الاش جۇرتىنىڭ اياۋلى اقساقالى – سۇلتان جانبولاتوۆ

    Nurgali Nurtay
    الاش جۇرتىنىڭ اياۋلى اقساقالى  –  سۇلتان جانبولاتوۆ

    قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى سەكرەتارياتىنىڭ شەشىمىمەن تاعايىندالعان حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعى قىتايدا تۇراتىن قانداسىمىز بەلگىلى جازۋشى، تاريحشى-عالىم، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سۇلتان رامازان ۇلى جانبولاتوۆقا  دا بەرىلگەنىن حابارلاعان ەدىك.

    بۇل مارتەبەلى سىيلىقتى شەتەلدەگى بەس ميلليون قانداستاردان بەس-اق كىسى يەلەنگەن. ولار – حاليفا التاي، قاجىعۇمار شابدان ۇلى، حاسەن ورالتاي، عالىم قاليبەك ۇلى جانە دۇكەن ءماسىمحان. وسى ورايدا وقىرمان قاۋىمعا سۇلتان جانبولاتتىڭ شىعارماشىل ەڭبەك جولىن تانىستىرا كەتكەندى ءجون كوردىك.

    پروفەسسور، جازۋشى، قحر بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، عالىم سۇلتان جانبولاتوۆ قازىرگى تاڭدا قحر-دىڭ ءۇرىمجى قالاسىندا تۇرادى.

    سۇلتان رامازان ۇلى جانبولاتوۆ 1936 جىلى قحر تارباعاتاي ايماعى شاعانتوعاي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1956 جىلى شىڭجاڭ ينستيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن تاۋىسىپ، فاكۋلتەتتىڭ فيزيكا كافەدراسىنا وقىتۋشىلىققا ورنالاسادى. 1957 جىلدان 1961 جىلعا دەيىن جيلين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىندە راديو-ەلەكترونيكا ماماندىعىن وقيدى. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىنە وقىتۋشىلىققا قايتا ورالادى. جانبولاتوۆ وسىدان 1986 جىلعا دەيىن 25 جىل وسى ورىندا وقىتۋ جانە زەرتتەۋمەن اينالىسادى. ارادا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى، دوسەنت (1982 جىلدان)، دەكان (1982 جىلدان) جانە شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى (1983 جىلدان)  بولادى. 1986-1996 جىلدارى ش ۇ ا ر وقۋ-اعارتۋ كو­ميتەتى ءتوراعاسىنىڭ (ش ۇ ا ر ءبى­ءلىم ءمينيسترىنىڭ) ورىنباسارى مىندەتىن اتقارىپ وعان قوسا وزگە (1988 جىلى وقۋ-اعارتۋدى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ دوسەنتى، كەيىننەن ءۇرىمجى كاسىبي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، جوو-لاردا ءبىلىم بەرۋدى زەردەلەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءھام اعا زەرتتەۋشىسى، ت.ب.) قىزمەتتەردى وتەيدى. 1993-2003 جىلدارى 8ء-شى جانە 9-شى رەت شاقىرىلعان مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايىنىڭ (پارلا­مەنت) دەپۋتاتى، ونىڭ ۇلت ىستەرى كوميسسياسىنىڭ ءمۇ­شە­ءسى بولىپ، سودان زەينەتكە شىعادى. 2005 جىلى دۇنيە­ءجۇزى قازاقتارىنىڭ ءىV قۇ­رىل­تايىندا دۇنيەجۇزى قا­­زاق­تارى قاۋىمداستىعى ءتور­القا­سىنا مۇشە بولىپ سايلانادى.

