م. تازابەك: «سالافيلەر» – مەملەكەتتى مويىندامايتىن، ەلباسىنا بويۇسىنبايتىن، شەتىن كوزقاراستاعىلار

    Gulim Zhaqan
    م. تازابەك: «سالافيلەر» – مەملەكەتتى مويىندامايتىن، ەلباسىنا بويۇسىنبايتىن، شەتىن كوزقاراستاعىلار

    19 ساۋىردە استانادا «بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم» سارايىندا «يسلام جانە وركەنيەت» تاقىرىبىنا ارنالعان II رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمى ءوتتى. فورۋمنان كەيىن ءدىن قىزمەتكەرلەرى قابىلداعان ەلباسى دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمدارعا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سونداي-اق،  بۇگىنگى تاڭداعى ءدىني ساۋاتسىزدىققا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، ەرلەرىمىزدىڭ ۇزىن ساقال قويىپ، بالاقتارىن قىسقارتىپ تاستايتىنىن، ال قىزدارىمىزدىڭ قارا كويلەك كيىپ، بەت-اۋزىن تۇمشالاپ الاتىن ارەكەتتەرىن سىنعا الىپ، بۇعان زاڭنامالىق دەڭگەيدە تىيىم سالۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى تاپسىردى. ەلباسىنىڭ شەشىمىنە بايلانىستى قامشى اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى ەلىمىزدە يماندىلىقتى ناسيحاتتاپ جۇرگەن "اسىل ارنانىڭ" جەتەكشىسى مۇحامەدجان تازابەكتەن سۇحبات الدى. 

    مۇحامەدجان مىرزا، ەلباسىنىڭ بۇل شەشىمىنە قاتىستى ءسىزدىڭ ويىڭىزدى بىلسەك دەپ ەدىك؟ قانشالىقتى كەلىسەسىز؟

    ەلباسى مۇسىلمان ادام شوشيتىن ەشنارسە ايتقان جوق. بۇل جولى دا ەلدىڭ تىنىشتىعى مەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ويلاپ ايتقان جاناشىرلىعى مەن ىنساپتى پىكىرىنە كۋا بولدىق. ءبىز كەيدە اسىعامىز نەمەسە كەشىگەمىز. ەلباسىنىڭ دانالىعى سوندا، ماسەلەنى دەر كەزىندە جانە كەرەك دەڭگەيدە كوتەرەدى. باس ءمۇفتي باستاعان ءدىن قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسۋىندە دە اقتى اق، قارانى قارا دەپ، اسىلدى جاسىقتان اجىراتىپ بەردى. ماڭىزدى مەن ماڭىزسىزدىڭ مارەسىن سىزىپ بەردى. ماسەلەن، بابالارىمىزدىڭ باسىمەن بىرگە كەتكەن، "ەردىڭ كوركى" رەتىندە ماقالعا مايەك بولعان ساقالدى بۇتىندەي قيسىنسىز قۇبىلىسقا جاتقىزعان جوق. كەرىسىنشە، "ورىمدەي جاستاردىڭ ساپسيعان ساقال قويىپ"، كۇرمەۋى كۇردەلى زاماندا كىرپياز قوعاممەن ءتىل تابىسا الماي جاتقانىنا كەيىدى. "بالاقتى شورت كەسىپ"، سىرتقى سيپاتتارعا باسىمدىق بەرىپ، مىنەزدەگى ادەپتەر مەن كىسىمەن قارىم-قاتىناستاعى جۇمساقتىقتاردان جۇرداي بوپ جۇرگەن بوزوكپە، بوس بەلبەۋلەرگە نالىدى.

    راسىندا، امال قىلماي تۇرىپ ايات جاتتاۋعا، قاسيەتىن ۇقپاي جاتىپ xاديس تارقاتۋعا، ءوزىن تۇزەتپەي تۇرىپ وزگەنى سوگۋگە اسىقپاعان ەدى عوي ىلگەرگى اۋليە-ساxابالار. ىشكى دۇنيەسىن نۇرعا تولتىرماي تۇرىپ، سىرتقى دۇنيەسىنە سىنمەن قارايتىن دا سول تابيعين-تاقۋالار ەمەس پە ەدى...

