاناداعى پرەزيدەنت مۋزەيىندە ءبىر رەت 150 سۋرەت قويىلعان كورمەم ءوتتى. سول كەزدە ەرمەك دەگەن مادەنيەت ءمينيسترى لەنتا قيىپ مەنى قابىلدادى. قابىلداۋىنا قالداربەك ەكەۋمىز بىرگە باردىق. كەيىن قالداربەك مارقۇم گەرمانيادا كورمەمدى وتكىزىپ بەرمەكشى بولىپ شاقىرعاندا بالاما توي جاساپ كەلە الماي قالدىم...
- بالالارىڭىزدان جولىڭىزدى قۋعاندار بار ما؟
– ۇلىم بار. اندا-ساندا اپپارات ۇستايدى. ارنايى اينالىسپايدى.
- قىتايداعى قازاق فوتوونەرىنىڭ دەڭگەيى قانداي؟
- قىتايدا فوتو ونەردىڭ دامۋى ءبىرشاما تەز بولدى. ويتكەنى باي تابيعاتپەن قوسا تەحنيكالىق مۇمكىندىك تە بار. سوڭعى كەزدەرى فوتوونەرىمەن اينالىسىپ جۇرگەن قازاق جاستارىنىڭ قاتارى كوبەيدى. ايتالىق، التايدا سەرىك مۇقىش دەگەن جىگىت بار، وتە مىقتى. قازاق جىگىتتەردى ۇيىمداستىرىپ كورمە، ترەنينگ وتكىزىپ تۇرادى. مەنىڭ ورىنىمدى باسىپ، سۋرەتتى جۋرنالدى قولعا الىپ وتىرعان سەرىك نۇرلىباي دەگەن مىقتى ازامات بار. بۇلار - جۇڭگو بويىنشا، شىڭجاڭ ءوڭىرى بويىنشا مەملەكەتتىك، وڭىرلىك سىيلىق الىپ جۇرگەن جىگىتتەر. مەنىڭ ءوزىم 6 رەت حالىقارالىق 32 رەت مەملەكەتتىك سىيلىق الدىم. قازىرگە مەنىڭ قولىمدا 25 مىڭ سۋرەت بار، سونى جەتپىسكە كەلگەنشە رەتتەپ كەتۋىم كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن ب.قۋانىش