      قازىرگە دەيىن سۇلتەكەڭ ش ۇ ا ر تەلەۋنيۆەرسيتەتى مەن ءۇرىمجى كاسىبي ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ پروفەسسورى، قازاقستانداعى مۇح­تار اۋەزوۆ اتىنداعى سەمەي ۋنيۆەرسيتەتى مەن ل.ن.گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتتەرىنىڭ قۇر­مەتتى پروفەس­سورى. جۇڭگو جازۋشىلار قوعامىنىڭ، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ، ش ۇ ا ر جازۋشىلار قوعامىنىڭ جانە  جۇڭگو عىلىم تاراتۋشى جازۋشىلار قوعامىنىڭ مۇشەسى. س. جانبولاتوۆتىڭ ەڭبەكتەرى مەن ەسىمى «قازاقستان ۇلتتىق ەنسيكلوپەدياسىنا»، «جۇڭگو دارىندىلارىنا»، «شىعىس پەرزەنتتەرىنە»، «عىلىمداعى قىتايلىقتارعا» ت.ب. كىتاپتارعا ەنگەن. سوڭعى 50 جىلدان بەرى سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ءۇشىن «عىلىم-تەحنيكالىق پروگەرەس» (1985 جىلى)، ءبىرىشى دارەجەلى «توتەنشە ۇلەسى بار جاس-ورتاجاس مامان» (1990 جىلى)، ت.ب. سىيلىقتارىنا قوسا، 2004 جىلى شىڭجاڭنىڭ ەڭ جوعارى «تيان-شان ادەبيەت پەن ونەر» سىيلىعىنداعى «ۇلەس» سىيلىعىمەن ماراپاتتالعان.

    سۇلتان جانبولاتوۆ 1980 جىلداردان كەيىن قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە اتسالىسا باستايدى. ول قحر ەلەكترونيكا قوعامىنىڭ باس القا مۇشەسى، قحر از ۇلت جازۋىنداعى اقپاراتتاردى كومپيۋتەرمەن وڭدەۋ قوعامىنىڭ ءتوراعاسى، ش ۇ ا ر عىلىم جانە تەحنيكا قاۋىمداستىعىنىڭ تۇراقتى جوراسى، ش ۇ ا ر جوو عىلىمي اتاق­تار بەرۋ جونىندەگى اتتەستاتتاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسىنا ورىنباسار، ت.ب. قىزمەتتەرگە تارتىلدى. ول قانداي بيىك لاۋازىمدى قىزمەتتىڭ تىزگىنىن ۇستسادا، تۋعان حالقىنا ادال قىز­مەت ەتۋ دەگەن جاۋاپتى مىندەتتى ەشقاشان دا ەسىنەن شىعارعان ەمەس. اتاپ ايتقاندا، سول تۇستا ول از ۇلت ­جاستارىنىڭ دا جاراتىلىستىق عىلىم سالالارى بويىنشا جان-جاقتى ءبىلىم الىپ، زامان تالابىنا ساي تىرلىك ەتۋى ءۇشىن جاراتىلىستىق عىلىمدار بويىنشا شىڭجاڭداعى جوعارى وقۋ ورنىنا قابىلدانا­تىن ستۋدەنتتەردىڭ ۇلەس سالما­عى­نىڭ ارتۋىنا مۇرىندىق بولدى. سۇلتان جان­بولاتوۆتىڭ وسى ەڭ­بەگىنىڭ ناتيجەسىندە، قازاقتىڭ قارا كوز ۇلدارى مەن قىزدارى قات ماماندىقتار بويىنشا دا ءبىلىم الىپ، زاماناۋي عىلىم-تەح­ني­كانىڭ نارىنەن سۋسىنداي باستادى.

    سۇلتان رامازان ۇلىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى كەزىندە جاساعان عىلىمي سالاداعى ءىز­دەنىسىنەن تۋعان «كومپيۋتەر پرينسيپتەرى»، «جارتىلاي وتكىز­گىشتىك راديوقابىلداعىش»، «ماگ­نيتوفوندى راديوقابىلداعىش»، «كالكۋلياتور»، ت.ب. عىلىمي-تەح­نيكالىق سالاداعى كىتاپتارى سول تۇستاعى زامانا سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرعان بىرەگەي ەڭبەكتەر ەدى. سونىمەن بىرگە، ول ەلەكترونيكا سالاسىنداعى مول ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا، ءوزى باسقارعان 4 كىسىلىك شاعىن ماماندار توبىمەن بىرگە از ۇلت توتە جازۋلارىن كومپيۋتەرگە ىڭعايلاۋ جۇيەسىن جاساپ، شۇار-دىڭ «عىلىم-تەحنيكالىق پروگرەسس» سىيلىعىن ەنشىلەدى.