    تاريxقا قاراساڭ، تاعىلىمدى تۇلعالار ەڭ اۋەلى ەسىمىزگە ساقالىنىڭ ۇزىندىعى ەمەس، ساۋاپتى ءىسىنىڭ كوپتىگىمەن، بالاعىنىڭ كەلتەلىگى ەمەس، بوس ءسوزىنىڭ قىسقالىعىمەن ەسكە تۇسپەي مە..؟

    كەشەگى xاكىم اباي دا وڭ-سولىنا قاراپ، ىشكى دۇنيەسىن رەتتەۋگە ىقىلاستانباي، جۇرت بايقار تىسىنا تياناقتى بولعانداردى قاتتى ءاجۋالاعان ەكەن:

    "وسىنداي سيداڭ جىگىت ەلدە مول-اق،

    ءبارى دە شارۋاعا كەلەدى ولاق.

    سىرىن تۇزەر بىرەۋ جوق، سىرتىن تۇزەپ، 

    بار ونەرى — قۋ بورباي، سىمپىس شولاق".

    دەمەك، جۇرەگى يمانعا تولى ادامنىڭ ءجۇزى ەشكىمدى شوشىتپايدى، ىشكى دۇنيەسى كەمەلدەنگەن ءمۇمىننىڭ سىرتى ەشكىمدى تىكسىنتپەيدى. پروبلەما ساقالدا ەمەس، پروبلەما زاماننىڭ سىرىن ۇعىپ، سىنىن ءتۇيىپ، پارىز بەن پايدالى ءناپىلدىڭ، مىندەت پەن قوسالقى قۇلشىلىقتىڭ رەتىن تۇسىنە الماي، وزەۋرەپ جۇرگەن وزىمىزدە. راس، ساقالدان وتىرىك ۇرىككەن بوپ، ءوزىنىڭ دىنگە قارسى پيعىلىن پاش ەتىپ قالاتىن، ءبىرلى-جارىم مۇسىلماننىڭ سۇرىنگەنىن سۇيسىنە بايانداپ، ەلدىڭ الدىندا ەسەبىن تۇگەندەپ،  كۇنالى تىرلىگىن كۇندەلىكتى جالعاستىرۋعا بەتپەردە قىلاتىندار دا بار. ولار قاي زاماندا دا بولعان. قيامەتكە دەيىن بولا بەرەدى. باعا جەتپەس يماندى بايلىق كورەتىن مۇسىلمان ءۇشىن قىسقا عۇمىردىڭ سىرى اشىلماس سىناعىنىڭ ءوزى دە وسىندا..!

    ال، "شىمقاي قارا كيۋ مەن بەتىن تۇمشالاۋ" شىنىندا دا بوي جاسىرعان يماندى قىز، يبالى ايەل ءۇشىن ءساتتى شەشىم ەمەس. جۇرتتىڭ نازارىن شاقىرادى. كورىنگەنگە كوزتۇرتكى بولاسىڭ. باسقا مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ءداستۇرلى كيىمىن وزىڭە قولايسىز كۇيدە، قوراش ورتادا تۇتىنۋ كىمگە پايدا؟ بۇنىڭ ارتىندا دا جاعدايدى پايىمداي وتىرىپ جاناشىرلىق تانىتاتىن، ايەلدىڭ ادەمىلىگىن قورعاي وتىرىپ الەۋمەتتىك سىعىلۋدان ساقتايتىن، ەر ازاماتتاردىڭ دانالىعى جەتپەي جاتقانى بايقالادى. ال، بۇل بىلمەستىك قانا ەمەس، قوعامعا ەرەگىسۋ، جۇرەكتەگى قىڭىرلىق سەبەپتى قىرسىعۋ بولسا، وتە وكىنىشتى. ارتى جاقسىلىققا اپارمايدى.

    سوندىقتان، ەلباسىنىڭ ءدىندارلارعا ايتقان ناسيxاتىن تىكەلەي تىيىم سالۋ جايلى شەشىم ەمەس، زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەۋدى قاراستىراتىن تالاپ دەپ ءتۇسىندىم.

