«الاش جولى» جالپىحالىقتىق قوزعالىسى قۇرىلىپ، «جەرىمىزدى ساتپايمىز، ءتىلىمىزدى ساقتايمىز!» ۇرانىمەن بەيبىت شەرۋ ۇيىمداستىرۋ تۋرالى باستامانىڭ كوتەرىلگەنىنە بۇگىن ءدال ءبىر جىل تولدى.
سول ءبىر جىل ىشىندە نەدەن ۇتتىق، نەدەن ۇتىلدىق، تاپقانىمىز قايسى، جوعالتقانىمىز قانشا؟ ءسال وي ەلەگىنەن وتكىزىپ كورەيىك.
جەردى قورعاۋعا، ساقتاۋعا دەگەن ەلدىڭ ىنتا-ىقىلاسى مەن اشۋ-ىزاسىنىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەت مەنشىگىندەگى 1،7 ملن. گەكتار اۋىلشارۋاشىلىق جەرى اۋكسيون ارقىلى ساتىلماي قالدى. بيلىك ارنايى كوميسسيا قۇرىپ، پرەزيدەنت موراتوريي جاريالاپ، جەر كودەكسىن حالىق قالاۋىن ەسكەرە وتىرىپ وزگەرتەمىز دەپ ۋادە بەردى. بۇل ارينە، ايتارلىقتاي جەڭىس بولدى.
پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن كونستيتۋسياعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ، ونىڭ ىشىندە 26- باپتاعى قازاقستان ازاماتتارى مۇلىككە يە بولاتىن باپتى «اركىم» دەپ وزگەرتكىسى كەلدى. ءبىراق، بيلىك ول ويىنا جەتە العان جوق. بۇل دا جەتىستىك.
حالىقتىڭ، ادامداردىڭ ساناسى ويانىپ، قوعامدا ەداۋىر سىلكىنىستەر بايقالدى. ەڭ باستىسى حالىق ءوزىنىڭ كۇش ەكەنىن، بىرىكسە، توپتاسسا بيلىككە ايتقانىن ىستەتە الاتىنىنا كوز جەتكىزدى.
ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قول جەتكەن تابىستار دەپ وسىلاردى ايتۋعا بولادى.
ەندى نەدەن ۇتىلدىق، نەگە قول جەتكىزە المادىق دەگەنگە توقتالايىق.
سوڭعى 15-20 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ مىڭداعان گەكتار شۇرايلى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ شەتەلدىكتەردىڭ يەلىگىنە، جەر پايدالانۋ قۇقىعىنا، ءتىپتى جەكە مەنشىگىنە دە ءوتىپ كەتكەنىنە كوز جەتكىزدىك.
ونىڭ ىشىندە ناقتى انىقتالعانىن ايتساق، شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءبىر ءۇرجار اۋدانىندا «ءباتۋا» سەرىكتەستىگى 91432،5 گەكتار جەردى «ۋەيز گرۋپ» اتتى جۇڭگو كومپانياسىمەن بىرلەسىپ الىپ العان.
شقو بەسقاراعاي اۋدانىندا ووو "التاي سينسزي مەجدۋنارودنايا تورگوۆايا كومپانيا" سەرىكتەستىگى مەن ووو "يلۋن پودسولنەچنيك كومپانيا ۆ گورودە داان" سەرىكتەستىگى بىرلەسىپ قۇرعان «long حin» سەرىكتەستىگى 14754 گەكتار جەر العان.
اقمولا وبلىسىندا جالعىز قۇرىلتايشىسى رەتىندە گەرمانيا ازاماتى روبەرت شۋماحەر تىركەلگەن «اق قۇلىن» سەرىكتەستىگى 34 155 گەكتار جەردى جەكە مەنشىگىنە ساتىپ العان.
بۇدان بولەك تىزە بەرسەك قازاق جەرىنە اۋىز سالعان جات جۇرتتىقتاردىڭ قاراسى از ەمەس ەكەن.
