قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن جۇڭگو قازاقتارى سول ەلدە قالعان تانىس-تۋىستارىنىڭ جانە قازاقستان ازاماتتىعىن الىپ قايتا بارعان ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ "ساياسي تاربيە" ناۋقانىنان قىسىم كورىپ، "قاماۋعا الىنىپ جاتقانىن" ايتادى. ال قازاقستانعا كەلگەن جۇڭگو دەلەگاسياسى وكىلى ول اقپاراتتى جوققا شىعارادى، دەپ حابارلايدى قامشى اقپاراتتىق اگەنتتىگى ازاتتىق راديوسىنا سىلتەمە جاساپ.
"ەش حابار جوق، قاماۋدا جاتىر"
قىتايدان قازاقستانعا 2005 جىلى قونىس اۋدارىپ، 2008 جىلى ازاماتتىق العان راۋشان ەسىمدى ايەل ازاتتىققا حابارلاسىپ، 46 جاستاعى كۇيەۋى، قازاقستان ازاماتتىعىن العان ءومىر بەكالىنىڭ "ەكى اي بۇرىن قىتايعا جۇمىس بابىمەن كەتىپ، سول كۇيى ورالماعانىن، وزىنە جەتكەن اقپاراتتارعا قاراپ، جۇڭگو بيلىگى ۇستاپ الىپ قالدى دەپ بولجاپ وتىرعانىن" ايتتى.
شەشەسىنە بارعان جەرىندە جولداسىمدى قارامايعا الىپ كەتىپتى. مىنە، ەكى ايدان استى، ەش حابار جوق.
- كۇيەۋىم ءومىر 2017 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ 23ء-ى كۇنى ىسساپارمەن قىتايدىڭ ءۇرىمجى قالاسىنا ءۇش كۇنگە بارعان. سول جەردەگى جيىنعا قاتىسىپ، ارى قاراي تۇرفاندا تۇراتىن شەشەسىنە جولىعۋعا كەتكەن. شەشەسىنە بارعان جەرىندە جولداسىمدى قارامايعا (قىتايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىنداعى ەلدى مەكەن اتاۋى) الىپ كەتىپتى. ەكى ايدان استى، ەش حابار جوق، قاماۋدا جاتىر، - دەيدى راۋشان.
راۋشان ءومىر بەكالىنىڭ "قامالعانىن" ونىڭ قىتايدا تۇراتىن شەشەسىنەن ەستىگەن. الايدا ازاتتىق تىلشىسىنە بەكالى مىرزانىڭ شەشەسىمەن حابارلاسۋ مۇمكىن بولمادى. ال راۋشاننىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا، كۇيەۋى قىتايعا الماتىداعى "اققۋ" تۋريستىك فيرماسىنىڭ جۇمىستارىمەن بارعان. ازاتتىق ءتىلشىسى اتالعان فيرماعا حابارلاسقان ەدى. ءوزىن "فاريزا" دەپ تانىستىرعان ايەل ادام ءومىر ەسىمدى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىتايدان ورالماعانىن راستادى.
- ءيا، بۇرىن بىزدە ىستەگەن. قىتايعا بارعاندا قاماۋعا الىنعانى دا راس. ءقازىر ەشقانداي حابارىمىز جوق، - دەدى فيرما قىزمەتكەرى.
جۇڭگو مەملەكەتتىك تۋىنا قۇرمەت كورسەتۋ شاراسى. كوكتوعاي اۋدانى، التاي ايماعى، جۇڭگو. (كورنەكى سۋرەت.)
راۋشاننىڭ ايتۋىنشا، قىتايعا جولداسىمەن بىرگە بارعان فيرما قىزمەتكەرلەرى "ەشتەڭە بىلمەيمىز" دەپ، ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنان حابارسىز ەكەندەرىن ايتقان. راۋشان كۇيەۋىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋلى، ەرلى-زايىپتىلاردىڭ كامەلەت جاسقا تولماعان ءۇش بالاسى بار.
