وسپان باتىر ءسىلام ۇلى (1899-1951) ءومىر سۇرگەن ءداۋىر حالىقارالىق جاعدايدىڭ اسا ءبىر كۇردەلى كەزەڭى ەدى. سونىڭ ىشىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الدى-ارتىنداعى بارلىق جاعداي ەلىم، جەرىم دەپ كۇرەسكەن وسى تۇلعانىڭ ءومىرى مەن كۇرەسىنە ەرەكشە ىقپال ەتتى.
وسپان ءوزىنىڭ كۇرەس جولىندا اقش، كەڭەس وداعى، موڭعوليا، قىتايدىڭ قارا جانە قىزىل پارتيالارىمەن ءار ءتۇرلى بايلانىستا بولا ءبىلدى. ءبىر عانا ەل ەمەس، حالىقاراداعى وزگە ەلدەردىڭ دە ەرەكشە نازار اۋدارۋى ونىڭ تۇلعالىق كەلبەتىنىڭ كۇردەلىلىگىن كورسەتەدى. سول ءۇشىن دە وسپانتانۋ عىلىمى ۇلت رۋحىنا كەرەكتى وشپەس ەرلىك، قايتپاس قايرات، ەل مەن جەرىن قىزعىسشا قورعايتىن ىستىق ماحاباتتى ۇرپاق بويىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن ءوز مىندەتىن ادالدىقپەن ادا ەتۋى كەرەك.
وسپاننىڭ كۇرەس جولىنا كوز سالعاندا ونىڭ وزگەلەرمەن بولعان ءتۇرلى قارىم-قاتىناسى مەن جازىسقان حاتتارىنىڭ دا ءمانى زور. تاريح ادىلەتسىزدىك ىشىنەن ادىلدىكتى تاباتىن بولسا وتكەن يمپەريالىق قارالاۋلار، قىزىلدار قولىمەن جاسالعان، جازىلعان ءار ءبىر دۇنيەلەردەن دە ەرلىكتىڭ، ەلدىكتىڭ رۋحىن تاۋىپ الۋ قيىن ەمەس.
ءور التاي جەرى ەجەلدىڭ ەجەلىنەن ساق، عۇنداردىڭ، تۇركىلەردىڭ مەكەنى. وسپاننىڭ جەتپىس جەتى اتاسىنان بەرگى بايىرعى جۇرتى. ولاي بولسا بابادان قالعان التىن اڭىزدىڭ ۇزىگىمەن وسى دالانى قورعاۋدى سۇتپەن ءبىتىپ، سۇيەگىنە سىڭگەن بۇلجىماس پارىزى سانادى. ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرىندە شەتەلگە قاشىپ كەتۋدىڭ كوپتەگەن مۇمكىندىكتەرى بولا تۇرسا دا ودان باس تارتتى. قارا تۇياعىنان حال كەتكەنشە كۇرەسىپ، تۋعان توپىراعىن جاستانىپ جاتۋدى تاڭدادى.
ونىڭ كۇرەس جولىنداعى جارقىن مىسالداردىڭ ءبىرى قازىرگى جۇڭگو اۋماعىنا قاراستى بايتىك تاۋىنا موڭعوليا مەملەكەتىنىڭ تالاس ءبىلدىرىپ، سۇعىنا شابۋىل جاساۋىندا كورىنگەن بولاتىن. ول كەزدە قىتايدى جاڭ كايشى (جياڭ جەشى) جەتەكشىلگىندەگى گومينداڭ ۇكىمەتى باسقاراتىن ەدى. ءبىر كەزدەرى ءوزى قىرىپ-جويعان قارا جۇڭگو ارمياسى كومۋنيستەردەن كەلەتىن قاۋىپ-قاتەرگە بىرگە قارسى تۇرۋ ماقساتىندا وسپاندى وداققا شاقىرعان-دى. ونسىزدا جەر بەتىن قىزىل ورتشە جالماپ كەلە جاتقان كەڭەس قىزىلدارىنىڭ سۇمدىقتارىن سول توپىراقتان قاشىپ كەلۋشىلەر ارقىلى كۇندە ءبىلىپ وتىرعان وسپان بۇل كەلىسىمدى وڭاي قابىلدادى. اسىرەسە، ءاليحان بوكەيحان سىندى ەرلەردىڭ شاھيتتىگىنە قابىرعاسى قايىسىپ، ءدىن مەن دىلگە جاۋ بولعان ورىستاردى ولەردەي جەك كورگەن وشىڭ ولارعا قارسى تۇرارلىق كۇش اقش جانە ونىڭ قولداۋىنا يە بولىپ وتىرعان جۇڭگو گومينداڭى دەپ ءتۇيدى.
