تانىمال جۋرناليست-بلوگگەر وركەن كەنجەبەك قازىرگى قوعامداعى الەۋمەتتىك جەلى ەتيكاسى مەن بلوگگەردىڭ وقىرمان الدىنداعى مادەنيەتى جايلى «اسىل ارنا» رۋحاني-اعارتۋشىلىق تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا وي بولىسكەن بولاتىن. قامشى اقپاراتتىق اگەنتتىگى نازارلارىڭىزعا اتالعان سۇحباتتى ۇسىنادى.
«الەۋمەتتىك جەلى ەتيكاسى – وقىرماننىڭ ەموسياسىمەن ويناماۋ»
اسىل ارنا: – بۇرىن دا ينتەرنەتسىز ەليتا، ينتەرنەتسىز زيالى قاۋىم قالىپتاستى. قازاق قوعامىنا عالامتور، الەۋمەتتىك جەلى قانشالىقتى قاجەت؟
وركەن كەنجەبەك: – جىل سايىن قاجىلىق ماۋسىمىنىڭ الدىندا مىناداي ءبىر ماسەلە تۋادى. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ بەلسەندىلەرى وسى ءبىر ماسەلەنى ءجيى كوتەرەدى. بۇرىن قۇنانباي قاجى تۇيەنى قومداپ، اتپەن، كەرۋەنمەن مەككە- ءماديناعا جىلداپ جەتەتىن. سوسىن ەلگە قايتۋىنىڭ ءوزى ءبىر جىلعا سوزىلاتىن. قاسيەتتى ساپارعا بارۋ، كەلۋ وڭايعا سوقپايتىن. ال، ءقازىر ۇشاق دەگەن بار، بەس-التى ساعاتتا باراسىڭ دا قايتاسىڭ، دەمەك، ساۋابىڭ دا باياعىداعىلارداي ەمەس دەگەندى ايتادى سوندا. وسى ماسەلەگە كەلگەندە، مەنىڭ ويىم ۇشاق دەگەن ول – وسى زاماننىڭ يگىلىگى دەيدى. جوق، مەن قۇنانباي سەكىلدى قاجىلىققا ەندى تۇيەمەن بارام نەمەسە قۇمعا اياعىمدى قىزدىرىپ، جاياۋ بارام دەۋ ەسەرسوقتىڭ ارەكەتى سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن. سول سەكىلدى مىناۋ قازاق قوعامىندا ينتەرنەت كەرەك پە، الەۋمەتتىك جەلى قانشالىقتى قاجەت دەگەن كەزدە وسى ماسەلە ەسىمە تۇسەدى. ارينە، الەۋمەتتىك جەلى قاجەت. ەلباسىنىڭ سوڭعى ماقالاسىن قاراساڭىز دا، ءبىزدىڭ ۇلتتىق كودتا جازىلعان رۋحاني پروگراممامىز التى اياققا سۇيەنۋ كەرەك دەدى. التى ءتۇرلى قاسيەتتى ءاربىر قازاق بويىنا سىڭىرمەسە، وندا ءبىز وزگەرمەيمىز دەدى. سونىڭ ىشىنە مىسالى، باسەكەگە قابىلەتتىلىك، پراگماتيزم، ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ، ءبىلىم، ەلدىڭ ەۆوليۋسيالىق جولمەن دامۋىنا دەگەن سەنىم جانە وتە ماڭىزدىسى سانانىڭ اشىقتىعى دەدى. سانانىڭ اشىقتىعى دەگەنىمىز – ومىردە بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە بەيىمدەلە الۋ، وزگەرىستەردى قابىلداي الۋ، جاڭاشىلدىققا قۇمار بولۋ. وسى ماسەلەنى ەلباسى بىزگە مەڭزەدى. بۇل دەگەن، ياعني، ينتەرنەت، الەۋمەتتىك جەلى دەگەن قازىرگى زاماننىڭ ءبىر جاڭاشىلدىعى بولسا، ءبىز، قازاق قوعامى، بىلايشا ايتقاندا بويىمىزعا ءسىڭىرىپ، ونى ىشىمىزدەن قورىتىپ، ونىڭ پايداسىن الىپ، زيانىن شىعارىپ تاستاۋىمىز كەرەك. تۋرا اكۋلانىڭ اسقازانى سەكىلدى.