     مەملەكەتىمىزدە دىنگە بەرىلگەن تۇرعىنداردىڭ كوبى ءدال وسىنداي كيىمدەرمەن جۇرەدى. ءدىندى ۇستاناتىندىقتارى سونشا، ولارعا قىسقا بالاق پەن قارا كيىمدى شەشتىرە سالۋ وڭاي بولا قويماسى انىق. وندايدا قانداي شارالار قولدانعان دۇرىس دەپ ويلايسىز؟

    بىرىنشىدەن، ونداي سيپاتتا جۇرگەن مۇسىلمانداردىڭ كوبى ەمەس، كەيبىرى.

    ەكىنشىدەن، رۋxاني ماسەلەلەر ناۋقانشىلدىقپەن ەمەس، قامقورشىلىقپەن شەشۋدى قالايدى. سەبەبى، پروبلەما پەندەنىڭ ىشكى دۇنيەسىندە بولسا، سىرتىن سىندىرعانمەن، وزەگى ولمەيدى. دۇرىستىق لايىقتى تۇردە ناسيxاتتالسا، شىنايى نيەتتەگىلەر شىندىققا مىندەتتى تۇردە بۇرىلادى. تاريxى تەرەڭ xالىق بولعانىمىزبەن جاس مەملەكەتپىز. 26 جىلدا ءجۇز جىلدىڭ جۇگىن ارقالادىق. قۇندىلىقتار قىرىق قۇبىلدى. قالتاسى توزعان بازارعا جۇگىردى، ارقاسى قوزعان مازارعا جۇگىردى. ۇلكەننەن كەڭەس تىڭداعاندار دىنگە كىردى، كەڭەس تىڭداماعاندار كەسىرتكەنىڭ ارتىنان ىنگە كىردى. تابيعي تۇردە قوردالانعان، بولۋى ءتيىس پروبلەمالار بولدى. رۋxاني تايانىش ىزدەپ، اقىل ايتار اعا، ىلەستىرەر ىنىگە مۇقتاج بولعان قاۋىم ەندى-ەندى ەسىن جيىپ جاتقان جوق پا..؟

    بالاسىن قولىنان جەتەكتەپ مەشىتكە اپارعان، بالاسىنىڭ تاعدىرىن ساۋاتتى يماممەن اقىلداسقان اتا-انا كوپ پە؟ ارينە از. تاربيەنى كوشەدەن العان كوشەلى ادام بولا ما؟ عالامتور الاقاندا تۇر... بۇرىندارى بۇزىلۋ ءۇشىن ەڭ بولماسا سىرتقا شىعۋ كەرەك ەدى. ءقازىر كەلەسى بولمەدەگى بالاڭنىڭ ينتەرنەت ارقىلى قانداي كەڭەس تىڭداپ، كىمدى ءپىر تۇتىپ جاتقانىن ءبىلۋ قيىن. ياعني، زامانا تۋدىرعان زاڭدىلىقتار بار. ءتۇبىن زەرتتەپ تۇپكىلىكتى شارا قولدانباساڭ، ساراپتاي وتىرىپ، سانالى قادام جاساماساڭ، ەرتەڭ - ءبارى كەش. ال، شەكتەن شىعىپ، شەتىن كوزقاراستاردا جۇرگەندەر تۇسىنىكتى. "قامىستى بوس ۇستاۋعا بولمايدى، قول كەسەدى"...

    ەلباسى ءوزى دە ايتتى عوي، "ادەيىلەپ، بىزگە قارسى بولعانداردى تايراڭداتپايمىز، ەلدىگىمىزدى بۇزعانداردىڭ جولىن كەسەمىز"، دەپ. وتە دۇرىس. جۇيەنى بۇزۋدى دا، قۇرۋدى دا بىلگەن لەنين ءباتشاعار بەكەر ايتقان جوق قوي: "جەكە ادامنىڭ تولىق بوستاندىعى بولعان جەردە مەملەكەت بولمايدى، مەملەكەت بولعان جەردە جەكە ادامنىڭ تولىق بوستاندىعى بولمايدى"، دەپ. سول سەبەپتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارۋى - دىنمەن كۇرەس ەمەس دۇمشەلىكپەن كۇرەس دەپ ەسەپتەيمىن. ءارى اقىلعا كونگەندى اقىلمەن، اقىلعا كونبەگەندى تاقىممەن تۇزەتىپ، ءدىن ۇستاعاندارعا ادىلەتتى قارىم-قاتىناس جاسايدى دەپ ويلايمىن.