ول ەرىن قىتايعا ءوزى بارىپ ىزدەستىرۋگە قاۋىپتەنەدى. وسى سەبەپتى كۇيەۋىنىڭ تاعدىرىن بىلۋگە كومەكتەسۋدى سۇراپ، قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە حات جازعان. الايدا ول تاراپتان ازىرگە "جاۋاپ كەلمەگەن". ازاتتىق ءتىلشىسى دە قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى باسپا ءسوز قىزمەتى جەتەكشىسى ءانۋار جايناقوۆقا حابارلاسىپ، ءومىر بەكالىعا قاتىستى قانداي دا ءبىر مالىمەت الۋعا تىرىسقان ەدى. الايدا ءانۋار جايناقوۆ "وزىندە ازىرگە ەشقانداي اقپاراتتىڭ جوق ەكەنىن، جاقىن ۋاقىتتا ارىپتەستەرىنەن ءبىلىپ بەرەتىنىن" عانا ايتتى. مۇنان سوڭ بىرنەشە كۇن قاتارىنان حابارلاسقان ءتىلشى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنەن جارتىمدى جاۋاپ الا المادى.
"كوشى-قون تۋرالى ايتقاندار قامالىپ جاتىر"
ازاتتىق ءتىلشىسى قازاقستانعا كەلگەن باسقا جۇڭگو قازاقتارىمەن دە اڭگىمەلەسىپ كوردى. تولىق ءاتى-جونىن ايتۋدان باس تارتقان، قازاقستانعا كەلگەنىنە بىرنەشە جىل بولعان استانانىڭ رامازان اتتى تۇرعىنى "قىتايدا قازاقتاردى قاماۋ وقيعالارى بار" ەكەنىن ايتادى.
ءوزارا تامىر-تانىستارىمىزعا قازاقستانعا كوشۋ تۋرالى ۇگىت ايتاتىنبىز. ەكى-ۇش اي ىشىندە سولاردىڭ ىشىندە قامالعاندارى بار.
- قىتايعا تۋىسشىلاپ بارىپ ۇستالىپ جاتقان ءبىر عانا ءومىر ەمەس. ءبىزدىڭ WeChat توبىمىزدا 40-تان استام ادام بار ەدىك. ءوزارا تامىر-تانىستارىمىزعا قازاقستانعا كوشۋ تۋرالى ۇگىت ايتاتىنبىز. ەكى-ۇش اي ىشىندە سول توپتاعىلاردىڭ ىشىندە قامالعاندارى بار، - دەيدى ول.
رامازاننىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا قۇجات وتكىزىپ قويعان وعان ءبىر اي بۇرىن قىتايدان شاقىرۋ قاعازى كەلگەن.
- مەن ءقازىر ىقتيارحاتپەن ءجۇرمىن. قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرىپ، قۇجاتتارىمدى وتكىزىپ قويعانمىن. سوعان قاراماستان ماعان قىتايدان شاقىرۋ كەلدى. مەن بارمايتىنىمدى، قازاقستاندا تۇبەگەيلى قالاتىنىمدى ايتىپ، جاۋاپ حات جىبەردىم. ەگەر بارسام، مەنى دە ۇستاپ قاماپ تاستاي ما دەپ قاۋىپتەنەمىن، - دەيدى رامازان.
ازاتتىق تىلشىسىنە رامازان ايتقان اقپاراتتاردى راستاۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى، قىتايدىڭ جەرگىلىكتى رەسمي ورگاندارمەن سويلەسۋ مۇمكىن بولمادى. ازاتتىق ءتىلشىسى "تەرگەۋگە ءىلىندى" دەگەن قىتايداعى قازاقتاردىڭ تەلەفون نومىرلەرىنە دە جانە تۋىستارىنا دا قوڭىراۋ سوققان ەدى، تەلەفون تۇتقاسىن كوتەرگەن ادامدار حابارلاسىپ تۇرعان قازاقستاندىق جۋرناليست ەكەنىن بىلگەن بەتتە تۇتقانى تاستاي سالىپ وتىردى. رامازان قىتايداعى قازاقتاردىڭ بۇل ارەكەتىن "ولار قورقىپ قالعان" دەپ جوريدى.
