الەمدە بىردە ءبىر مەملەكەت ارناۋلى قىزمەتسىز ءومىر سۇرە المايدى. قاۋىپسىزدىك ورگاندارى – ءارقاشان مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا سەنىمدى قىزمەت ەتەتىن ارنايى قۇپيا ۇيىم. كەڭەس زامانىنداعى قازاقستاندىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى قالاي جۇمىس ىستەدى؟ قۇرىلىمى قانداي بولدى؟ ولاردىڭ باسشىلارى تۋرالى نە بىلەمىز؟ بۇل تۋرالى ق ر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ارنايى ماقالا جاريالاعان. 

1917 جىلدىڭ قازانىندا رەسەيدە مەملەكەتتىك توڭكەرىس بولىپ، بيلىك باسىنا بولشيەۆيكتەر پارتياسى كەلدى. جاڭا وكىمەتتىڭ وزىندىك بيلىك ورگاندارى بولاتىنى بەلگىلى. وسى جىلدىڭ جەلتوقسانىندا حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن كونترريەۆوليۋسيا جانە سابوتاجبەن كۇرەس ماقساتىندا بۇكىلرەسەيلىك توتەنشە كوميتەت قۇرىلدى. ونى حالقىمىز «ۆچك» (ۆسەسويۋزنىي چرەزۆىچاينىي كوميتەت) دەگەن اتپەن جاقسى بىلەدى.

«ۆچك» قىزمەتكەرلەرى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى تۇلعالارمەن ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزدى. سول سەبەپتى بۇل مەكەمەنىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ ورنىعۋىندا وزىندىك ورنى بار. ونىڭ ءبىرىنشى ءتوراعاسى بولىپ ف.دزەرجينسكيي تاعايىندالدى. وسى لاۋازىمدا ول 1922 جىلدىڭ 6 اقپانىنا دەيىن قىزمەت ەتتى. اتاقتى ريەۆوليۋسيا ساربازى قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ نەگىزىن قالاپ، ونىڭ مىندەتتەرى مەن بولاشاعىن ايقىنداپ بەردى.

1922 جىلدىڭ 6 اقپانىندا مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما (ەل اۋزىندا «وگپۋ» دەپ تە اتالادى) قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداندى. ول 1923 جىلى بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى قۇرامىندا ۇيىمداستىرىلدى. دزەرجينسكيي وسى قۇپيا قىزمەتتى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن باسقاردى. ورنىنا ۆ.مەنجينسكيي تاعايىندالىپ، 1934 جىلعا دەيىن قىزمەت ەتتى.

«ۆچك»-نىڭ قازاق جەرىندەگى وكىلەتتى ۋاكىلى كىمدەر ەدى؟ 1921 جىلدىڭ ساۋىرىنەن وسى جىلدىڭ قاراشاسىنا دەيىن يۆان دانيلوۆسكيي باسقاردى. قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قىزمەت ەتكەن جىلدارى قازاقستان اۋماعىنان باسقا گومەل گۋبەرنياسى توتەنشە كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى جانە تاتار وبلىسى گپۋ باسشىسى بولدى. 1921-1922 جىلدارى بۇل قىزمەتكە گريگوريي موروز كەلدى. ول قازان ريەۆوليۋسياسىنان كەيىن قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنداعى جۇمىسىمەن قوسا، ءار كەزدەرى پارتيا جانە كاسىپوداق ۇيىمدارىندا قىزمەتتەر اتقاردى. 1937 جىلى قاماۋعا الىنىپ، اتۋ جازاسىنا كەسىلدى.

1922-1928 جىلدارى يۆان كاشيرين ءتوراعا بولدى. ول دا كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى تەررو­ريستىك ۇيىم قۇردى دەگەن ايىپ تاعىلىپ، 1937 جىلى اتىلدى. 1928-1930 جىلدارى بۇل ورىنعا نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلى نيكولاي ۆوللەنبەرگ جايعاستى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان. بەلورۋسسياداعى قىزىل اسكەردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى. شەتەلدە ديپلوماتيالىق لاۋا­زىمدا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ۋاقىتىندا دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ماسكەۋگە ورالىپ، 1937 جىلى قايتىس بولعان.

1930-1931 جىلدارى جوعارىدا اتالعان يۆان دانيلوۆسكيي قايتا باسشىلىق ەتتى. 1934 جىلدىڭ شىلدەسىندەگى كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس، مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارى ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى قۇرامىنا ەنەدى. ونى حالقىمىز «نكۆد» دەگەن اتپەن جاقسى بىلەدى.