    ويتكەنى، الدىن ايتقان ەلباسىنىڭ ءوز ءسوزى بار:

    "سويتە تۇرىپ، مەن ۇلتتى دا ساقتاندىرعىم كەلەدى. ەكسترەميزممەن كۇرەس ايتەۋىر جازىقتىنى ىزدەپ تابۋعا اينالىپ كەتپەۋگە جانە دىنمەن كۇرەسكە جالعاسىپ كەتپەۋگە ءتيىس" دەگەن.

    ەلىمىزدە قاتاڭ زاڭنىڭ قابىلدانۋى قىز-كەلىنشەكتەرىمىزدىڭ ورامال تاعۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەي مە؟

    زاڭنىڭ قالاي بوپ قابىلدانارىن ۋاقىت كورسەتەدى. ءبىراق، ەلباسى كەشەگى كەزدەسۋدە قازاق قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ جالاڭاش جۇرمەگەنىن جاقسى ايتىپ ءوتتى عوي. "تاريxقا قاراساق، قىزدارىمىز بورىك كيگەن، كەلىندەرىمىز ورامال سالعان، انالارىمىز كيمەشەك كيگەن" دەپ، كيىنۋ مادەنيەتىمىزدىڭ قانداي بيىك دەڭگەيدە بولعانىن، قوعامداعى ستاتۋسىنا سايكەس نازىك جىنىستىلارىمىزدىڭ تالعام تارازىسى كوركەم بولعانىن قاداپ ايتتى. قىزدارىمىز باياعىداي بورىك كيىپ كەتپەس، ءبىراق، ىزدەنە وتىرىپ، شاريعات شارتتارى مەن ءداستۇرلى كيىم مادەنيەتىمىزدى قابىستىراتىن زاماناۋي شەشىم جانە ورتادان جول تاڭداۋىمىزعا باعىت بەرىپ وتىرعان جوق پا؟! قايعى-قاسىرەت، قازالى ءۇيدىڭ بەلگىسىندەي بولعان قارا جامىلۋدان قايتارعان جوق پا؟! ايتسە دە، ورامال تاققان كەلىنشەككە ودىرايا قارايتىن، كيمەشەك كيگەن كەيۋانانى كەمسىتكىسى كەپ تۇراتىن وتانداستارىمىز دا جوق ەمەس. توقشىلىقتان سەمىرىپ، ءوز باسىنا جاماندىق شاقىرىپ، بەيبىت زاماندا بەيشارانىڭ كەيپىنە ءتۇسىپ، جىرتىق شالبار، جۇلىم كويلەك كيىپ جۇرگەن جۇعىمسىزدارعا نە دەپ رەنجيسىڭ؟.. 

    "جىعىلىپ جاتىپ سۇرىنگەنگە كۇلەتىن"، "ارتى اشىلىپ تۇرسا دا، باسى جابىلعانعا رەنجيتىن" پارادوكستارعا ەتىمىز ۇيرەنىپ قالدى عوي... ەڭ باستىسى مەملەكەت بيىكتەن قاراپ، سۇزگىدەن وتكىزىپ، ومىرشەڭ زاڭ قابىلداپ بەرسە بولدى. ادىلدىك قانا بەرەكەلى، xايىرلى ناتيجەگە جەتەلەيدى.

    زەينەپ احمەتوۆا اپامىز ورامالدىڭ قاسيەتى جايىندا كەرەمەت پىكىرىمەن بولىسكەن. «ورامال – قازاق ايەلىنىڭ قورعانى. جالاڭباس، اشىق-شاشىق جۇرەتىن ايەلدەرگە جامان ەنەرگيا كوپ وتەدى. سوسىن اۋرۋشاڭ، مىنەزى ۇيقى-تۇيقى ايەل كوبەيەدى. وسىنىڭ بارلىعىن اتا-بابامىز باياعىدا ءبىلىپ، تۇرمىستىڭ بۇلجىماس زاڭىنا اينالدىرىپ جىبەرگەن. ءقازىر عوي، ءبارىن ۇمىتىپ كەتكەنىمىز»، دەيدى. ءسىز دە قىزدارىمىزعا اقىل-كەڭەس رەتىندە ورامالدىڭ قاسيەتى جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز؟