سونىڭ ىشىندە، ءبىر جىل بويى بارماعان جەر، باسپاعان تاۋ قالماي، باس پروكۋراتۋرا، اۋىلشارۋاشىلىق مينيسترلىگى، تاعى تولىپ جاتقان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ ءجۇرىپ، ءۇرجارداعى «ءباتۋا» سەرىكتەستىگىنە ءوتىپ كەتكەن 91432،5 گەكتار جەردىڭ 87 مىڭ گەكتارىن عانا مەملەكەتكە قايتارۋعا قول جەتكىزدىك. قانشا تالاپتانساق تا 7 250 گەكتار جەردى قايتارۋ ءالى مۇمكىن بولماي وتىر.
ال باسقا «long حin» سەرىكتەستىگىنىڭ 14754 گەكتار جەرىنىڭ، «اق قۇلىن» سەرىكتەستىگىنىڭ 34 155 گەكتار جەرىنىڭ تاعدىرى ءالى بەلگىسىز.
ونىڭ سىرتىندا قانشاما جەر بانكتەر ارقىلى، «قازاگرو» كومپانياسى ارقىلى ساتىلىپ جاتىر دەسەڭىزشى.
پرەزيدەنت موراتوريي جاريالادى عوي دەيسىز بە؟ يا، پرەزيدەنت موراتوريي جاريالاپ، بەس جىلعا مەملەكەت يەلىگىندەگى جەرلەردى ساتۋعا توقتاۋ سالعانى راس. ءبىراق، جىلدار بويى مىڭداعان، ميلليونداعان گەكتار جەرلەر ءتۇرلى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا جالعا نەمەسە جەكە مەنشىككە بەرىلگەن. موراتورييدىڭ ول بەرىلىپ قويعان، ساتىلىپ قويعان جەرلەرگە قاتىسى جوق.
ال جاڭاعى مىڭداعان، ميلليونداعان گەكتار جەرلەرگە يە بولىپ العاندار قالاۋىنشا ساتىپ تا، جالعا بەرىپ تە جاتىر. وعان ەش توسقاۋىل جوق.
جۇرتشىلىققا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن جەردىڭ موراتورييعا دا، باسقاعا دا قاراماي ساتىلىپ، شەتەلدىكتەردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتىپ جاتقانىنىڭ سەبەبىنە، وعان جول بەرىپ وتىرعان زاڭ نورمالارىنا توقتالعان ءجون بولار دەپ ويلايمىن.
بىرىنشىدەن، قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر كودەكسىنىڭ 76-بابىنىڭ 1-تارماعىندا «كەپiل بەرۋشiگە جەكە مەنشiك قۇقىعىمەن نەمەسە جەر پايدالانۋ قۇقىعىمەن تيەسiلi جەر ۋچاسكەسi كەپiل ءمانi بولۋى مۇمكiن» (پرەدمەتوم زالوگا موجەت بىت زەمەلنىي ۋچاستوك، پرينادلەجاششيي زالوگوداتەليۋ نا پراۆە چاستنوي سوبستۆەننوستي يلي پراۆە زەملەپولزوۆانيا).
سونىمەن بىرگە اتالعان كودەكستە جەكە مەنشىك نەمەسە جەر پايدالانۋ قۇقىعىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن بانكتەرگە كەپىلگە قويۋدىڭ بىرنەشە تەتىكتەرى بەلگىلەنگەن.
ال، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭنى» زاڭنىڭ 76-بابىنىڭ 5-تارماعىندا «كەپiل تۋرالى شارتتا، سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭنامالىق اكتiلەرiندە كوزدەلگەن جاعدايلاردا، بانك كەپiلدەگى ءمۇلiكتi سوت ءتارتiبىنەن تىس ساۋدا-ساتتىق (اۋكسيون) وتكiزۋ ارقىلى ءماجبۇرلى تۇردە سوت تارتىبىنەن تىس دەربەس وتكiزۋگە قۇقىلى» (ۆ سلۋچاياح، پرەدۋسموترەننىح دوگوۆوروم و زالوگە، ا تاكجە زاكونوداتەلنىمي اكتامي رەسپۋبليكي كازاحستان، بانك ۆپراۆە ساموستوياتەلنو رەاليزوۆات ناحودياششەەسيا ۆ زالوگە يمۋششەستۆو ۆ پرينۋديتەلنوم ۆنەسۋدەبنوم پوريادكە پۋتەم پروۆەدەنيا تورگوۆ (اۋكسيونا) دەپ ناقتى بەلگىلەنگەن.