1947 جىلى كەڭەستىكتەردىڭ تۇرتپەكتەۋىمەن موڭعوليا اسكەرى بايتىككە اشىقتان اشىق شابۋىل جاساپ، شەكارا سىزىعىنىڭ جۇڭگو اۋماعىنا باسىپ كىردى. بۇل كەزدە گومينداڭ ۇكىمەتىنىڭ شىنجاڭ ارمياسىنىڭ باس قولباسشىسى سۇڭ شيلان (1907-1997) ەدى.
وسى تۇستاعى وسپان مەن سۇڭ شيلان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جايىندا، كوممۋنيستىك پارتيا شىنجاڭعا كىرگەن كەزدە جازىلعان ماقالالارعا ءبىر نازار اۋدارايىق.
ءبىر كەزدەرى وسپاندى قولداعان كەڭەس قىزىل ۇكىمەتى كەيىننەن كومۋنيستىك قىتايعا جاقشى بولىپ، وسپانعا جاۋ بولدى. قىزىل ارميا شىنجاڭعا كىرە سالىپ، قۇرتۋعا ءتيىستى كۇشتەردىڭ قاتارىندا وسپان تۇردى. كەڭەس وداعى وسى اۋماققا جاسىرىن قالدىرىپ كەتكەن «جانسىز» ادامدارى ارقىلى دا وسپانعا قارسى ءار ءتۇرلى شارالار ويلاستىرىپ، ونىڭ كەلە جاتقان جۇڭگو قىزىلىمەن ىمىراعا كەلۋىنىڭ الدىن الدى. مۇنىڭ مىسالدارىن 1950 جىلى شىققان «شىنجاڭ گازەتىنىڭ» ەسكى پاراقتارىنان انىق كورە الامىز.
گازەتتىڭ 8 سانىنا قاتارىنان ۇلاسپالى ەتىپ باسىلعان بۇل ماقالانىڭ اتى «ۇلتشىلدىق پەردەسىن جامىلعان ۇلت ازعىندارى جونىندە» دەپ اتالادى. اۆتورى «حالىق ۇلى» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن بەرىلگەن. ماقالا 1950 جىلى 10 قاڭتاردان باستاپ جاريالانعان.
اتالعان ماقالادا وسپان مەن سۇڭ شيلان اراسىنداعى حاتتار توڭىرەگىندە مىناداي مىسالدار كەلتىرىلگەن. سول حاتتاردان ۇزىندىلەر بەرەيىك:
«سۇڭ باس قولباسشىعا!
ايدىڭ 16 كۇنگى راديوڭىزدى تاپسىرىپ الدىم.... ەل ىشىندە ىرتكى تۋدىرىپ جۇرگەندەر كوپ، سولاردىڭ قولىنداعى اسكەردى الىپ، ماعان باعىنۋىن قاداعالاڭىز. بۇلاردى ەركىنسىتپەي تيىم سالىپ، امىرگە باعىندىرۋ كەرەك. بۇلاردى كوندىرىپ الىپ، ماعان تاپسىرما بەرىڭىز. ءتىرى بولسام شىنجاڭنىڭ شەكاراسىن ساقتايتىن ءبىر اداممىن. باتىر وسپان. 17.11.1947»
وسىدان كەيىنگى تاعى ءبىر حاتتا: «...ءسىز بۇدان سوڭ قانداي اۋىر-جەڭىل شارۋا بولسا الدىمەن قاسىڭداعى قاجى ءجانىمحانعا، ونان سوڭ الدىڭعى رەتتە مالىمدەگەن 10 باستىق بار، سولارعا تاپسىرىڭىز. مەن بولسام 100 دەي عانا ىلعي اش-ارىق كوشە الماعان ۇيمەن عانا قالدىم... ءبىراق جالعىز قالسامدا اسسا جۇڭگو، قالسا مەن دەپ سابەتتىڭ اكىمشىلىگىنەن جاندارىن عانا الىپ شىققان ابدەقان، تۇرىسبەك باستىق 142 ادامدى اسىراپ باعىپ كەلەمىن... باتىر وسپان. 23.11.1947».