    كوپتى كورگەن اپامنىڭ سوزىنە الىپ-قوسارىم جوق. ورامال – ءداستۇر، ورامال – شاريعات ءشالىسى (م.اۋەزوۆ)، ورامال – ادەمىلىك. سوڭعى ءجۇز جىلدىقتى ايتپاعاندا، ادامزاتقا اقيقي ءدىن جەتكىزگەن دانىشپان پايعامبارلار ءوز ۇمبەتتەرىندەگى ايەلدەردىڭ اۋرەتتى جەرلەرىن سۇق كوزدەردەن بارىنشا قورعاپ، كەرەمەت كيىم مادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ كەتكەن. ءقازىر كيىم عانا ەمەس، كىسىلىكتىڭ كەز-كەلگەن تۇرىنە شولدەي باستادىق قوي. بالاسىن لاقتىرعان شەشە، قىزىنا شاپقان اكە، ەركەككە اسىلعان ەركەك، اتا-اناسىن ۇرعان تەنتەك... وسىنىڭ ءبارى باتىستى دا، شىعىستى دا شارشاتتى. ءقازىر باتىس ەكونوميكاداعى ءبىر رەتتىك تابىستى عانا ەمەس، ونىڭ ءتۇبى xايىرلى، ۇزدىكسىز ۇزىلمەۋىن (ياعني، بەرەكە) ىزدەۋدە. شىعىس بولسا، الەمگە نۇر بوپ شاشىلعان بابالار داستۇرىنە ورالۋدى ماقسات تۇتا باستادى. دەمەك، ادامزات دىڭگەككە، داستۇرگە ورالۋدى قۇپ كورۋدە. زاماناۋي تەxنولوگيالىق جەتىستىكتەردى رۋxاني تىرەككە بايلامايىنشا باقىت تولىق بولمايتىنىن پايىمداۋدا. سوندىقتان، ەركەك ەركەك سياقتى كۇش-قۋات، سالقىن سانا، سۋىق اقىل، باسقارۋ، باعىپ-قاعۋ سەكىلدى قانداعى قاسيەتتەرىن قايتا جاڭعىرتار كۇن دە جاقىن-اۋ. ايەلدەر قاۋىمى دا نازىكتىگى مەن قۇپياعا تولى قىلىقتى قاسيەتتەرى قانىق قالىپتاسىپ، ۇرپاق تاربيەسىنىڭ ۇياسى، ەركەكتىڭ ەس جيدىرار تۇنىق تۇماسىنا اينالار كۇن دە الىس ەمەس-اۋ. ايەل سۇلۋلىعى ارزان جارنامانىڭ ارزىماس قۇرالى بولۋدان قۇتىلىپ، قول جەتپەس قۇندىلىق پەن گاۋxار تولى قازىنانىڭ كىلتىندەي بيىكتەرگە كوتەرىلەر. ورامال – سول ىزگىلىكتەردىڭ بەتىن جاسىرار دۇنيەلىك پەردە ەمەس پە؟! ادامزات داستۇرگە شولدەپ باستادى عوي... ورامالعا دا ورالار!

    قىسقا بالاقتى ەركەكتەر مەن ورامال تاققان ايەلدەرگە بۇگىنگى قوعام ۇرەيلەنە قارايتىن بولدى. وندايلاردى تەرروريستىك يدەيانىڭ تەرىس ىقپالىنا ءتۇسىپ كەتكەن سالافيتتەر دەيدى. الايدا، ولاردىڭ ويى مۇلدەم باسقا بولۋى مۇمكىن عوي؟! سوندا سالافيتتەر دەگەن كىمدەر؟