"ساياسي تاربيەنىڭ ەرەكشە ناۋقانى"
ازاتتىق ءتىلشىسى سويلەسكەن قازاقستانداعى جۇڭگو قازاقتارىنىڭ بارلىعى مۇنداي "قاماۋلاردىڭ" بار ەكەنىن راستايدى. الايدا ولاردىڭ ايتقاندارىنان مۇنىڭ ايىپ تاعىپ، سوتقا تارتۋ ەمەس، ەرەكشە قىسىم ءتاسىلى ەكەنى اڭعارىلادى. ماسەلەن، ءاتى-جونىن تولىق ايتقىسى كەلمەگەن، قىتايدان كوشىپ كەلگەنىنە 10 جىلدان اسقان بەرىك اتتى ازامات ءوزىنىڭ قىتايداعى تۋىستارىنا جاقىندا بارىپ-قايتقانىن بايانداپ:
- قىتايدا بولىمسىز كۇدىكتى ارەكەتى ءۇشىن ۇستاۋ ارەكەتتەرى 2017 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستالعان ەكەن، - دەيدى.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، قىتايدان شەتەلگە شىعىپ كەلگەن نەمەسە قازاقستان جايلى كوپ ايتقان ازاماتتار تەرگەۋ-تەكسەرۋگە ىلىگەدى. بەرىكتىڭ سوزىنشە، ەكى ايعا دەيىنگى مەرزىمگە قامالعانداردى "ساياسي تاربيە ورتالىقتارىنا" جىبەرەدى.
التاي ايماعىنان جۇزدەگەن ادامنىڭ "ساياسي تاربيە ورتالىعىنا" جىبەرىلگەنى ايتىلىپ جاتىر. ولار نەگىزىنەن ءۇش كۇننەن ەكى ايعا دەيىن "تاربيەلەنىپ"، "ۇيرەنىپ" قايتادى.
- رەسمي اقپارات جوق. ءبىراق ەل ىشىندە ءبىر عانا التاي ايماعىنان جۇزدەگەن ادامنىڭ "ساياسي تاربيە ورتالىعىنا" جىبەرىلگەنى ايتىلىپ جاتىر. ولار نەگىزىنەن ءۇش كۇننەن ەكى ايعا دەيىن "تاربيەلەنىپ"، "ۇيرەنىپ" قايتادى. ءبىراق ەشقانداي سوت شەشىمى شىقپايدى. جەرگىلىكتى پوليسيا قولىڭىزعا بەلگىلى مەرزىمگە جولداما جازىپ بەرەدى. ءبىر ۋاق ساباق وقيسىز دا، قالعان ۋاقىتتا ءتۇرلى قارا جۇمىس (كوشە سىپىرۋ، قۇرىلىس، ت.ب.) ىستەيسىز. مەن بارعاندا بۋرىلتوعاي اۋدانىنداعى ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورى ادامعا تولىپ، قوسىمشا ەكى قوناق ءۇيدى جالعا الىپتى. ءقازىر قىتايدا وسىنداي ەرەكشە ناۋقان ءجۇرىپ جاتىر، - دەيدى بەرىك.
ازاتتىق ءتىلشىسى ەۋروپا ەلدەرىندە وقىپ جۇرگەن جۇڭگو قازاقتارى جاستارىنان دا "ساياسي تاربيەنىڭ ەرەكشە ناۋقانى" تۋرالى سۇراعان ەدى. ونداي ناۋقان ءجۇرىپ جاتقانىن راستاعان ولار قوسىمشا سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋدەن باس تارتتى.