    سۇلتان جانبولاتوۆ عالىم، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى عانا ەمەس، قازاق ادەبيەتىنە ولجا سالعان اسا دارىندى سۋرەتكەر-جازۋشى. «دومبىرا فيزيكاسى» سىقىلدى ەڭبەكتەرىمەن قالامگەرلىك وڭىرگە ارالاسىپ جۇرگەن ول ادەبيەتتىڭ قاقپاسىن 43 جاسىندا 1979 جىلى «ارۋاقتار ارا­سىن­دا» اتتى پوۆەسىمەن اشتى. اتالعان پوۆەست تاقىرىپتىق جاڭالىعىمەن، جانر­لىق سونىلىعىمەن، كوركەمدىك شەبەرلىگىمەن جاريالانا سالىپ-اق شۇار-دىڭ «ءبىرىنشى دارەجەلى ادەبي سىيلىعىن» ەنشىلەدى. ءويت­كەنى، سۇلتان رامازان ۇلى وسى شى­عارماسىمەن شىڭجاڭ قازاق ادەبيەتىندەگى ءبىر ايتۋلى اق­تاڭ­داقتىڭ ورنىن تولتىردى. ول – فان­تاستيكالىق پروزا جانرى بولاتىن. سۇلتان جانبولاتوۆتىڭ عى­لىمي-فانتاستيكالىق شى­عار­مالارىنىڭ جيناعى 1985 جىلى «حاس ساقتار» دەگەن اتپەن بەيجىڭدەگى «ۇلتتار باس­پاسىنان» جارىق كوردى.

    وسىدان كەيىن سۇلتان جان­بولاتوۆ جازۋشى رەتىندە ون­دا­عى قازاق، حان، ۇيعىر وقىر­مان­دا­رىنىڭ ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن قالامگەرىنە اينالدى. ارينە، ودان كەيىن دە جازۋشى قالامىنان تالاي پوۆەستەر مەن اڭگىمەلەردىڭ وقىرمان جۇرەگىنە جول تارتقانى بەلگىلى. دەگەنمەن، قالامگەر رە­تىندە سۇلتان جانبولاتوۆتىڭ ادە­بيەتتەگى اس­قار بيىگى – «ءۇيسىن حيكاياسى» تري­لو­گياسى. تريلوگيا جەكە-جەكە «ەلجاۋ كۇنبي»، «سانشورا كۇن­بي»، «وڭعاي كۇنبي» اتتى بولىمدەردەن تۇرادى. بۇل تريلوگيا 1994 جىلدان جارىق كورە باستادى. ارتىنشا بۇل كەسەك تۋىندى قحر مەملەكەتتىك كىتاپ سىيلىعىنا يە بولدى. سونداي-اق، ەلىمىزدىڭ حح عاسىرداعى «قازاقتىڭ 100 رومانى» اتتى باع­دارلاماسىنا دا ەنگىزىلدى. «ءۇيسىن حيكاياسى» تريلوگياسىندا جازۋشى تاريحي دەرەكتەردى مولىنان پايدالانعان. مۇندا اۆتور قىتايدىڭ سەنىمدى  مۇراعاتتارىمەن، تاريحي جازبالارىمەن عانا شەكتەلمەي، سونىمەن بىرگە، گرەك، اراب، پارسى تىلدەرىندەگى تاريحي ماتەريالداردى دا مولىنان پايدالانعانى شىعارمانىڭ ءون بويىنان ايقىن كورىلەدى.