    "ورامال"، "ساقال"، "تەررور"، "سالافيت"! ءبىر سۇراقتىڭ ىشىندەگى ءتورت تەرمين. ءبىراق، وسى ءتورت قۇبىلىس ءبىر سۇراقتىڭ ىشىنە سىيعانمەن ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددەنىڭ ىشىنە سيا ما؟ "شاراداعى كىردىڭ سۋىن توگەم دەپ، شومىلدىرىلعان ءسابيدى قوسا توڭكەرىپ تاستاپ" جاتقان جوقپىز با؟ سۇراق كوپ. اركىم ءارتۇرلى ايتادى. ءدىن جايلى پىكىر ايتپايتىن ادام جوق. الەمدىك تەلەارنالاردان باستاپ، قاتارداعى تاكسيسكە دەيىن ءدىندى تاپسىرلەپ وتىر. ءتۇپسىز تۇمانعا كىرىپ كەتكەن سياقتىمىز. وتە قورقىنىشتى. نەنى جەك كورىپ، نەنى جاقسى كورۋىڭە دەيىن اقپارات قۇرالدارى انىقتاپ بەرەتىن زامانعا تاپ كەلدىك. اۋزىڭداعى اسىڭدى عانا ەمەس، باسىڭداعى اقىلىڭا ەگەلىك قىلاتىن ەپتىلەر مەن "تەكتىلەر" تاريx ساxناسىنا شىقتى. سوندىقتان قازاقستانداعى يسلامنىڭ ءداستۇرلى جولىن ۇستاناتىنداردىڭ ءوزىن قارا ەسەككە مىنگىزىپ، قاراتاۋدان اسىرىپ جىبەرگىسى كەلەتىندەر بار. "ءدىنتانۋشى" دەگەن كەيبىر قاعازى بارلار ءدىني باسقارمانىڭ ءوزىن سالافيلەر دەپ ايىپتاعىسى كەلەدى. بىر-بىرىنە ساۋساق شوشايتقان ءپىرادارلار...

    جاسىراتىنى جوق، الاقۇيىن اقپاراتتان جۇرتتىڭ ميى اشىپ قالدى.

    ءسىز سۇراپ وتىرعان انىق ءسالافيدى مەن دە ايقىن تانىعىم كەلەدى. ءبۇتىن بەينەسى مەن تولىق تۇلعاسىن قالاي انىقتايمىز؟ ءدىنتانۋشىلاردىڭ پىكىرىن الامىز با، الدە يمامدارىمىزدىڭ يشاراسىنا جۇگىنەمىز بە؟ الدە، ءۇپ ەتكەنگە ۇكىم ايتۋدان شارشامايتىن، ينتەرنەت يىنىندە وتىرعان، دولبارلاپ پىكىر جازۋشى "جاناشىرلارىمىزدىڭ" "ساراپتاۋىنا" سۇيەنەمىز بە؟

    جۇرت ايتقان سيپاتتارعا سايكەس كەلگەن تۇلعاعا قانداي شارا قولدانامىز؟ قيىپ تۇسەر ءادىل جازالاۋ مەن قياناتتىڭ اراسى قانشالىقتى؟

    "سالافي" بولا ما، باسقا بولا ما، ءيا، قوعامعا ءقاۋىپ توندىرسە، شىن قىلمىسكەردىڭ جازالانۋى زاڭدى. ول تۇگىلى: "قىزىم فاتيما ۇرلىق قىلعان بولسا، قولىن كەسۋگە ءوزىم بۇيرىق بەرەر ەدىم"، دەگەن اللا ەلشىسى مۇxامەد س.ع.س.

