قىرمىزى بالالارىنىڭ باۋىر بولىپ شۇيىركەلەسىپ ويناپ جاتقانىنا سۇيسىنە قاراپ تۇردى. اناسى كىرسە قىمسىنىپ قالادى دەپ ويلادى ما، بالالاردى باقىلاپ وتىرعانىن بىلدىرمەدى. ءبىر ۋاقىتتا ويىنشىققا تالاسقان باۋىرلاردىڭ ءبىرى ادەپسىز ءسوز ايتىپ، ەكىنشىسىن توپەشتەپ ۇرا باستادى. مۇنداي كورىنىستى قىرمىزى بۇعان دەيىن كورمەگەن. ۇلكەن بالاسىنىڭ مىنەزىندەگى وزگەرىس پەن اشۋشاڭدىعى ونىمەن قوسا ادەپسىز ءسوز ايتقانى قىرمىزىنى تاڭ قالدىردى. جايماشۋاق كۇندە باسىنان مۇزداي سۋدى توگىپ جىبەرگەندەي كۇي كەشكەن قىرمىزى بىردەن بالاسىن سۇراقتىڭ استىنا الدى. ناتيجەسىندە بالانىڭ ادەپسىز ءسوزدى دە، ادامدى ۇرۋدى دا بالاباقشاداعى تاربيەشىسىنەن كورگەنىن ءبىلدى. بالاباقشادا تاربيەشىسىنىڭ بالالارعا قالاي ۇرىساتىنىن ايتىپ بەرگەن شىڭعىس قورىققاننان جىلاپ جىبەردى. «ەندى بالاباقشاعا بارمايمىن» دەپ وكسىگىن تيا المادى.

بۇل قازاقستانداعى بالاباقشالاردىڭ بىرىندە عانا بولعان وقيعا. ال ەل بويىنشا 9407 مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمە بار. ونىڭ 241ء-ى جەكەمەنشىك بالاباقشا. كوپكە توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىز. الايدا سوڭعى كەزدەرى بالانى اياۋسىز ۇرعان تاربيەشىلەر تۋرالى ءجيى ەستيتىن بولدىق. ۇيالى تەلەفونعا ول جاعدايلار تۇسىرىلمەسە، بالاباقشا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مۇنداي قاتىگەز قىلىعى تۋرالى ەشكىم بىلمەس پە ەدى؟ ءوزىنىڭ پاسىق ارەكەتىن ءالسىز بالاعا كورسەتىپ، الىمجەتتىك جاساعانىن، بالانىڭ پسيحولوگياسىنا ومىرلىك جارا سالعانىن ەشكىم بايقاماسپا ەدى؟

جاقىندا عانا قىزىلوردا وبلىسىنداعى «ءبيبىجار» بالاباقشاسىندا ا.نۇرعالييەۆا ەسىمدى ادىسكەر بالانى ۇرعانى ءۇشىن جۇمىستان قۋىلعان. بۇل حاباردى ەستىگەن قىزىلوردا وبلىستىق ءىىد وقيعانىڭ ءمان جايىن تەكسەرۋدى باستاپ كەتتى.

بۇدان بولەك، سوڭعى ءبىر ايدىڭ ىشىندە بالالاردى بالاباقشادا ۇرۋ تۋرالى بىرنەشە شۋلى وقيعانىڭ كۋاسى بولدىق. ولاردىڭ بارلىعى جەلىدە كەڭىنەن تارالىپ، قوعام تاراپىنان نارازىلىعىن تۋدىرعان ەدى. اتا-انالار بالالارىنىڭ تاعدىرى، دەنساۋلىعى مەن تاربيەسىنە الاڭدايتىندارىن جەتكىزسە، ەندى ءبىرى ورىس ءتىلدى بالاباقشادا مۇنداي وقيعا وتە سيرەك كەزدەسەتىنىن ايتادى.  پىكىر بىلدىرۋشىلەردىڭ  دەنى  قازاق ءتىلدى تاربيەشىلەر مەن دارىگەرلەردىڭ جانە قازاق ءتىلدى بالاباقشالاردىڭ بالالارعا دۇرىس كوڭىل بولمەيتىنىن جانە بالانى جاسىق قىلىپ تاربيەلەيتىنىن ايتىپ سىننىڭ استىنا الدى. ونىڭ ىشىندە مەكتەپكە دەيىنگى بالالاردى تاربيەلەيتىن مەكەمە قىزمەتكەرلەرى كوبىنە گرانت ءۇشىن عانا اتالمىش ماماندىققا وقيتىنىن ايتقاندارى دا بولدى.