اسىل ارنا: – ءبىزدىڭ ورتادا الەۋمەتتىك جەلى ەتيكاسى قالاي؟
وركەن كەنجەبەك: – الەۋمەتتىك جەلى ەتيكاسىن ءبىز ەندى نەتيكەت دەپ ءجۇرمىز. ەتيكەت تۇرعىسىنان قازاق قوعامىنىڭ ساۋاتى ءالى تومەن دەپ ايتۋعا كەلەتىن شىعار. بىر-ەكى سيمپتومىن ايتا كەتەيىن. مىسالى، «مەن ومىردە باسقامىن، ال، عالامتوردا مۇلدە باسقامىن» دەگەن قاعيدانى ۇستانامىز ءبىرازىمىز. مۇنى جۇمساق ەكىجۇزدىلىك دەپ ايتامىز با، الدە باسقاشا ءبىر اتاۋىن تابۋ كەرەك پە ەكەن؟ كوپتەگەن ازاماتتارىمىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمدا جۇمىس ىستەپ جۇرسە دە، الەۋمەتتىك جەلىدە ءاتى-جونىن جاسىرىپ، سۋرەتىنە بوگدە ادامنىڭ فوتوسىن قويىپ، مەملەكەتتىڭ، بيلىكتىڭ اتىنا سىن ايتىپ وتىرعانى – الەۋمەتتىك جەلىدەگى ءبىزدىڭ اۋرۋدىڭ ءبىرى. سول سەكىلدى ادام – ايتقان ءسوزىنىڭ تۇتقىنى. بىزدە ينتەرنەتتە ءوزىنىڭ سوزىنە ءوزى جاۋاپ بەرمەۋ، ءسوزى مەن ءىسىنىڭ سايكەس كەلمەۋى، سول سەكىلدى ءالىپتىڭ ارتىن باعا الماۋ، ينتەرنەتتە داۋعا ىلەسىپ كەتۋ، ينتەرنەتتە ەموسياعا ەرىك بەرۋ، ينتەرنەتتە ناۋقانشىلىققا باستايتىن ۇراندار جازۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ءالى كۇنگە بار. مۇنىڭ ءبارى – الەۋمەتتىك جەلىنىڭ اۋرۋلارى. ءبىراق، وسى ءبىر اۋرۋعا شالدىقپاس ءۇشىن الار داعدى – بۇل ءبىزدىڭ ەتيكەتىمىز.
اسىل ارنا: – بىزدە اللادان كەلەتىن ساۋاپ ءۇشىن ەمەس، كەرىسىنشە «ساۋاپ بولدى، دۇرىس جازالاۋ كەرەك» دەپ بلوگگەرلىك – بۇل ءسوز ەركىندىگى ەكەن دەگەندى العا تارتىپ، جەكە ادامنىڭ ار-نامىسىنا ءتيىپ جازىپ، ەركىن جازىپ جۇرگەندەر كوپ. بلوگگەردىڭ وقىرمان الدىنداعى مادەنيەتى قانداي بولۋى كەرەك؟
وركەن كەنجەبەك: – جالپى الدىمەن «بلوگگەر دەگەن كىم؟» دەگەندە جاۋاپ بەرىپ الۋ كەرەك شىعار. بلوگگەر دەگەن كلاسسيكالىق تەوريا بويىنشا قاندايدا ءبىر بلوگتۇعىردا ءوزىنىڭ جەكە بلوگى بار ادامدى ايتادى. ءبىراق، الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قارقىندى دامۋىمەن، بلوگى بولماسا دا، ايتەۋىر بەلسەندى تۇردە ادام جيناعان، بەلسەندى تۇردە ەكى-ۇش پوست جازعان ادامنىڭ ءبارىن ءقازىر «بلوگەر» دەپ كەتتىك. ەگەر وسى قاعيداعا سالساق، وندا فەيسبۋكتا تىركەلگەن مىڭداي ادامنىڭ ءبارىن بلوگەر دەسەك، وندا، بلوگگەر دەگەن ءسوزدىڭ قۇنى دا قالمايدى عوي. سوندىقتان، ءبىز كلاسسيفيكاسيالاۋىمىز كەرەك. ينتەرنەتتەگى قولدانۋشى (يۋزەر)، بەلسەندى قولدانۋشى، بلوگگەر، ودان بارىپ قوعامدىق وي-پىكىردىڭ ليدەرى دەگەن سەكىلدى.
«سىندى بەتكە ايتۋ – ەشقانداي دا سىن ەمەس، بەتپاقتىعىڭنىڭ كورسەتكىشى...»