ۆ.مەنجينسكيي قايتىس بولعاننان كەيىن وگپۋ، ال كەيىننەن نكۆد جۇمىسىن 1934-1936 جىلدار ارالىعىندا گ.ياگودا، ال 1936-1938 جىلدارى نكۆد ورگاندارىن ن.ەجوۆ باسقاردى. ەجوۆتان كەيىن نكۆد ورگاندارىنا 1945 جىلعا دەيىن ل.بەريا باسشىلىق قىلدى.

ءبىزدىڭ ەلىدەگى جاعدايعا كەلەتىن بولساق، قازاق سسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى 1937 جىلدىڭ 7 قاڭتارىندا قۇرىلدى. 1931-1935 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان ايماعى بويىنشا بۇكىلرەسەيلىك توتەنشە كوميتەتتىڭ وكىلەتتى ۋاكىلى، كەيىن قازاق اسسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى مىندەتتەرىن ۆاسيليي كارۋسكيي اتقارعان. العاشقىدا كولچاك ارمياسىنىڭ مۋزىكالىق كومانداسىندا موبيليزاسيا بويىنشا قىزمەت ەتىپ، كەيىننەن پارتيزاندار جاعىنا قاشىپ وتكەن. قاۋىپسىزدىك ورگاندارىندا 3-دارەجەلى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميسسارى لاۋازىمىنا دەيىن وسكەن. 1938 جىلى ماسكەۋدەگى بوتكين اۋرۋحاناسىندا ءوزىن-وزى اتىپ ولتىرگەن دەگەن مالىمەت بار.

بۇدان كەيىن قازاق ءسسر-ى ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى مىندەتتەرىن بىرنەشە ادام اتقاردى. ونىڭ العاشقىسى – 1935-1938 جىلدارى باسشىلىق ەتكەن ليەۆ زالين (ليەۆين زەلمان). ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسۋشى. نەمىستەر تىلىندا استىرتىن جۇمىس جاساپ، پارتيزان وتريادتارىن ۇيىمداستىرعان. 1938 جىلى قاماۋعا الىنىپ، 1940 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. 1938-1939 جىلدارى ستانيسلاۆ رەدەنس كەلدى. ول دا 1938 جىلى قاماۋعا الىنىپ، 1940 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. 1939-1940 جىلدارى قۇپيا قىزمەتتى سەمەن بۋرداكوۆ باسقاردى. ن.تول­ماچيەۆ اتىنداعى پەتروگراد قىزىل اسكەر ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىردى. قىزىل اسكەر جانە قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنداعى قىزمەتى ارالىعىندا قاتارداعى جاۋىنگەردەن گەنەرال-لەيتەنانت دارەجەسىنە دەيىن ءوستى.

1941 جىلدىڭ 3 اقپانىندا كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىمەن قاتار، كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ حالىق كوميسسارياتىن (نكگب) قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ، بۇل جاڭا قۇرىلعان مەكەمەنى ۆ.مەركۋلوۆ باسقارادى.

ۇلى وتان سوعىسى باستالعاننان كەيىن 1941 جىلعى 20 شىلدەدەگى كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن نكۆد جانە نكگب ل.بەريا باسقارعان ورتاق كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنا بىرىكتىرىلدى. 1943 جىلدىڭ 14 ساۋىرىندە كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزي­ديۋمى شەشىمىمەن ۆ.مەركۋلوۆ باسشىلىق ەتكەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك حالىق كوميسسارياتى (نكگب) قايتا قۇرىلدى. 1946 جىلدان باستاپ «ناركوماتتار» مەن مينيسترلىكتەر قۇرىلعاننان كەيىن، مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ءمينيسترى بولىپ ۆ.اباكۋموۆ تاعايىندالادى. تاريحتان جاقسى بىلەتىنىمىزدەي، جوعارىدا اتتارى اتالعان ياگودا، ەجوۆ، بەريا، مەركۋلوۆ، اباكۋموۆتار قىز­مەتتەرىندە ورەسكەل قاتەلىكتەر جىبەردى. «زاڭدى اياقاستى ەتتى» دەگەن تاعى دا باسقا ءتۇرلى ايىپ­تاۋلارعا ۇشىراپ، سوڭىنان اتۋ جازاسىنا كەسىلدى.