پسيحولوگ، بالانىڭ ونى ەشكىمنىڭ ۇرۋعا قۇقىعى جوق ەكەنىن تۇسىندىرگىسى كەلەتىن اتا-انالارعا ەڭ الدىمەن ءوزىن تاربيەلەۋگە كەڭەس بەرەدى.

وكسانا چولاك، بالالار پسيحولوگى: اتا-انا بالاسىنا قول كوتەرگەننەن كەيىن، ونى باسقالارى ۇرسا بالا ونى قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلدايدى. ونىڭ ۇستىنە بالا مەن اتا-انانىڭ اراسىندا بىر-بىرىنە دەگەن سەنىمدى قارىم-قاتىناس بولمايدى. سونىڭ سالدارىنان بالا تاربيەشىلەر تاراپىنان زورلىققا تاپ بولسا دا ونى اتا-اناسىنا ايتپايدى. سەبەبى ونىڭ سوزىنە سەنبەيدى نەمەسە سوزىنە كۇمان كەلتىرىپ، ۇرادى دەپ قورقاتىن بولادى.

وكسانا چولاك بالا مەن اتا-انانىڭ اراسىندا سەنىمدى قارىم-قاتىناس بولماعان جاعدايدا، زورلىق كورگەن بالانى مىنەزىنەن جانە ويىنىنان اڭعارۋعا بولاتىنىن ايتادى.

«بالا نە ۇيرەنسە دە، ومىرىندە قانداي جاعدايلارعا تاپ بولسا دا ونى ويىنشىقتارعا قايتالايدى. ەگەر ول ويىنشىقتاردى ءتىزىپ قويىپ، ۇرىپ-سوعىپ، ايقايلاسا، ياعني ومىرىندە دە سونداي جاعدايلاردىڭ كۋاسى بولعانىن نەمەسە باستان وتكەرگەنىن بىلدىرەدى» دەيدى پسيحولوگ.

وكسانا چولاك ءار بالانىڭ مىنەزىنە قاراي دا ءتۇرلى بەلگىلەر بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرتەدى. ماسەلەن، اشۋشاڭدىق، قورقاقتىق، تۇيىقتالۋ سەكىلدى وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى.

مۇنداي جاعدايدى بايقاعاندا بىردەن قاجەتتى شارالاردى قولدانۋ كەرەك. ياعني، كۇمانىڭىزدىڭ دۇرىس نەمەسە بۇرىس ەكەنىن انىقتاعاننان كەيىن، زاڭگەردىڭ كومەگىنە جۇگىنە الاسىز. ول ءۇشىن قولىڭىزدا بۇلتارتپاس دالەلدەر بولۋ كەرەك. سەبەبى ق ر زاڭى بويىنشا بالانىڭ ءسوزى ايعاق رەتىندە قابىلدانبايدى. ياعني بالانىڭ ءسوزى دالەل بولا المايدى.

 كامشات ەسمۇحانبەت قىزى، زاڭگەر: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق كودەكسىنىڭ  141ء-شى بابىندا «بالالاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرۋ، قىزمەتتىك بابى بويىنشا سالعىرت قاراۋ جانە بالانىڭ ولىمىنە الىپ كەلەتىن جاعدايلاردا» بالاباقشا قىزمەتكەرىن 3 جىلدان 5 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرادى جانە 3 جىلعا دەيىن بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكە ورنالاسا المايدى. ال بالاباقشا قىزمەتكەرى ابايسىزدا بالانىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرسە 2 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى جانە 3 جىلعا دەيىن بۇرىنعى قىزمەتىنە ورالا المايدى.