وسى زاڭدار نەگىزىندە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى جىلدار بويى ەكىنشى دارەجەلى بانكتەرگە كەپىلگە قويىلۋدا. ولاردىڭ ىشىندە نەسيەنى قايتارا الماي، جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ بانك مەنشىگىنە ءوتىپ كەتىپ جاتقان جاعدايلارى ءجيى كەزدەسەدى. ال ول كەپىلگە قويىلعان جەرلەر جوعارىداعى زاڭ نورماسىنا بايلانىستى ەركىن ساتىلىمعا شىعارىلىپ جاتىر.
تەك ءبىر عانا اتف بانكتىڭ سايتىندا وسى جىلى تەك الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسى بويىنشا 67 جەر ۋچاسكەسى ساتىلىمعا شىعىپتى. ال ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتى بويىنشا قازاقستاندا ەكىنشى دەڭگەيدەگى 33 بانك بار ەكەن. ولاردىڭ ءارقايسىسىندا قانشا جەردىڭ كەپىلگە قويىلىپ، جىلدار بويى قانشاسىنىڭ ساتىلعانىن، ونىڭ قانشاسىن شەتەلدىكتەردىڭ ساتىپ العانىن ەشكىم بىلمەيدى، بىلسە دە ايتپايدى. ءبىر بانك ءبىر جىلدا ءارتۇرلى كولەمدەگى 67 جەر ۋچاسكەسىن ساتىلىمعا شىعارسا ارعى جاعىن ءوزىڭىز باعامداي بەرىڭىز.
ەكىنشى جولى، «قازاگرو» ۇلتتىق كومپانياسى مەن ونىڭ ەنشىلەس كومپانيالارى جىل سايىن نەسيە الىپ، قايتارا الماعانداردىڭ كەپىل مۇلكىن ساۋداعا شىعارادى. ول جەردە تەك وتاندىق كومپانيالار نەمەسە ازاماتتار السىن دەگەن تالاپ جوق. كىمنىڭ اقشاسى بار، سول الا بەرەدى. سولاردىڭ ءبىرى «اگرارنايا كرەديتنايا كورپوراسيا» اق سايتىندا جاريالانعان كەپىل مۇلىكتەرگە كوز جۇگىرتسەڭىز، جالپى ساتىلىمعا شىققان مۇلىكتىڭ جارتىسىنا جۋىعى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى ەكەنىن بايقايسىز. ونىڭ ىشىندە 10 سوتىدان باستاپ، 32 مىڭ گەكتارعا دەيىن ساتىلىمعا قويىلعان جەرلەر بار ەكەن. ول جەرلەردى ساتىپ العانداردىڭ ىشىندە شەتەلدىكتەردىڭ دە بولۋى ابدەن مۇمكىن.
سەبەبى ق ر «زاڭدى تۇلعالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ جانە فيليالدار مەن وكىلدىكتەردى ەسەپتىك تىركەۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ 6-بابىندا، «شەتەلدىك قاتىساتىن ورتا جانە ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە جاتاتىن زاڭدى تۇلعالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ ورتا جانە ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە جاتاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدى تۇلعالارىن مەملەكەتتىك تىركەۋ ءۇشىن بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جۇرگىزىلەدى» (گوسۋدارستۆەننايا رەگيستراسيا يۋريديچەسكيح ليس، وتنوسياششيحسيا ك سۋبەكتام سرەدنەگو ي كرۋپنوگو پرەدپرينيماتەلستۆا س ينوستراننىم ۋچاستيەم، پرويزۆوديتسيا ۆ پوريادكە، ۋستانوۆلەننوم دليا گوسۋدارستۆەننوي رەگيستراسيي يۋريديچەسكيح ليس رەسپۋبليكي كازاحستان، وتنوسياششيحسيا ك سۋبەكتام سرەدنەگو ي كرۋپنوگو پرەدپرينيماتەلستۆا)،- دەپ كورسەتىلگەن. ياعني، شەتەلدىك ورتا جانە ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ادىلەت ورگاندارىندا زاڭدى تۇلعا رەتىندە قازاقستاندىق كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرمەن تەڭ قۇقىقتا تىركەلە الادى.