    ءبىراق، ءبىزدىڭ قوعام كوزقاراس تۇرعىسىنان ءبىرتۇرلى. شىن زيانكەس ەكسترەميست، رايىنان قايتپايتىن راديكال، سالت-سانانى مويىندامايتىن سالافيمەن ەمەس، اركىم ءوزىنىڭ ۇعىمىنداعى قارسىلاسىمەن جاۋلاسىپ الەك.  شىنتۋايتىندا، ەلباسىنان باستاپ، ەستى تۇلعالارىمىزعا دەيىن ايتىپ جاتقان "سالافيلەر" سول - مەملەكەتتى مويىندامايتىن، ەلباسىنا بويسۇنبايتىن، ۇلتتىق قۇندىلىققا ءىشى بۇرمايتىن، شەتىن كوزقاراستا جۇرگەندەر بولسا، ولار ءبىزدى دە شارشاتتى. ەگەر، ولار، "قۇران وقۋ – شيرك"، "دومبىرا – شيرك"، "قابىرلەردى قيراتۋ – ساۋاپ"، "اراب بىزدەن ارتىق"، "ايەلدەرىمىز قارا جامىلسىن" دەگەندەر بولسا، بۇل راسىندا بىزبەن قابىسپايتىن تۇجىرىمداعىلار. ءبىز "ءسالافيمىز"، دەپ، قانشا جەردەن ايتسا دا تاكفيرلىك تۇسىنىكتەگىلەردىڭ ءتۇبى شيكى، مارەسى بۇلىك. ءبىلىمى مەن بىلىگى، تانىمى مەن تۇسىنىگى، ۇستانىمى مەن ۇشقارىلىعى "التىن عاسىردىڭ" ارداقتىلارىنا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن، "ەلىم، جەرىم" دەمەيتىن وسىنداي جاستار ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە كورىنىس بەردى. سىرتقى سۋىق پيعىلداعىلارمەن ىشتەگى دۇمبىلەز دۇمشەلەر جابىلىپ ءجۇرىپ، تاربيەلەپ شىعاردى. "جىندىنى جىندى دەسەڭ، بوركى قازانداي بولادى"، دەپ، "قوي" دەگەن سايىن قوزىپ، "تاك" دەگەن سايىن تاكاپپارلىعى ۇستايتىندارمەن ءار جەردە-اق كەزدەسىپ قاپ ءجۇرمىز. قانشاما اسىل دىنىمىزبەن استاسىپ جاتقان سالت-داستۇرلەرىمىزدى دارىپتەگەن تۇستا ءجون-جوسىق، كىشىلىك ىزەت، قۇدالىقتىڭ جولى، توي-قىزىقتىڭ جورالعىسى سەكىلدى قۇندىلىقتارىمىزدى قورعاعان كەزدە سول سورماڭداي باۋىرلارىمىزدان قانشاما اۋىر سوزدەر ەستىدىك. بابالارىمىزدىڭ تاريxي تاجىريبەسىنەن قالعان قازاقي قارىم-قاتىناس ۇلگىلەرىن – "كازاxسكيي پريكول" دەگەنىن دە قۇلاعىمىز ەستىدى، جانىمىز جارالاندى. ءبىراق، ءۇمىتىمىزدى ۇزبەدىك، تاربيەدەن كەتكەن قاتەلىك ۋاقىت وتە كەلە كەتىگىن تولتىرار، كەمىسىن جويار دەدىك. "اسىل ارنانىڭ" توعىز جىلدىق تاريxىندا جابىق مەكەمە بولماعاسىن كىمدى كورمەدىك، نەندەي راديكالمەن كەزدەسپەدىك. "قۇدايدان xابار الاتىن سۋ جاڭا پايعامبار دا"، "دومبىرا كۇمبىرلەيتىن ارنانى توقتاتۋ-جيxاد" دەپ ەسەپتەيتىن "سالافي دە" ءبىزدىڭ ەسىك الدىندا نەمەسە ينتەرنەت يىنىندە كۇندىز-تۇنى كۇتىپ وتىرادى. جەكە پاراقشاما جەڭىن ءتۇرىپ تۇرىپ ايتقان "اسىل ارنا – xاھتى ايتپايتىن xارام ارنا"، "ايتىستىڭ اينالاسىندا جۇرگەن كۇناقارسىڭ"، "ءبىز سياقتى بولماساڭ، بيدعاتشىسىڭ"، "شەيxتىڭ الدىن كورمەگەن، ءبىلىمسىز نادانسىڭ"، "تەزىرەك تاۋبە قىل" سياقتى قوقان-لوقىلارىنا دا سابىر قىلدىق. جانە ول اندا-ساندا ەمەس، ەكى كۇننىڭ بىرىندە ايتىلادى. وسىنىڭ ءبارى قوعامدىق فارماسيا اۋىسقان كەزدەگى رۋxاني داستۇرلەردىڭ كۇيرەۋىنەن، ءبىلىمسىز، تاجىريبەسىز جاستاردىڭ قىزۋقاندى الكەۋدەلىگىنەن. مەملەكەت باسشىسى قوعام دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىندەردى قولعا الۋدى ءاردايىم تاپسىرىپ كەلەدى. مۇنداي راديكالدى كوزقاراس ءبىز دە عانا ەمەس، الەمنىڭ بارلىق نۇكتەسىنەن كەزدەسەتىن كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. اقىرزامان ادامدارىنان كىم تۋىپ، كىم شىقپاي جاتىر؟! بايبالامعا سالا بەرگەننەن بالالارىمىزدى بىرەۋ كەپ تاربيەلەي بەرمەيدى، ەل بوپ، جۇرت بوپ جابىلىپ، وتباسىمىزدان باستاپ وسى اۋىرۋلاردىڭ الدىن الۋىمىز كەرەك. قاتە جولعا ءتۇسىپ كەتە مە دەپ ۇركە بەرگەننەن نە ۇتامىز؟ كەرىسىنشە، ساناعا قاتە پىكىر تامىرلاماي تۇرىپ دۇرىس ءدىندى تانىمىنا ەگۋىمىز كەرەك. ايتپەسە، "يت قورىعان –  جەرگە ءوش"، "بوراندى كۇنى بالا قۇتىرادى" دەپ بابالارىمىز ايتقانداي، ەرەگىسكەندى ەرلىك كورەتىن، وزىمبىلەرمەندىكتى ورلىك كورەتىندەردەر ەل ىشىندە تولىپ جاتىر.