اسىل ارنا: – قازىرگى جانە ءبىر ءجونسىز ۇدەرىس – نە نارسەنى دە رەيتينگكە بايلاپ قويۋ. تەلەحابارلاردىڭ رەيتينگى تومەن بولسا، قانشا الەۋمەتتىك ءمانى زور بولسا دا، وڭاي جابا سالاتىن بولدىق. رەيتينگى تومەن سايتتار مەن گازەتتەر وز-وزىنەن ۋاقىت كوشىنەن قالىپ جاتىر. ءتىپتى اكىمدەردىڭ دە، ونىڭ قوسشىلارىنىڭ دا رەيتينگى بار. ال رەيتينگ جيناۋ ءۇشىن قيتۇرقىلىققا بارۋدىڭ ادىستەرى ءتىپتى كوپ. بۇل ءۇردىس قاشانعا دەيىن جالعاسادى؟
وركەن كەنجەبەك: – ول قاي كەزدە دە بولعان عوي، بولا بەرەدى. ءبىراق، قۇيتىرقى ادىستەرىنە مەن دە قارسىمىن. شىمكەنتتە رەيتينگ جاسايتىن ءبىر گازەت بولعان دەسەدى. جۋرناليستەردىڭ اراسىندا جۇرگەن اڭگىمەگە سۇيەنسەك، سوندا رەيتينگ جاسايتىن گازەتتىڭ باس رەداكتورى ون شاقتى جەڭىل ماشينا الىپ العان دەيدى. ونى قالاي العان دەسە، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى اۋدانداردىڭ رەيتينگىن جاسايدى ەكەن. اپتا سايىن «پالەنشە دەگەن اۋدان ءبىرىنشى ورىندا تۇر»، «پالەنشە دەگەن اۋدان سوڭعى ورىنعا تۇسەيىن دەپ تۇر» دەپ حابارلايدى. سوڭعى ورىندا تۇرعان، رەيتينگى تۇسكەلى تۇرعان اۋداننىڭ اكىمىنە تەلەفون شالىپ: «ءسىز سوڭىندا تۇرسىزدار، ءبىر نارسە ىستەيسىز بە؟» دەپ ەمەۋرىندەتەدى دەگەن سەكىلدى. رەيتينگ دەگەن ول، ءتۇسىنۋىمىز كەرەك، قانداي دا ءبىر قوعامدىق ساناعا ىقپال ەتۋدىڭ قۇرالى. ايتپەسە، بۇكىل الەمدەگى رەيتينگتى قاراساڭىز دا، قازاقستاننىڭ ءسوز بوستاندىعى بويىنشا جەمقورلىققا توزىمدىلىك يندەكسى بويىنشا رەيتينگتەردى قاراساڭىز، بىزدەن الدەقايدا جاعدايى ناشار، بىزدەن الدەقايدا ءسوز بوستاندىعى شەكتەلگەن ەلدەر، كەرىسىنشە، قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرادى. ارينە، رەيتينگە قاراۋ كەرەك. ءبىراق، وعان سەنىپ، ودان ءبىر كوڭىلىڭىز قۇلازىماسىن. كەزىندە «Nur kz» سايتى قازاقستانداعى «ەڭ كورىكسىز اكىمدەر» دەگەن رەيتينگ شىعارعان. مۇنىڭ ءوزى دە كونتەنت جاساۋدىڭ ءتۇرى عوي. جۋرناليستيكادا رەيتينگتىڭ وبەكتيۆتىلىگى ءۇشىن ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى. بۇل – جاي عانا جانردى اۋىستىرۋ، كونتەنت جاساۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى عانا.
اسىل ارنا: – سايتتارداعى، الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ادرەسسىز سىنعا كوزقاراسىڭىز قالاي؟
وركەن كەنجەبەك: – ءبىز سىن ايتا الامىز با؟ سىندى قانشالىقتى ورىندى ايتىپ ءجۇرمىز، جازىپ ءجۇرمىز؟ كەشەگى كەڭەس وداعى تۇسىندا سىن مادەنيەتى بولعان ەدى. «ارا»، «شمەل» جۋرنالى بولسىن، «كروكوديل» جۋرنالى بولسىن، ساتيرامەن، مىسقىلمەن سىن ايتا الاتىن. كەزىندە ادەبي شىعارمانى، قويىلىمدى، كينونى سىناۋ مادەنيەتى كادىمگىدەي قالىپتاستى. ال، قازىرگى سول ساباقتاستىق ءۇزىلىپ قالعان سوڭ، بىزدە، الەۋمەتتىك جەلىدە سىناۋدىڭ مادەنيەتىن ۇمىتىپ قالدىق. سىناساق، سىناۋدى تەك بەتتەن الىپ، توسكە شاۋىپ دەپ ۇيرەنىپ قالدىق. «ال، ەندى مەن جاي عانا ايتا المايمىن، مەن بەتكە ايتامىن. ال، ەندى مەنى تىڭدا مىنە: «سەن وسىنداي دا، وسىنداي جامانسىڭ، وڭباعان، سورلىسىڭ. ەندى سول ەندى ايتارىمدى ايتتىم»، – دەپ بەتىنە بىلشيىپ قاراپ تۇرادى. بەتكە ايتۋ دەگەن ەشقانداي دا سىن ەمەس. بۇل سەنىڭ بەتپاقتىعىڭدى، اقىلىنىڭ تايازدىعىنىڭ كورسەتكىشى. راسىمەن، ساعان جاناشىر ادام سىن ايتاتىن بولسا، الدىمەن جۇرەگىڭدى اشىپ بارىپ سىن ايتادى. سول كەزدە سەنىڭ سىنىڭ دا قابىلدانادى، ونىڭ دا جۇرەگىنە قاتتى تيمەيدى. بىزگە وسىنداي مادەنيەتتىلىك جەتپەي جاتادى.