وسى تۇستا ءجانىمحان قاجىنىڭ التاي ەلىنە جازعان حاتىندا مىنانداي بايان بار: «...ەندى جاسقاناتىن نە بار؟ تۇك تە جوق، ءبىر اللاعا سيىنىپ، اتا-بابالارىڭنىڭ ارۋاعىنا سيىنىپ، ءبىر ەل بولۋدىڭ قامىن ويلاپ، قارا قازان سارى بالانىڭ تىلەۋىن تىلەڭدەر.... وسپان باتىردىڭ ەڭبەگىن ارداقتاپ نيەت كۇشتەرىڭدى بىرىكتىرىپ، وسپان باتىردىڭ توڭىرەگىنە توپتالىڭىزدار. ءوز ارا رۋ تالاس كۇندەستىك بولماسىن. ەگەر وسپانعا ەسە تيسە بىزدىكى دەپ قۋانىڭىزدار. وسپان سىزدەرگە جامان ويلامايدى. ەگەر جاڭىلىستا اعات كەتكەن ءىسى بولسا اعايىنشىلىقپەن بەرەكە ءۇشىن كەشىرىم ەتىڭىزدەر. سىزدەر تۇر عوي مۇنداعى بۇكىل مۇسىلمان بالاسى وسپاندى ءسىلام حاھارمانى دەپ تانىپ وتىر. بىرلىك، بەرەكە دە، وسپان باتىردا وزدەرىڭىزدىكى؛ پايدا كوپشىلىكتىكى. جالپى ەلدى وسى جولعا باستاڭىزدار، ەل بولۋدىڭ قامىن ويلاڭىزدار. وسىدان زيان تارتساڭىزدار وبالدارىڭىز بىزگە بولسىن. ەل-جۇرتقا تۇگەل سالەم ايتىڭىزدار. ءبىزدىڭ سىزدەردەن كۇتەتىن ءۇمىتىمىز، تىلەگىمىز وسى ايتىلعاندار! – دەپ، ەرەكشە قۇرمەتپەن، ءمور، قاجى ءجانىمحان».
ەندى سۇڭ شيلاننىڭ وسپانعا جازعان حاتىنان ءبىر ءۇزىندى كەلتىرسەك، وندا حات بىلاي باستالادى دا: «ءۋالي وسپانعا!
ءسىزدىڭ جىبەرگەن حاتىڭىزدى تاپسىرىپ الدىم. مەن ءسىزدىڭ مەملەكەتىمىزدى ساقتاۋدا قازاقتاردىڭ كورسەتكەن سەنىمدىلى مەن باتىرلىعى ءۇشىن وتە قۋانىشتا بولدىم...» دەپ، ارى قاراي اسكەري جول-جورىقتارعا ويىسادى.
كەيىننەن سۇڭ شيلاننىڭ ەستەلىكتەرىندە جازىلۋىنشا وسپاننىڭ الەن ۋاڭنىڭ ايەلى، ءۇرىمجى اكىمشىلىك مەكەمەسىنىڭ ءۋاليى قادۋانعا جازعان حاتىندا مىناداي جايتتار باياندالعان ەكەن: «ءبىز قازاقتار دەموكراتياعا، ەركىندىك پەن بەيبىتشىلىككە يە بولۋ ءۇشىن ەرتەدەن-اق توڭكەرىس تۋىن كوتەرىپ شىققان ەدىك. مەن وسپان وسىدان 8 جىل بۇرىن تاڭداۋلى قازاق جاستارىنا باسشىلىق ەتىپ، شىڭ شىسايدىڭ جەندەتتىك ساياساتىنا قارسى كۇرەس جاساعان ەدىم. كۇرەستى قازىرگە دەيىن جالعاستىرىپ كەلەمىن. ءبىز بەيبىتشىلىك كەلىسىمىنە قول قويىلىپ، دەربەس شىنجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى قۇرىلسا، توڭكەرىستىڭ ماقساتى جارتىلاي ىسكە اسقان بولادى. ول كەزدە ءبىز ماقساتىمىزدىڭ قالعان جارىمىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بەيبىت، تىنىش جاعدايدا ءوز تىرلىگىمىزبەن اينالىسىپ كۇن كورەتىن ەدىك، – دەپ ويلاعانبىز.