    جاقىندا جات اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەن جىگىت جايىندا «اسىل ارنا» ۇجىمى «سەرگەلدەڭ» ءفيلمىن كورەرمەنگە ۇسىندى. بۇنى ءدىني اداسۋدىڭ الدىن الاتىن بىردەن-بىر جول دەپ تانيمىز. جات اعىممەن كۇرەسۋدىڭ باسقا قانداي جولدارى بار؟

    ءيا، "اسىل ارنا" ۇجىمى قاتەرلى تەررور مەن ءدىني راديكاليزمنىڭ زيانىن ۇقتىرىپ، زۇلىمدىعىنان ساقتاندىراتىن كوپتەگەن تەلە ونىمدەر دايىنداپ كەلەدى. "سەرگەلدەڭ" ءفيلمى بولسا، سولاردىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىك، ۇلكەن ىزدەنىستى، نازىك قاتىناستى تالاپ ەتكەن سونى ەڭبەك بولدى. باعاسىن كورەرمەندەر بەرە جاتار. ءبىراق، كەشەگى ەلباسىنىڭ "بولاشاققا باعدار: رۋxاني جاڭعىرۋ" اتتى ماقالاسى جاريا بولىپ، كوپتەگەن اسىل قۇندىلىقتار ارشىلعالى جاتقان تۇستا باعىت-باعدارىمىزدىڭ مەملەكەتتىڭ رۋxاني دامۋىنا سايكەس ەكەنىن سەزىنىپ، قاناتتانىپ، بولاشاق جوبالارعا تاۋەكەلىمىز ارتا ءتۇستى. ۇرپاقتىڭ تولىققاندى ءوسىپ-ونۋىنىڭ، جاس بۋىننىڭ جات اعىمداردان امان ساقتالۋىنىڭ دا وسى ماقالادا ايتىلعانداي تاريxي تامىر، داڭعايىر ءداستۇر، اقيقاتتان باستاۋ العان بابالار مۇراسىنان ارتىق ەمى جوق. ناداندىقتان جارىققا شىعارار ءبىلىم دە، باسەكەگە قابىلەتتى بىلىك تە، تەرىس اعىمعا تەگەۋرىن كورسەتەر يماني يمۋنيتەت تە، سول –  ەلباسى نۇسقاعان ۇلتتىق نەگىزدە، تاريxي سانادا، رۋxاني قازىنادا جاتىر. جات جارىلقامايدى. اۋىزبىرلىك پەن جۇيەلى تىرلىگىمىز قوجىراماسا، الار اسۋىمىز الدا، اللا قالاسا.

    سۇحباتتاسقان: گۇلىم جاقان

    (24 ساعاتتىڭ ىشىندە ماتەريالدى كوشىرىپ-باسۋعا بولمايدى)

    قاتىستى ماقالالار

    ءبارىمىز قازاقپىز عوي!

    ءبارىمىز قازاقپىز عوي!

    12:57، 06 ناۋرىز 2025