اسىل ارنا: – ءقازىر ءوز بەتىنشە سايت اشىپ، ونى اقپاراتتىق پورتال دەپ ايدارلاپ، الايدا ءىس جۇزىندە وزگە سايتتاردان كوشىرۋمەن، اسىپ كەتسە، ءانشىنىڭ كيگەن كيىمى مەن مىنگەن كولىگىن سانامالاۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىمىز از ەمەس. بۇل جۋرناليستيكاداعى توقىراۋدىڭ كورىنىسى ەمەس پە؟
وركەن كەنجەبەك: – ءبىز وتە ءبىر قىزىق ۋاقىتتا تۇرمىز. بۇعان دەيىن ساۋاتتى مەن ساۋاتسىز، دانا مەن دۇمشە ءبىر الەۋمەتتىك الاڭدا، ورتادا ءبارى تەڭ دارەجەدە سويلەسەتىندەي مۇمكىندىك بەرىلمەگەن بولاتىن. ال 21-عاسىردىڭ ءبىر مۇمكىندىگى، ول الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ساۋاتتى مەن ساۋاتسىزدى تەڭەستىردى. مىسالى، بۇكىل عالامنىڭ وسى تاريحىندا ارى كەتسە 200-300 ميلليون عانا اۆتور بولدى دەپ ايتادى. ياعني، جازۋشىلار، اقىندار، سۋرەتشىلەر. ال ءقازىر ءبىر مەزەتتە، ءبىر جەردىڭ وزىندە ءۇش-تورت ميلليارد ادامنىڭ ينتەرنەتكە قول جەتىمدىلىگى بار. ياعني، ولاردى وبرازدى تۇردە ايتقاندا، اۆتور دەپ ايتۋعا بولادى. ەشقاشان جەر بەتىندە مۇنشالىقتى كوپ اۆتور بولعان ەمەس. ەشقانداي بۇلاي ءوز پىكىرىن اشىق بىلدىرەتىن مۇمكىندىك بەرىلگەن ەمەس. وسى مۇمكىندىكتى بىزگە ينتەرنەت بەردى. ءبىزدىڭ اقپاراتتى قابىلداۋ سەزىمىمىز وزگەردى. بۇعان بايلانىستى ءداستۇرلى مەديا وكىلدەرى اقپاراتتى قالاي بەرەرىن، وقىرمان نازارىن وزىنە قالاي تارتارىن بىلمەي، سارساڭعا ءتۇسىپ وتىر. بىزدەگى سايتتار باسقا ءبىر اقپارات كوزىنەن اقپاراتتى كوشىرىپ باسىپ، يا بولماسا ءسوزىن وزگەرتىپ، تاقىرىبىن وزگەرتىپ، اتىن جازىپ قويىپ دەگەن سەكىلدى كوپيرايتينگپەن اينالاسىپ جاتىر. بۇل ۋاقىتشا دەپ ويلايمىن. جۋرناليستيكا توقىراۋدا تۇرعان جوق، جۋرناليستيكا كەزەگىن كۇتىپ تۇر.
اسىل ارنا: – قازاق جۋرناليستيكاسىندا ەليتالىق ورتا بار دەپ ويلايسىز با؟ بار بولسا ولار كىمدەر؟
وركەن كەنجەبەك: – بار. داۋرەن قۋات، ساكەن سىبانباي، سرايل سمايىل، ەرەنعايىپ قۋاتاي ۇلى، جاناربەك ءاشىمجان، جۇلدىز ءابدىلدا. وسىلاي تاعى كىمدەردى ايتسا بولادى ەكەن؟ بەرىك ءۋالي مەن بولات ءمۇرسالىم. وسىلاردى ءبىر ەليتالىق ورتا دەپ الىپ قاراعان كەزدە بۇلار تۇتاستاي ءبىر ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ دامۋى ءۇشىن ءدال ءقازىر جۇمىلا ەڭبەك ەتىپ جاتقان جوق. مىسالى، ەرەنعايىپ قۋاتاي ۇلى اعامىز قانداي كەرەمەت جۋرناليست ەدى. جۋرناليستيكانى قويىپ، بيزنەسپەن اينالىسىپ كەتتى. مۇحتار سەڭگىرباي اعامىز قانداي مىقتى جۋرناليست ەدى «جاس الاشتا». ءقازىر جۋرناليستيكانى قويىپ، عىلىممەن اينالىسىپ كەتتى. سول سەكىلدى گۇلنار مۇقانوۆا قانداي مىقتى جۋرناليست ەدى. ول دا باسپا ءسوز قىزمەتى سالاسىنا ءوزىن ارناپ كەتتى. شىڭعىس مۇقان، بەرىك ءۋالي ءقازىر مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءوزىن كورسەتىپ ءجۇر. ايتايىن دەگەنىم، بىزگە ۇلگى بولاتىن ەليتالىق ورتا ءقازىر وزدەرىن ءار سالادا سىناپ ءجۇر. مۇمكىن، ولار وزدەرىن جۋرناليستيكا الدىنداعى مىندەتىن ورىندادىم دەپ جۇرگەن شىعار. مەنىڭ ويىمشا، ناعىز الارىن الىپ، بەرەرىن بەرەر كەز ولارعا. ال وعان قاراپ تۇرعان ءبىز – ءىنى، جاس ۇرپاق ولاردىڭ كەيپىن كيمەسىمىزگە تاعى دا كەپىل جوق. بىزدە ەليتالىق ورتا بار، ءبىراق ولار ءقازىر شارشاڭقى كۇيدە.