وسى كەزەڭدەردە قازاقستاندا قانداي تاعايىنداۋلار بولدى؟ 1940-1944 جىلدارى قازاق سسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ حالىق كوميسسارى بولىپ الەكسەي بابكين تاعايىندالادى. بابكيننىڭ قاتارداعى جاۋىنگەردەن گەنەرال-لەيتەنانت اتاعىنا دەيىن ءوسۋى – ونىڭ كەڭەس وداعىن نىعايتۋ جولىنداعى جانقيارلىق قىزمەت جولىنان سىر شەرتىپ تۇرعاندىعى انىق. سونىمەن قاتار ءبىرقاتار جوعارعى مەملەكەتتىك ناگرادالارى دا بار ەكەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك.

1944-1945 جىلدارى بۇل قىزمەتكە سەرگەي وگولسوۆ تاعايىندالدى. ول قاۋىپسىزدىك ورگاندارىندا قىزمەت ەتكەن ۋاقىتىندا گەنەرال-لەيتەنانت اسكەري اتاعى جانە كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى، كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ءمينيسترىنىڭ باس بارلاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى لاۋازىمدارىنا دەيىن كوتەرىلدى.

1946-1951 جىلدارى قازاق ءسسر-ى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ءمينيسترى بولىپ الەكسەي بىزوۆ تاعايىندالادى. ول قازاقستانمەن قاتار، رەسەي، ۋكراينا، تاتارستان جانە وزبەكستان قاۋىپسىزدىك ورگاندارىندا باسشىلىق لاۋازىمداردا قىزمەت اتقارعان. 1960 جىلى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميسسارى، گەنەرال-مايور اتاعىندا زەينەتكە شىقتى. 1951-1953 جىلدارى پاۆەل فيتين كەلدى. كەڭەستىك ساياسي بارلاۋدىڭ كورنەكتى باسشىلارىنىڭ ءبىرى. گەنەرال-لەيتەنانت اتاعىنا دەيىن جەتكەن. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا سىرتقى بارلاۋدى باسقارا وتىرىپ، نەمىس باسشىلىعىنىڭ پيعىلدارى تۋرالى اقپاراتپەن ەل باسشىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جو­لىندا ۇلكەن ەڭبەك اتقارعان. 1953-1959 جىلدارى ۆلاديمير گۋبين جايعاستى. قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنداعى قىزمەتى ارالىعىندا گەنەرال-لەيتەنانت اتاعىنا دەيىن كوتەرىلدى. 1948-1951 جىلدارى قازاق سسر ىشكى ىستەر ءمينيسترى بولىپ قىزمەت اتقارعان. 1959-1960 جىلدارى كونستانتين لۋنيەۆ وتىردى. ول قىزمەتتىك جولىندا كسرو ءىىم ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جانە كسرو مقك ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمدارىندا بولعان. بەريا ءىسى بويىنشا سوت ۇردىسىنە قاتىسقان.

1960-1963 جىلدارى قازاقستان مقك ءتوراعاسى قىزمەتىنە اۋباكىر ارىستانبەكوۆ كەلدى. ول – قازاقتان شىققان تۇڭعىش قاۋىپسىزدىك قىزمەت باسشىسى، گەنەرال-مايور. ءا.ارىستانبەكوۆ 1930 جىلى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنا، اتاپ ايتساق بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماعا (وگپۋ) شاقىرىلادى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا ارىستانبەكوۆ بارلاۋ بولىمشەسىن باسقارعان ۋاقىتىندا جاۋ جاعىنا ءوتىپ، ءبىرقاتار بارلاۋ تاپسىرمالارىن ورىنداعان. 1944-1956 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ جامبىل، سەمەي، وڭتۇستىك قازاق­ستان، قاراعاندى وبلىستارىنىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك باسقارمالارىن باسقاردى. 1956 جىلى گەنەرال-مايور ءا.ارىستانبەكوۆ قازاق ءسسر-ى مقق ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى، ال 1960 جىلى وسى مەكەمەنىڭ باسشىسى بولىپ، اتالعان لاۋازىمدا زەينەتكە شىققانشا قىزمەت ەتتى. 1970 جىلى قايتىس بولدى.

