قازاق كوپتەگەن مەن بىلەتىن حالىقتاردان ساۋاتتى. كوپتەگەن قازاق ورىسشا دا، قازاقشا دا، ياعني ەكى تىلدە ءتاپ-تاۋىر جازىپ، وقىپ، ءتۇسىندىرىپ بەرە الادى. قازاقتىڭ تورتتەن ءبىرى جوعارى ءبىلىمى بار دەسە دە بولادى. مەن ءبىلىم ساپاسىن اڭگىمە قىلىپ وتىرعانىم جوق. ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورىنىڭ ءدارىسىن تىڭداماعان قازاق ينتەلليگەنتى جوق. قازاقتىڭ ەليتاسى مەن يستەبليشمەنتىنىڭ ۇعىنىقتى اعىلشىنشاسى تاعى بار. ولاي بولسا دا، ءبىز اداستىق پا؟ ءيا، سولاي، وندا قالاي اداستىق؟ وقۋ ىسىندەگى جاعداي.

قازاق مەكتەبى سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن ءوسىپ كەلە جاتتى. ورىس مەكتەپتەرى مەن كلاستارى تەك اۋىلداردا عانا ەمەس، قالالاردا دا قىسقارا باستاعان. وتكەن كەزەڭدە قازاق مەكتەپتەرى مەن قازاق كلاستارىنىڭ ءبىلىمى باسەكەگە جارايتىن بولدى. ايتالىق، ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن بالالار قازاقشا بىلمەي مەملەكەتتىك قۇجات ءىسىن جۇرگىزۋگە جاراماي قالدى، ال قازاق بالاسى ورىسشا-قازاقشا كوممۋنيكاسياعا جارادى. سوندىقتان قازاق اتا-انالارى قازاق مەكتەبىنە بالاسىن بەردى. سونىمەن بىرگە ۋنيۆەرسيتەتتىك جۇيە ءبىلىمى ءساتتى تۇردە دامىدى. بۇل جاعداي رەسەي ساياسي ەليتاسىن قاتتى قاپىلاندىردى. 21 عاسىردا «جۇمساق كۇش» قوعامعا، مەملەكەتكە زور اسەرىن تيگىزەتىن بولادى. رەسەي وزدەرىنىڭ ىقپال اگەنتتەرى ارقىلى قازاقستاننىڭ ودان ارى قازاقتانعانىن قالامادى. ماسەلەنكي ، قازاق بالاسىنىڭ 91% ءتول مەكتەبىن تاڭداعان. سونىمەن «جۇمساق كۇش» ءتىل مەن ۇلتتىق سانا قازاقتىڭ ءوز قولىنا تۇسەتىن بولدى. ورىس پروپاگانداسى، ورىس تەلەديدارى ءوز پارمەنىنەن ايىرىلا باستادى. ارينە، كرەمل ساياساتكەرلەرى ءوزىنىڭ بودانى سانايتىن قازاق ۇلتىن ۇلتتىق دەربەستىك باعىتىنا جىبەرگىسى جوق ەدى. ولاردىڭ بىلۋىنشە، ەۆرازيالىق وداق پەن ودكب وداعىنا سايكەس قازاقستان ءتىل ساياساتى رەسەيدەن وقشاۋلانباۋى شارت ەدى. سوندىقتان رەسەي اناليتيكتەرى قازاقستاننىڭ بوداندىعىنىڭ كەپىلدىگى رەتىندە وقۋ ءىسىنىڭ ورىس تىلىنە تاۋەلدى قىلعىسى كەلدى. وسى ماقساتتىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى رەتىندە وقۋ ءمينيسترى ءسارىنجىپوۆ كەزىندە ءۇش تۇعىرلى تىلدە وقىتۋ جۇيەسى ءپروتوتيپى باستالعان. سوندىقتان ساعادييەۆ «ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى» ءوزى ويلاپ شىعارعان جوق ەدى. ءسارىنجىپوۆ كەزىندە باستالعان رەفورما ساعادييەۆ كەزىندە باستى باعىتقا اينالدى. بۇل جاڭالىق قازاق مەكتەبىن ورىس مەكتەبىنىڭ ءبىر تۇرىنە اينالدىرۋ ماقساتىن قويعان ەدى. بۇنداي باتىل تۇردە قازاق مەكتەبىن ورىستاندىرۋ بۇرىن-سوڭدى جۇرمەگەن ەكەن. وعان قوسا لاتىن گرافيكاسىنا ءوتۋ قازاقتىڭ مەملەكەتتىك تىلىنە تاعى ءبىر سوققى بولماق. مەملەكەتتىك جازبا ءتىلى بۇگىنگى كۇندە قازاقيلانعان كيريلليساعا نەگىزدەلگەن. بارا كەلە جازبا قازاق ءتىلى لاتينيساعا وتۋىنە بايلانىستى مەملەكەتتىك ءتىل بەلگىلى مەرزىمدە (ايتالىق 7 جىلعا) ىسكە جارامسىز بولادى. سول سياقتى قازاق ادەبيەتى ، قازاق گازەت-جورنال ، كىتاپ ءباسپاسوزى، مەملەكەتتىك تىلدە قۇجات جۇرگىزۋ قيىندىققا ۇشىرايدى. لاتىن گرافيكاسىمەن شىققان باسپا ءسوز دۇنيەلەرى پالەندەي وقىلمايدى. كيريلليسادان دا وقۋ ازايادى، قازاقتىڭ ءبىر بولىگى تەك لاتينيسادا وقيدى دەلىك. سونىمەن ءۇش تۇعىرلى ءتىل ، لاتينيساعا ءوتۋ تەك ءبىزدىڭ حالىقتىڭ ءبىرىنشى اداسۋى. باس قاتىرعانشا ورىسشاسىن بەرشى ماعان سول ۇعىنىقتى دەيتىندەر كوبەيەر. سونىمەن باستى زاۋال: قازاقشا وقۋ ازايادى – باستى زاۋال وسىندا.