اسىل ارنا: – ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز، 1990 جىلداردىڭ سوڭىندا ەلىمىزدە توسەك قاتىناسىن، وتىرىك حيكايالاردى جازاتىن سارىجاعال باسىلىمدار كوبەيدى. ءقازىر سارىجاعال سايتتار كوپ. ولاردىڭ تۇتىنۋشىلارى دا از ەمەس. وسىنىڭ ءبارى وقىرماننىڭ ساناسىن ۋلاماي ما؟ وقىرمان وسى كۇنى وزگەنىڭ وتباسىلىق ومىرىنە، انايىلاۋ ايتساق، ءتىپتى جاتىن بولمەسىنە دە ۇڭىلۋگە قۇشتار. وسى ادەتتى ءبىز، جۋرناليستەر قالىپتاستىرعان جوقپىز با؟
وركەن كەنجەبەك: – فيزيكادا ەنتروپيا دەگەن ۇعىم بار عوي. مىسالى، ادامعا اۋا سونداي كەرەك، اۋاسىز ءومىر سۇرە المايدى. ءبىراق اۋا تەرىمەن ارەكەتتەسۋ ارقىلى، ادامنىڭ تەرىسى توتىعادى، قارتايادى. ساعان سونشالىق پايدالى دۇنيە، ساعان سونداي دەڭگەيدە زياندى دەگەن سەكىلدى. قىزىعۋشىلىعى ءولتىرىپ بارا جاتقان سوڭ ادام كوبىنە ءناپسىسىن تەجەي المايدى. كىشكەنتاي بالاعا كامپيت سۇراعان سايىن، كامپيتىن بەرە بەرسەڭىز تىسىنەن ءتىس قالماي، بەتىنە بەزەۋ شىعىپ كەتەدى. ءسىز بىلاي قاراساڭىز، سۇراعانىن بەرىپ جاتىرسىز. ءبىراق ول ودان زيان شەگىپ جاتىر. سول سەكىلدى وقىرمان دا وسى كىشكەنتاي بالا سەكىلدى. جۋرناليست وقىرمانعا تەك سۇراعانىن ەمەس، وعان كەرەگىن بەرۋ كەرەك. سولاردىڭ تىلىندە ءتۇسىرۋ كەرەك، عىلىمي تىلدە سويلەمەۋ كەرەك. يا، وقىرمان دەڭگەيىنە ءتۇسۋ كەرەك، جۋرناليست وقىرماننىڭ دەڭگەيىنە تۇسە وتىرىپ، ونى العا جەتەلەۋ كەرەك.
اسىل ارنا: – جۋرناليستيكانى ءتورتىنشى بيلىك دەپ ەرەكشەلەپ ءجۇرمىز. بۇل ماماندىقتىڭ وزگە ماماندىقتان ارتىقشىلىعى جوق سياقتى كورىنەدى. سول ءبىر ديپلوم بەرىلىپ جاتقان، سول ءبىر ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرىپ جاتقاندار. ءبىز نەگە ءتورتىنشى بيلىك وكىلدەرىمىز دەپ داڭعويلانا بەرەمىز؟
وركەن كەنجەبەك: – ءوز باسىم بۇلاي اتاۋعا قارسىمىن. جۋرناليست بۇل كوشە سىپىرۋشى سەكىلدى ماماندىق. مىسالى، كوشە سىپىرۋشى بۇل كوشەنى سىپىرماسا، قالا ساسيدى. ادامداردىڭ قوزعالىسى قيىندايدى، ماشينا توقتاپ قالادى دەگەن سەكىلدى. جۋرناليستيكا دەگەن دە سول. كوشە سىپىرعان سەكىلدى اقپاراتتى تاسيدى، ءجونسىز اقپاراتتاردى ەلەكتەن وتكىزىپ الىپ تاستايدى. جامان اقپارات پەن جاقسى اقپاراتتاردى سۇرىپتايدى. بۇدان ارتىق ءبىر باسىندا تۇرعان ءبىر كەرەمەت ميسسيا جوق سەكىلدى ءوزى. ءبىراق، قازىرگى قازاق قوعامىندا ءاربىر قازاق ءجۋرناليسى اعارتۋشى بولۋ كەرەك. بىزدە ۇلتتىق يدەنتيفيكاسيا پروگرەسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. سوندىقتان، ءبىز ءبىرازعا دەيىن ءدىن، ءتىل تاقىرىبىنان شىعا المايمىز. بۇل قازاق جۋرناليستەرىنىڭ كەمشىلىگى ەمەس، بۇل قوعامنىڭ قازىرگى ايناسى رەتىندە ءبىزدىڭ ىستەپ جاتقان ءىسىمىز عانا. وسى تۇرعىدان العان كەزدە قازاق ءجۋرناليسى اعارتۋشى بولۋ كەرەك.
«ءسوزىڭدى جەتكىزۋ ءۇشىن – تانىمال بولۋىڭ مىندەتتى بولىپ قالدى...»