بالانى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە ۇرۋ فاكتىسى بويىنشا بىرنەشە ىسپەن اينالىسقان كامشات ەسمۇحانبەت قىزى 3 جىلعا جۇمىسىنان شەكتەتىلگەن ادام جازا مەرزىمى بىتكەننەن كەيىن قايتا قىزمەتىنە ورالا الاتىنىن ەسكەرتەدى.

«ەگەر تاربيەشى 3 جىلدا ەشقانداي  جاۋاپقا تارتىلماسا، ءتارتىپ بۇزباسا سوتقا قىزمەتىنە ورالۋ تۋرالى ءوتىنىش جازا الادى» دەيدى زاڭگەر.

بالاعا زورلىق كورسەتۋدىڭ ءتۇرلى ادىستەرى بار. ونىڭ ىشىندە فيزيكالىق زورلىقپەن قوسا، پسيحولوگيالىق قىسىم دا بار. زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا پسيحولوگيالىق قىسىمدى دالەلدەۋ ءۇشىن پسيحولوگيالىق ساراپتاما جۇرگىزىلەدى جانە ناقتى بالالاباقشادان پسيحولوگياسىنا زاقىم كەلگەنىن دالەلدەۋ قاجەت بولادى.

كامشات ەسمۇحانبەت قىزى بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىمداردى دا سىنعا الدى.

«ۇلكەندەردىڭ تاراپىنان، ونىڭ ىشىندە تاربيەشىلەردەن زورلىق كورگەن بالالارعا ەڭ الدىمەن سول بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىمدار قول ۇشىن بەرۋ كەرەك. الايدا ولار كوبىنە ءۇنسىز قالادى. اتا-انالار وزدەرى زاڭگەرلەردىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ، مەكەمەلەردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرادى. بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىمداردىڭ جۇمىسى جاندانسا دەگەن تىلەگىم بار. سەبەبى ولار ارقىلى كوپتەگەن ماسەلەنى شەشۋگە بولادى» دەيدى كامشات ەسمۇحانبەت قىزى.

قازاقستاننىڭ ءار وبلىسىندا كامەلەت جاسقا تولماعان بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىمدار بار. ولاردىڭ ءوز زاڭگەرلەرى مەن پسيحولوگتارى جۇمىس ىستەيدى. شەتەلدىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەتىن بولساق، ولار بالا قۇقىعىن قورعايتىن ارنايى ينستيتۋتتار قۇرعان.  شۆەسيا، فرانسيا، يتاليا ەلدەرىندە اتالمىش ينستيتۋت ءساتتى ءوز جۇمىسىن جۇرگىزىپ كەلەدى.

ومىرگە ءتاي-تايلاپ باسىپ، وڭ مەن سولىن ەندى تانىپ كەلگەن بالانى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ ءار ەرەسەك ادامنىڭ مىندەتى. اتا-اناسى بالاسىن تۇمسىقتىعا شوقتىرماي، قاناتتىعا قاقتىرماي وسىرۋگە تىرىسقانىمەن اركەز جانىندا جۇرە المايتىنى بەلگىلى. مۇنى پايدالانعان كەيبىر بالاباقشا قىزمەتكەرلەرى بالاعا جۇدىرىق جۇمساپ ءجۇر. ءوزىن قورعاۋعا قاۋقارسىز بالانى ۇرۋ - قىلمىس. بالا ءبىزدىڭ ەرتەڭىمىز، بالا ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. كىشى بۋىندى قالاي تاربيەلەپ، وعان قانداي قارىم-قاتىناس جاساساق ەل بولاشاعى مەن كەيىنگى ۇرپاق تا سونداي بولماق.

قامشىگەر: اسەم المۇحانبەت