 ەكىنشى اداسۋ نارىقتىق ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردى 2000-2010-شى جىلدارى توقتاتۋ جانە جوققا شىعارۋدا بولدى. جيناق پەنسيالىق قورلاردى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ قورلارىن جيناقتاۋ ءىسىن مەملەكەت ۇقساتا المادى دا پىشىراتتى، ۇرلاتتى. ەكونوميكالىق سالادا ديۆەرسيفيكاسيا جاسالمادى: وندىرىستىك باعىتتا تەك مۇناي، ۋران، بيداي ، قۇرىلىس، جول سالۋ عانا قولدانىلدى. بۇل ءبىزدىڭ ەكىنشى اداسۋىمىز بولاتىن. بۇل اداسۋ جەرگە فەرمەرلىك  جەكە مەنشىك يەلىگى مەملەكەت تاراپىنان قولدانىلماۋىنا، ەسەسىنە ءىرى جەر لاتيفۋنديستەر كۇشەيدى، ال قازاق شارۋالارى قولىندا از جەر قالعانى جانە جەرسىز قالعانىن كورسەتەدى. ەكونوميكادا مونوپوليزم باسىم، كونكۋرەنسيا مەن باسەكە ويداعىداي بولماعانىن كورسەتەدى.

ءبىزدىڭ ءۇشىنشى اداسۋىمىز – ساياسي جانە قۇقىقتىق رەفورمالاردىڭ دا توقتاپ، اياقتالۋى. جەرگىلىكتى جەرلەردە ءماسليحات جەرگىلىكتى اكىم مەن ونىڭ قىزمەتكەلەرىن قاداعالاۋ كەرەك ەدى. ءتيىستى جاعدايدا اكىمنىڭ ءوزىن نەمەسە اكىمشىلىك قىزمەتكەرىن قىزمەتتەن شەتتەتۋى مۇمكىن بولاتىن. جەرگىلىكتى جەردە ءوزىن-وزى باسقارۋ جۇيەسى جۇرمەدى. ءبىراق بۇل ءىس ءالى باستالعان جوق. سونىمەن ءبىز ءبىر ەمەس، ءبىرقاتار اداسۋشىلىققا ۇشىرادىق. لاتيفۋنيزم مەن ءمونوپوليزمنىڭ قوسىندىسى ازيالىق ءوندىرىس ءادىسىن تۋدىردى. ەكونوميكالىق مونوپوليزم دەندەپ ساياسي كونكۋرەنسياعا جول بەرىلمەدى. ەندىگى جاعدايدا قازاقتىڭ ەليتاسى اداسۋدان ەلىمىزدى داڭعىل جولعا شىعارۋى مۇمكىن. سول ىسكە ءسات بەرسىن.