اسىل ارنا: – جاستار ءقازىر جاقسى كونتەنتتى قايدان الۋى كەرەك؟ نەمەسە قانداي سايتتاردى وقيسىز، قانداي سايتتاردىڭ اياق الىسىن باقىلاپ وتىراسىز؟
وركەن كەنجەبەك: – وكىنىشكە قاراي، ءقازىر وقۋعا ۇسىناتىن ساۋاتتى سايتتار ءىس جۇزىندە جوق دەپ ايتۋعا بولادى. ءبىراق، فەيسبۋكتە جاقسى كونتەنتتى قالىپتاستىرىپ جۇرگەن تۇلعالار بار. مىسالى، سىرتقى ساياسات بويىنشا جانبولات ۇسەنبايەۆ، مادەنيەتتانۋ بويىنشا اياگۇل مانتايەۆا، تۇلعالار تاريحى بويىنشا ايجان حاميت، ادەبيەتتانۋ بويىنشا باۋىرجان سەگىزبايەۆ، ەتنوگرافيالىق دۇنيەلەر بويىنشا ۇلاربەك نۇرعالىم، ارمان المانبەت، ءىت جاڭالىقتار بويىنشا تەمىر بەكتۇر، كىتاپقۇمارلىق بويىنشا ماۋلەن جانبولات، ءسالىم قويشىباي، قازىرگى زاماندا بولىپ جاتقان اقپاراتقا دەگەن ءبىر قىزىعۋشىلىقتى مەيىرحان امانگەلدييەۆ سەكىلدى جىگىتتەردىڭ پوستتارىن وقىپ، وزىمە ءبىلىم الامىن. ءقازىر ەشقانداي سايتتى ىزدەپ قارامايدى ەكەنمىن، شىنى كەرەك. مەندە ءقازىر مىناداي ءبىر تۇسىنىك بار: ەگەر راسىمەن مىقتى اقپارات بولسا، ول مىندەتتى تۇردە فەيسبۋككە تۇسەدى. ونى كەمىندە بىر-ەكى ادام بولىسەدى. سول جەردەن قاراپ الامىن.
اسىل ارنا: – جۋرناليست پەن بلوگەردىڭ بويىندا كەزدەسەتىن ادامگەرشىلىك نە ماقتانگەرشىلىك تۋرالى نە ايتاسىز؟
وركەن كەنجەبەك: – بلوگگەرسىڭ بە، ءجۋرناليسسىڭ با، ول سەنىڭ كاسىبىڭ. ال ادام رەتىندەگى سەنىڭ قاسيەتتەرىڭدى ەشكىم مانسۇقتاعان جوق. ياعني، سەن قانداي ادامسىڭ، ءوزىڭ كاسىبىڭە دە سونداي نيەتتە، جاۋاپكەرشىلىكتە، كوزقاراستا قارايسىڭ عوي. سوندىقتان، ەڭ ءبىرىنشى، جاقسى ادام بولۋىڭ كەرەك. جاقسى ادامنان عانا جاقسى ءسوز شىعادى. جۋرناليستيكانى دا، بلوگگەرلىكتى دە ءوزىنىڭ جامان ماقساتىنا قاراي پايدالانىپ جۇرگەن ادامدار دا كوپ. راسىمەن، ءقازىر حالىقتى قوزدىرىپ، ءبىراق ەرتەڭ ونىڭ شەشىلۋ مەحانيزمى قالىپتاسپاعان ماسەلەلەردى كوتەرۋ ارقىلى وزىنە ساياسي ۇپاي جيناپ جۇرگەن ادامداردى كورىپ وتىرمىز. وزىنە ميلليونداعان وقىرماندى جيناپ العان نەبىر انشىلەردىڭ بىرەۋمەن ءجۇرىپ كەتىپ، كەيىن «ءاي، مەنەن ۇلگى الماساڭدارشى، مەنى نەگە وقىپ جاتىرسىڭدار، مەن ءوزىم ءوز بىلگەنىمدى ىستەيمىن» دەپ اقتالىپ جاتقانىندا كورىپ جاتىرمىز. ايتايىن دەگەنىم، ادام قانداي بولسا، ويى دا، جازۋى دا سونداي. سوندىقتان، ەڭ ءبىرىنشى ادام رەتىندە جاقسى قاسيەتكە يە بولۋعا ەشكىم ءالى تىيىم سالعان جوق.
اسىل ارنا: – تانىمال جانە پايدالى دەگەن ءسوز بار. ايىرماشىلىعىن ايتىپ بەرىڭىزشى...