    سۇلتان رامازان ۇلىنىڭ بۇ­دان وزگە، ءار جىلدارى جارىق كورگەن «تالاستاعى جانتالاس»، «اتلاح-تالاس شايقاسى» سەكىلدى پوۆەستەرى مەن روماندارى، سەگىز تومدىق عى­لىمي-زەرتتەۋلەر توپتاماسى، سونداي-اق، وچەرك، اڭگىمە جيناقتارى وقىرمانعا ەتەنە تانىس. 2008 جىلدان بەرى ونىڭ «ءبىز» اتتى اۆتوبيوگرافيالىق تريلوگياسى وقىرمانعا جول تارتقان بولاتىن. ول دا «ەس كىرۋ»، «ەس شىعۋ»، «ەس جيۋ» اتتى رومانداردان تۇراتىن، اۆتوردىڭ ءومىر جولىنىڭ ورايىندا تۇتاس حح عاسىرداعى جۇڭگو ەلىنىڭ، دالىرەك ايتقاندا، ونداعى قانداستارىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن قامتىپ جاتقان ىرگەلى تۋىندى. بۇل تريلوگيا بەيجىندەگى «ۇلتتار» باسپاسىنىڭ دەمەۋىمەن قازاقستاندا دا جارىق كوردى. انا جىلى «ەجەلگى ۇلىس تاريحى» («ءۇيسىنناما») ات­تى مونوگرافياسى (كىتابى) دا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى تاراپىنان جارىق كورگەن بولاتىن. بۇل ەرتەدەگى ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ تاريحىن بايانداعان عىلىمي ەڭبەك. جۋىقتا سۇلتاننىڭ «قازاق تاريحىنان ساۋات» اتتى، تاريح الەمىنىڭ سوڭعى جاڭالىقتارى مەن شىعىس (سونىڭ ىشىندە جۇڭگو) تاريحنامالارىنداعى دەرەكتەر سىرەسكەن كىتابى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ  بەسىنشى قۇرىلتايى عاراپاسىندا وقىرمان قولىنا تيگەلى تۇر.

    سۇلتان رامازان ۇلىنىڭ ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر ەلەۋلى ەڭبەگى – قازاقستان مەن جۇڭگو ەلدەرى اراسىنداعى دوس­تىقتى، ءوزارا تۇسىنىستىكتى نى­عايتۋ جولىنداعى تىنىمسىز ىزدەنىسى. سۇلتەكەڭ­ءنىڭ بۇل باعىتتاعى ەڭبەكتەرى دە ەلەن­­­بەي قالعان جوق. ول 2001 جىلى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن «قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 10 جىل» مەرەكەلىك مەدالىمەن، 2007 جىلى «دوستىق» وردەنىمەن، 2015 جىلى «قازاقستان كونستيتۋسياسىنا 20 جىل» جانە «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى» ەس­تەلىك مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى. سونداي-اق، وتكەن جىلى سۇلتان رامازان ۇلى ق ر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، اكادەميك م.جۇرىنوۆتىڭ «قازاق عىلىمىنا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن» گراموتاسىمەن (العىس حاتىمەن) ماراپاتتالدى.

    سۇلتان جانبولاتوۆتىڭ عى­لىم، ءبىلىم، ادەبيەت سالاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ءار جىلدارى قحر وكىمەتى تاراپىنان لايىقتى باعاسىن الىپ وتىردى.

    سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە ەنتىكپەي كوتەرىلگەن سۇلتان رامازان ۇلى ءالى دە تىنىمسىز ەڭبەك پەن تەرەڭ ىزدەنىستىڭ ۇستىندە. «جازارىمدى جازدىم، بولدىم» دەپ قاراپ وتىرماي، شىعارمالارىنىڭ 20 تومدىق جيناعىن رەتتەپ باسپاعا ۇسىنعان ەكەن. بۇل 20 تومدىق ۇستەگى جىلدىڭ جازىندا جارىق كورمەك.

    ۇلتىنىڭ باقىتى ءۇشىن جارالىپ، ۇلتىنىڭ نامىسى ءۇشىن قا­جى­ماي ەڭبەك ەتىپ، تۇتاس عۇ­مىرىن ۇلتىنىڭ رۋحاني تۇلەۋى مەن جاڭعىرۋىنا ارناپ كەلە جاتقان ۇلتىنىڭ ەكى ەلگە بىردەي ابىرويلى دا ادال ۇلى، الاش جۇرتىنىڭ اياۋلى اقساقالى – سۇلتان رامازانۇلىنا ەندى ءومىر بويعى بەينەتىڭىزدىڭ زەينەتىن ۇزاق جىلدار جەۋگە جازسىن دەگەن تىلەك ايتامىز!

    قاتىستى ماقالالار