وسى زاڭنىڭ 6-1-بابىندا «شەتەلدىك قاتىساتىن شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە جاتاتىن زاڭدى تۇلعالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋ شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە جاتاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدى تۇلعالارىن تىركەۋ ءۇشىن بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جۇرگىزىلەدى» ( گوسۋدارستۆەننايا رەگيستراسيا يۋريديچەسكيح ليس، وتنوسياششيحسيا ك سۋبەكتام مالوگو پرەدپرينيماتەلستۆا س ينوستراننىم ۋچاستيەم، پرويزۆوديتسيا ۆ پوريادكە، ۋستانوۆلەننوم دليا رەگيستراسيي يۋريديچەسكيح ليس رەسپۋبليكي كازاحستان، وتنوسياششيحسيا ك سۋبەكتام مالوگو پرەدپرينيماتەلستۆا)،-دەپ بەلگىلەنگەن.
بۇل باپ بويىنشا شەتەلدىك شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى قازاقستاندىق سۋبەكتىلەرمەن تەڭ دارەجەدە ادىلەت ورگاندارىنا حابارلاما عانا بەرەدى.
ق ر جەر كودەكسىنىڭ 6-بابىنىڭ 6-تارماعىندا «ەگەر وسى كودەكستە نەمەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسقا دا زاڭ اكتiلەرiندە وزگەشە كوزدەلمەسە، شەتەلدiكتەر، ازاماتتىعى جوق ادامدار، سونداي-اق شەتەلدiك زاڭدى تۇلعالار جەر قۇقىعى قاتىناستارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىمەن جانە زاڭدى تۇلعالارىمەن تەڭ قۇقىقتاردى پايدالانادى جانە سونداي مiندەتتەر اتقارادى» (ينوسترانسى، ليسا بەز گراجدانستۆا، ا تاكجە ينوستراننىە يۋريديچەسكيە ليسا پولزۋيۋتسيا پراۆامي ي نەسۋت وبيازاننوستي ۆ زەمەلنىح پراۆووتنوشەنياح ناراۆنە س گراجدانامي ي يۋريديچەسكيمي ليسامي رەسپۋبليكي كازاحستان، ەسلي ينوە نە پرەدۋسموترەنو ناستوياششيم كودەكسوم يلي درۋگيمي زاكونوداتەلنىمي اكتامي رەسپۋبليكي كازاحستان)،-دەپ كورسەتىلگەن.
بۇل زاڭدار شەتەلدىكتەردىڭ ەلىمىزدە ەركىن بيزنەس جاساۋىنا، جەردى قالاۋىنشا ساتىپ تا، جالعا دا الۋىنا تولىقتاي مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا زاڭ بويىنشا قازاقستاندىقتار مەن شەتەلدىكتەردىڭ قۇقىعى بىردەي، ءتىپتى شەتەلدىكتەرگە ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر ارتىق قاراستىرىلعان.
بيلىك تاراپىنان جەردى بانككە وتكىزۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى جاسالىپ جاتقان سياقتى. ماسەلەن، وتكەن جىلى «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ەندى بيلىك جاپپاي اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرعىزىپ، شاعىن شارۋاشىلىقتاردى سوعان كۇشتەپ كىرگىزۋدە. بيلىكتىڭ ونداعى ءبىر تالابى سۋبسيديا الۋ ءۇشىن كووپەراتيۆ مۇشەلەرىنىڭ سانى 20 دان، سيىر سانى دا 50 دەن كەم بولماۋى كەرەك ەكەن.
ءبىراق، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-مينيسترىنىڭ ورىنباسارى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆ 2017 جىلعى 27 قاڭتارداعى № 30 بۇيرىعىن شىعارىپ، «اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى، مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن جانە ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋدى سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىن» بەكىتەدى.