وركەن كەنجەبەك: – بۇل تانىمالدىلىق دەگەن ادامنىڭ ساناسىمەن ويناۋ عوي. Red bull دەگەن ەنەرگەتيكالىق سۋسىن شىققان كەزدە وعان دەيىن دە ونداي سۋسىندار بولعان. قۇرامى دا قىرىپ بارا جاتقان جوق. ايتەۋىر، ءبىر ەرەكشەلىك بولۋ ءۇشىن باعاسىن باسقالاردان ەكى ەسە جوعارى قىپ قويادى. ساتىپ الۋشىلاردا مىناداي وي بولادى: «مىنانىڭ باعاسى ەكى ەسە جوعارى، دەمەك، مىنانىڭ ىشىندە كەرەمەت ءبىر دۇنيە بولدى عوي، نەگە بۇل قىمبات بولادى» دەگەن. تانىمالدىلىق دەگەن دە سول سەكىلدى. ادامداردى تالانتى جوق بولسا دا، تەلەديداردان كۇندىز-تۇنى كوزىمىزگە اكەپ كورسەتە بەرسە دە، داۋىسى جوق بولسا دا، راديودان كۇندىز-تۇنى بەرە بەرسە، ادامنىڭ ساناسىنا مىناداي ءبىر ويدى سالىپ بەرەدى. مىنا ادامدى بەكەردەن-بەكەر كورسەتىپ جاتقان جوق، دەمەك، ءبىر نارسەسى بولىپ تۇر عوي. ءبىراق، ونىڭ نە نارسە ەكەنىن ءوزى دە بىلمەيدى. تانىمالدىلىق دەگەن مۇمكىن وسى شىعار. ال، ەندى پايدالى نارسەنىڭ كوپ جاعدايدا جارناماسى از بولىپ جاتادى. مىسالى، «پايدالى اس ءدامسىز كەلەدى» دەگەن بار. قۋىرىلعان، مايعا شىجعىرىلعان اس ءدامدى، ءيا؟ اعزاعا پايدالىسى تۇزسىز، مايسىز، بۇقتىرىلعان) سول سەكىلدى پايدالى ادامنىڭ دا اككاۋنتىنا جارناماسى از بولادى. ونىڭ جازعاندارىن وقىرماندارى دا تۇسىنبەي جاتادى دەگەن سەكىلدى. ءبىراق، سەن پايدالى دۇنيەنى جۇرتقا جەتكىزەمىن دەسەڭ، ءسوزدى ويناتۋ كەرەك، فورماسىن قۇبىلتۋ كەرەك. قازىرگى زاماندا ءسوزىڭدى جەتكىزۋ ءۇشىن تانىمال بولۋىڭ مىندەتتى بولىپ قالدى. سوزىڭدە قانشا جەردەن پايدا بولىپ تۇرسا دا، جۇرت ەستىمەيدى، وقىعىسى كەلمەيدى.
اسىل ارنا: – ءجۋرناليستىڭ سوزدىك قورى باي بولۋى كەرەك. وكىنىشكە وراي، بىزدە بۇل جاعى ءسال جۇتاڭداۋ سياقتى. ءتىلدى بايىتۋدىڭ قۇرالى – كوركەم ادەبيەت وقۋ. وسى ورايدا وقۋعا قانداي كىتاپتاردى ۇسىنار ەدىڭىز؟
وركەن كەنجەبەك: – ءوز باسىم كوركەم ادەبيەتتى وتە از وقىعانمىن. مۇنى ەندى مويىنداۋعا بولاتىن شىعار. مۇحتار ءماعاۋيننىڭ كىتاپتارىنا كەڭەس بەرە الامىن. قازاقتىڭ قۇنارلى ءسوزى ءابىش كەكىلبايەۆ، اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ، ورالحان بوكەيدىڭ ەڭبەكتەرىندە جاتىر دەپ ويلايمىن
«مەن پىكىرىمدى اداسىپ بارا جاتقان جۇرتتى ءسال تۇزەۋ ءۇشىن عانا ايتامىن...»
اسىل ارنا: – ەلدىڭ ءبارى باسقا جاققا قاراي جىعىلىپ پىكىر ايتىپ جاتقاندا ءسىز جەكە، دارا كەرىسىنشە قارسى پىكىر ايتىپ جاتاسىز. ادامدار بيلىكتى سىناپ جازسا، ءسىز قورعاشتاپ، جاقسى جاعىن جازۋعا تىرىساسىز. بۇل ءسىزدىڭ ەلدەن ەرەكشەلەنگىڭىز كەلگەنى مە؟ الدە، راسىمەن ءسىز ەلدەن ەرەكسىز بە؟
وركەن كەنجەبەك: – مەندە ءبىر ەلدەن ەرەكشەلەنەيىن دەگەن ماقسات بولعان ەمەس، ەندى ءبىر ارنايى وسى تاقىرىپتار تاۋىپ الىپ، وسىعان ءبىر قارسى پىكىر جازايىنشى دەگەن ەرەكشە ىزدەنبەيمىن. ءوزى سولاي بولادى. ويتكەنى، مىنا قوعامدىق پىكىر دەگەن بار. كوبىنە ءبىر قوعامدىق ستەرەوتيپ قوعامدىق شابلوندى بەلگىلى ءبىر ادامدار سالىپ جاتادى عوي. ماقساتىنا قاراي دا سول سۇرلەۋ سالىنادى. ماعان سول كەيبىر ادامداردىڭ سالىپ بەرگەن سۇرلەۋلەرى جانە ولاردىڭ ءتۇسىپ الىپ ارمانداپ كەتىپ بارا جاتقانىن كورگەندە مەن شىداي المايمىن. ءوز پىكىرىمدى ايتۋعا ءماجبۇر بولامىن. ال، جالعىز قالۋدان قورىقپايسىز با دەگەندە، دىم دا قورىقپايمىن، ويتكەنى، مەن ءوزىم ماماندىعىم پروگرامميست بولسا دا، جۋرناليست بولۋىمنىڭ سەبەبى، بۇرىن ۇيالشاق بولىپ، ءقازىر جۇرتتىڭ الدىندا سەمينار بەرىپ ءجۇرۋىمنىڭ سەبەبى، سەگىز جىل بويى دەباتقا قاتىسقانمىن. سوندىقتان، ءوز پىكىرىمدى ايتۋ – ءوزىمدى ەرەكشەلەۋ ەمەس.