1963-1975 جىلدارى بۇل قىزمەتكە گەورگيي ەۆدوكيمەنكو كەلدى. 1939 جىلى ىىحك (نكۆد) قىزمەتكە جىبەرىلگەن. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە وزگە قىزمەتتەرىمەن قاتار، سولتۇستىك كاۆكاز، پريمورسك ارمياسى مەن بالتىق جاعالاۋى مايدانى «سمەرش» قارسى بارلاۋ بولىمشە­لەرىن باسقارعان. گەنەرال-لەيتەنانت گ.ەۆدوكيمەنكو قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنداعى قىزمەتىمەن قاتار، كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكى شاقىرىلىمىندا دەپۋتاتتىققا سايلانعان. 1975-1982 جىلدارى ۆاسيليي شيەۆچەنكو باسقاردى. ول قازاق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىمەن قاتار، تاجىك ءسسر-ى مقك باسشىسى جانە كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكى شاقىرىلىمىنا دەپۋتات بولىپ سايلاندى. سونىمەن قاتار 1982-1989 جىلدار ارالىعىندا كسرو مقك الماتىلىق جوعارى كۋرستارىنى باستىعى بولعان. گەنەرال ۆ.شيەۆچەنكو 1989 جىلدارى زەينەتكە شىعىپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ قىزمەتىنە بەلسەنە قاتىسقان.

1982-1986 جىلدارى ءتوراعا ورىنتاعىنا زاقاش قاماليدەنوۆ وتىردى. قاۋىپسىزدىك ور­گاندارىنداعى قىزمەتىمەن قاتار، قازاق ءسسر-ى جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى، 1988 جىلى قازاق ءسسر-ى جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ ءتوراعاسى، قازاق ءسسر-ى كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى بيۋروسىنىڭ مۇشەسى بولعان. «زاۆەتام لەنينا ۆەرنى» (1974)، «ۆەرنىي پوموششنيك پارتيي» (1978) كىتاپتارىنىڭ اۆتورى. اسكەري اتاعى – گەنەرال-مايور. 1988 جىلى زەينەتكە شىققان. 1986 جىلدان 1990 جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن قازاقستان مقك-ىن ۆيكتور ميروشنيك باسقاردى. 1970 جىلدان باستاپ قاۋىپسىزدىك ورگاندارىندا قىزمەتتە. وسى سالادا قازاقستانمەن قاتار، تۇركىمەنستان ءسسر-ى چارجوۋ وبلىسى بويىنشا مقكب باستىعى جانە رەسەيدە ءبىرقاتار باسشى قىزمەتتەردە بولعان. اسكەري اتاعى – گەنەرال-مايور.

1990 جىلدىڭ ناۋرىزىنان 1991 جىلدىڭ قازانىنا دەيىن نيكولاي ۆدوۆين كەلدى. ول قازاق ءسسر-ى مقك ءتوراعاسى بولار الدىندا كۋرسك وبلىسى، سونىمەن قاتار قازاق ءسسر-نىڭ سەمەي، شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باسقارامالارىنا جەتەكشىلىك ەتكەن. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن رەسەيدىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ءبىرقاتار جاۋاپتى قىزمەتتەردە بولىپ، 2007 جىلى زەينەتكە شىققان.

1991 جىلدىڭ قازانى مەن جەلتوقسانى ارالىعىندا قازاق ءسسر-ى مقك ءتوراعاسى بوپ گەنەرال-مايور بولات باەكەنوۆ تاعايىندالادى. 1973 جىلدان باستاپ كسرو جانە قازاقستان قاۋىپسىزدىك ورگاندارىندا قىزمەت ەتكەن. ب.باەكەنوۆ 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مقك ءتوراعاسى، ال 1992 جىلدىڭ شىلدەسىنەن 1993 جىلدىڭ جەلتوقسانى ارالىعىندا تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى لاۋازىمىندا بولادى. سونىمەن قاتار ول – ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىندا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى، ىشكى ىستەر ءمينيسترى، پرەزيدەنتتىڭ كۇزەت قىزمەتىنىڭ باستىعى مىندەتتەرىن اتقارعان بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى.

بۇگىنگى تاڭدا تاۋەلسىزدىككە قول جەتىپ، تاريحقا دەگەن كوزقاراس وزگەردى. قازاقستاندىق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قازىرگى قىزمەتكەرلەرى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ شەكتەلگەن قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋدى، جاريالىلىق پەن قوعاممەن اراداعى بايلانىستى كەڭەيتۋدى وزدەرىنىڭ بورىشى دەپ سانايدى.

1992 جىلدىڭ 13 شىلدەسىندە ەلباسىمىزدىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قۇرىلىپ، سودان بەرى ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ جاڭا تاريحى باستالدى. قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارى – ادام، قوعام جانە مەم­لەكەت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. كەڭەستىك كەزەڭدە قاۋىپسىزدىك ورگاندارىندا قىزمەت ەتكەن ارداگەر-چەكيستەر ءقازىر دە قاتاردا، ولار ۇلتتىق رۋحتى كۇشەيتىپ، قازاقستاندىق پاتريوتيزمدى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ايانباي قىزمەت ەتىپ كەلەدى.