اتالعان قاعيدانىڭ 6- بابىنىڭ 3-تارماعىندا «3) ءوتىنىمدى بەرگەن ساتتە ءبىر شارتتى انالىق باسقا كەمىندە ءۇش گەكتار ءنورماتيۆى بويىنشا ەلدى مەكەن جەرىنىڭ شەگىنەن تىس جايىلىمدارمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن جاعدايدا، اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆىنىڭ سەلەكسيالىق جانە اسىل تۇقىمدىق جۇمىسقا تارتىلعان ءىرى قارا مالىنىڭ (قويدىڭ) بارلىق انالىق باسى سۋبسيديالاۋعا جاتپايدى» (6. سۋبسيديروۆانيۋ نە پودلەجات: 3) ۆسە ماتوچنوە پوگولوۆە كرۋپنوگو روگاتوگو سكوتا (وۆەس) سەلسكوحوزيايستۆەننوگو كووپەراتيۆا، ۆوۆلەچەننوە ۆ سەلەكسيوننۋيۋ ي پلەمەننۋيۋ رابوتۋ پري نەوبەسپەچەننوستي پاستبيششامي زا پرەدەلامي زەمەل ناسەلەننوگو پۋنكتا پو نورماتيۆۋ نە مەنەە ترەح گەكتار نا ودنۋ ۋسلوۆنۋيۋ ماتوچنۋيۋ گولوۆۋ نا مومەنت پوداچي زاياۆكي.)،- دەپ تۇر.
دەمەك، ءبىر كووپەراتيۆ 50 سيىرعا سۋبسيديا الۋى كەرەك بولسا وعان تيەسەلى جەر كولەمى 150 گەكتاردان كەم بولماۋى كەرەك.
ال، 500 سيىرىڭ بولسا، سۋبسيديا الۋ ءۇشىن 1500 گەكتار جەرگە يە بولۋىڭ مىندەت. ءبىر سوزبەن ايتقاندا قاراپايىم شارۋالار كووپەراتيۆتەرگە كىرۋى كەرەك، ءبىراق سۋبسيديا الماۋى ءتيىس.
بيلىكتىڭ ءدال وسىلاي تالاپ قويىپ، قاراپايىم شارۋالاردىڭ جەرىن كووپەراتيۆكە الداپ-سۋلاپ وتكىزىپ جىبەرۋگە ۇندەۋىنىڭ ارتىندا بانكتەردىڭ مۇددەسى جاتقان سياقتى.
سەبەبى، ءىشى شارۋاشىلىقتار، ءىرى كووپەراتيۆتەر ءىرى كولەمدە نەسيە الا الادى. ال اۋىلى جەردە مۇلىك قۇنى تومەن. سوندىقتان، سۋبسيديا الا الماعان شارۋالار جەردى كەپىلگە قويىپ، نەسيە الۋعا ءماجبۇر بولادى.
بۇل جاعدايدا ءبىر جاعىنان بانكتەردىڭ نەسيە پورتفەلى ۇلعايادى، ەكىنشى جاعىنان نەسيەسىن قايتارا الماعانداردىڭ جەرىن اركىمگە، ياعني شەتەلدىكتەرگە ساتۋعا مۇمكىندىك الادى.
قورىتا كەلگەندە، قازاق جەرىنە تونگەن ءقاۋىپ ەش سەيىلگەن جوق. ءبىر جاعىنان اشىق اۋكسيون ارقىلى شەتەلدىكتەرگە ساتۋعا توسقاۋىل قويعانىمەن، ەكىنشى جاعىنان باسقا امالدارىن قاراستىرىپ باعۋدا.
وسىعان قاراپ ءبىر جىل ىشىندە قول جەتكىزگەن تابىسىمىز ماردىمسىز، ال الاڭدايتىن، ۋايىمدايتىن ءقاۋىپتى جاعدايلاردىڭ كەمىمەگەنىن كورەمىز. دەمەك، جەر ءۇشىن كۇرەس باسەڭسىمەۋى كەرەك، ءتىپتى كۇشەيىپ، تولىعا ءتۇسۋى ءتيىس.
«الاش جولى» جالپىحالىقتىق قوزعالىسى