اسىل ارنا: – شەتەلدە ءجيى ساياحاتتاعاندى ۇناتاسىز. نەلىكتەن؟ ءسىزدى شەت مەملەكەتتەردە كوبىنە نە نارسە قىزىقتىرادى؟
وركەن كەنجەبەك: – شەتەلگە ساياحاتتاۋ مەنىڭ بالا كەزگى ارماندارىمنىڭ ءبىرى بولدى. ويتكەنى، بالا كەزدە سەرىگىم ءبىراز ۋاقىت الەم ەلدەرىنىڭ اتلاسى بولدى. سول كەزدە مەنىڭ ءبىر ويىنىم تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن، مىسالى ۆلاديۆوستوكتان ماسكەۋگە دەيىن بارا جاتىرمىن دەپ ەلەستەتىپ، وسى ەكى قالانىڭ اراسىنداعى بۇكىل اۋىلعا ويشا توقتاپ، سول اۋىلداردىڭ اتتارىن جاتتاپ وسكەن اداممىن. شەتەلگە ءجيى شىعۋ – بۇل ءسىزدىڭ كىتاپتان العان، ينتەرنەتتەن وقىعان ستەرەوتيپتى بۇزۋدىڭ ءبىر امالى. ساياحاتتاۋ بۇل قانشاما كىتاپتان، ينتەرنەتتەن قوپارىپ تاپقان ماتەريالدان ارتىق اسەر سىيلايدى. سەنىڭ ۇستىڭدە ءبىر كيىم توزۋى مۇمكىن. سەنىڭ استىڭداعى كولىك توزۋى مۇمكىن، ەسكىرۋى مۇمكىن، سەنىڭ ءۇيىڭنىڭ ءبىر قابىرعاسى قۇلاپ قالۋى مۇمكىن، ءبىراق سەنىڭ باسقا ءبىر الەمدەگى اسەرىڭدى، حالىقتارمەن ارالاسقانداعى ەل كورىپ، جەر كورگەندەگى اسەرىڭ ەش جوعالمايدى، ەسكىرمەيدى.
اسىل ارنا: – «جاقسى اعا بولۋ ءۇشىن جاقسى ءىنى بولۋ كەرەك» دەگەن دانالىق بار. ءسىز قانشالىقتى جاقسى ءىنى بولىپ ءجۇرسىز؟ وزگەلەردەن قانداي ارتىقشىلىعىڭىز نە كەمشىلىگىڭىز بار؟
وركەن كەنجەبەك: – ءوزىمدى جاقسى ءىنى دەپ ايتا المايمىن. باسقالاردان ارتىقشىلىعىم جوق، ال كەمشىلىگىم باسقالاردان وتە كوپ.
اسىل ارنا: – «قازاق اقىلدى عوي. قازاقتان ۇلگى الايىق» دەپ ءجيى ايتاسىز. ءدال ءقازىر ءبىز وزىمىزدەن قانداي ۇلگى الۋىمىز كەرەك؟
وركەن كەنجەبەك: – قازاقتىڭ ساياسي تاريحىندا ەشقاشان قارا كەلىپ حاننىڭ باسىن الماعان، ەشقاشان حاننىڭ ومىرىنە قاستاندىق جاسالماعان. ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا ايتقانداي، ريەۆوليۋسيالىق جاعداي بىزدە بولماعان، بىزدە ۇنەمى اركىم ءوزىنىڭ جولىن بىلگەن. قوسشى قوسشى ورنىندا، باي باي، كەدەي كەدەي، حان حان دەگەن سەكىلدى اركىم ءوز ورنىن بىلگەن. مىسالى، وسىنى ءارقايسىسىمىز ۇلگى ەتىپ الساق بولادى. ءقازىر قوعامدا ءوز ورنىن تابا الماي جۇرگەن ادامدار بار. تاكسيست بولا تۇرا پرەزيدەنت بولعىسى كەلەتىن، ءوزى باسشى بولا تۇرا كەدەي ادامدا بار ادامگەرشىلىك جيىنتىعى جوق بايلار دا بار. باتىس پسيحولوگياسىندا «جاسى مەن دەڭگەيى سايكەس كەلمەيتىن ادامداردان قورقىڭدار» دەگەن ءتامسىل ايتادى. جاسى جيىرمادا، ايتاتىن ويى تىم قارتايىپ كەتكەن ادام، بولماسا جاسى ەلۋ-الپىستا بولسا دا، ءالى كۇنگە دەيىن قىز قۋالاپ، ساقالىن سىراعا مالىپ جۇرگەن ياعني، جاسى مەن دەڭگەيى سايكەس كەلمەيتىن ادام ءبىزدىڭ قوعامدا وتە كوپ. قازاق قوعامىندا اركىم ءوز ورنىندا بولسا، ءبارى دە جاقسى بولادى.
اسىل ارنا: – رياسىز اڭگىمەڭىزگە ۇلكەن راقمەت، اعا. جازارىڭىز بەن ايتارىڭىز تاۋسىلماعاي! اللا ىسىڭىزگە بەرەكە بەرسىن!
سۇحباتتاسقان: سالتانات قوجا