توڭكەرىسىمىزدىڭ بۇلاي وزگەرەتىنىن قايدان بىلەيىك، جانىن شۇرەرەككە ءتۇيىپ جانتالاسا كۇرەسكەن قازاق باۋىرلارىم قۇرباندىققا شالىندى. قايدان كەلگەنى، ءاتى-جونى بەلگىسىز قۇرالدى جاۋ كوكتەن تۇسكەندەي التايعا شابۋىلداپ جاتىر. مەن دەموكراتيالى شىنجاڭنىڭ ولكەلىك ۇكىمەتى سايلاعان ءۋاليى، مەملەكەت مانساپتىسىمىن. مەنىڭ وتاندى قورعاۋ مىندەتىم بار. مەنىڭ بەيبىتشىلىك كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ، بيلىك جۇرگىزىپ باسقارۋ، جوعارعىنىڭ باعدارلاماسىنا بويۇسىنۋ، مەملەكەت تەريتورياسىن قورعاۋ ماقساتتارىندا جاڭ جىجۇڭ ءتوراعانىڭ جاڭا شىنجاڭ قۇرۋ تۋرالى ساياسي قۋاتتاماسىن قورعايمىن. التاي ايماعىنداعى ءبىز قازاق تۋىسقاندار مەملەكەت بىرلىگىن بۇزاتىن، ءدىندى جوياتىن بارلىق جاۋىز كۇشتەرگە سىلەيتە سوققى بەرەمىز. ءبۇتىن مەملەكەتتەگى جاناشىرلاردىڭ، اسىرەسە، مۇسىلمان باۋىرلاردىڭ مەيلى زاتتىق جاقستان، مەيلى رۋحاني جاقتان بولسىن ءبىز قازاق تۋىستارىنا كومەك كورسەتۋىن ءۇمىت ەتەمىز!»
دەمەك، جۇڭگو قوعامى كولەڭكەلى كوزبەن قاراپ وتىرعان وسپان باتىردىڭ ءوز وتانىنىڭ شەكەراسىن قورعاۋ جولىنداعى وراسان ەرلىگى جانە ەل مەن جەرگە ادالدىعى بىردەن مەنمۇندالايدى. بۇل ەجەلگى تۇركى دالاسىن، قازاقتار مەكەنىن قورعاۋ عانا ەمەس، قازىرگى جۇڭگو تەريتورياسىن جات تاباننان قورعاپ قالعان ەرەكشە ەرلىك سانالار ەدى. وسى تاقىرىپ اياسىندا كەزىندە سۇڭ شيلان «وسپان وتانشىل ادام» دەگەن ماقالا جازعان ەكەن. قازىرشە قولعا تۇسپەدى.
ال وسپان باتىردىڭ موڭعول مارشالى چويبالسانمەن جازىسقان حاتتارى حاقىندا «وسپان حەن بايb» (ح.بات-وچيرىن بولد، ح.بات- وچيرىن تۋيا) اتتى موڭعول تىلىندەگى ەڭبەك 2011 جىلى ۇلانباتور قالاسىنان شىققان بولاتىن. ول كىتاپقا بەرىلگەن وسپان باتىردىڭ حاتىنىڭ ءتۇپنۇسقا كوشىرمەسى دە ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
بۇگىنگى حالىقارالىق جاعدايمەن قاراعاندا ءدىن جولىندا ءجۇرىپ جاۋىمەن كۇرەسۋشىلەرگە ۇركە قارايتىن سەكەمشىلدىك بار. ال حالقىنىڭ ءدىنى مەن دىلىنە شەكسىز ادال بولعان وسپان باتىردىڭ تۇلعاسىن ولارمەن سالىستىرۋعا مۇلدە كەلمەيدى. جوعارىداعى ءجانىمحان قاجىنىڭ حاتىنان كورىنىپ تۇرعان وسپان بەينەسى قازىردە تۋعان حالقىنىڭ جۇرەگىنەن وشكەن جوق. مەن ءوزىم كەڭەسكەن وسپان ساربازدارىنىڭ قاي-قايسىسى دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ونىڭ اتىنا كىر تۇسىرمەي: «وشىڭ، وشىڭ» دەپ، اق نيەتتى رۋحىنا جان-تانىمەن باس يەدى. بۇل رۋح ۇلت ۇلانىنا كەرەكتى حالقىنا دەگەن قالتقىسىز جۇرەكتىڭ تاپ-تازا ايناسى بولسا كەرەك.
وسپان ءالى دە بولسا زەرتتەي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەتىن دارا تۇلعا. ءبىزدىڭ بۇل شاعىن ماقالامىز سول تەلەگەي تەڭىز ايدىنا قۇيىلسا ەكەن دەيتىن ءبىر تامشى عانا.
ۇلت رۋحىنا جوقشى بولاتىن ەرلەرىمىز كوبەيسىن، اعايىن!
ءجادي شاكەن ۇلى، جازۋشى
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ،
ەۋرازيا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