قازاقستانعا كەلگەن جۇڭگو "ساقشىسىنىڭ" جاۋابى
قىتايداعى قازاقتارعا قىسىم جانە ولاردى "ساياسي تاريبەلەۋ ورتالىقتارىندا" "وقىتۋ" ماسەلەسىنە قاتىستى قىتايدىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنە ارنايى رەسمي حات جولداۋ دا مۇمكىن بولماي شىقتى. ەلشىلىكتىڭ رەسمي سايتىندا كورسەتىلگەن تەلەفون نومەرلەرى فاكس قابىلدامادى ءارى تۇتقانى ەشكىم كوتەرمەيدى. ال ەلشىلىكتىڭ ەلەكتروندىق پوچتا ادرەستەرى ەش جەردە جازىلماعان. باسپا ءسوز قىزمەتىنە دە قانشا قوڭىراۋ شالعانىمىزبەن ەش قايران بولمادى.
الايدا مامىردىڭ 30-ى جانە 31ء-ى كۇندەرى قۇرامىندا 14 ادامى بار جۇڭگو دەلاگاسياسى استانا مەن الماتىعا ارنايى كەلىپ، قىتايدان قونىس اۋدارعان قازاقتارمەن جۇزدەسكەن ەدى. ازاتتىق تىلشىسىنە وسى دەلەگاسيامەن كەلگەن، ءوزىن "ءۇرىمجى قالالىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ ساقشىسى قاسىم" دەپ قانا تانىستىرعان رەسمي وكىلمەن تەلەفون ارقىلى تىلدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ءۇرىمجىنىڭ ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى ەتنيكالىق قازاقتارعا جاسالىپ جاتقان قىسىم جايلى اقپاراتتاردى "وسەك-اياڭعا" بالايدى.
- ءبىز قازاقستانعا قونىس اۋدارىپ، قازاقستان ازاماتتىعىن العان بۇرىنعى جۇڭگو ازاماتتارىنىڭ ماسەلەلەرىمەن تانىسۋعا، ولار قانداي قيىنشىلىقتارعا تاپ بولدى، قانداي ۆيزالىق ماسەلەلەر بولىپ جاتىر - سونى بىلۋگە كەلدىك. ول ماسەلەلەر شەشىلەدى. ال قىتايداعى قازاقتار انداي بولىپ (قامالىپ – رەد.) جاتىر دەگەن سوزدەر - وسەك-اياڭ. وعان سەنىپ كەتپەڭىزدەر. بىرەۋلەر اسىرىپ، بىرەۋلەر بىلمەي ايتىپ ءجۇر، - دەيدى ول.
ءبىراق ول ازاتتىق ءتىلشىسىنىڭ شەتەلگە شىعىپ كەلگەن ادامدارعا جاسالاتىن قىسىم تۋرالى، سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا ىقتيارحاتپەن جۇرگەن جۇڭگو ازاماتتارىن كەرى شاقىرۋ تۋرالى ساۋالىنا:
- ءبىز ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ سىرتقا شىعىپ كەلۋىنە ەركىندىك بەرگەنبىز. ولار ەمىن-ەركىن بارىپ كەلۋىنە بولادى. ءبىراق مەملەكەت ىشىندەگى كەيبىر ساياساتتاردى جۇرگىزگەن كەزدە ولاردىڭ ۋاقىتىنا تۋرا كەلمەسە، ول "مەن پالەن ۋاقىتتا بارعانمىن، پالەن ۋاقىتتا قايتىپ كەلەمىن" دەپ مالىمدەۋى كەرەك. ول - مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى ساياساتى، - دەپ جاۋاپ بەردى.
ال قىتايدان كەرى شاقىرتۋ الىپ وتىرعان رامازان مەن ازاتتىققا اقپارات بەرگەن بەرىك "بۇل كىسىلەر تەك ءبىز جايلى اقپاراتتار جيناپ ءجۇر. سەبەبى، ءبىزدىڭ قويعان ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ بەرمەيدى، كەرىسىنشە ءبىز جايلى، ءبىزدىڭ قىتايداعى تۋىستارىمىز جايلى سۇراي بەرەدى" دەيدى.
قازاقتار قىتايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىنىڭ ىلە-قازاق اۆتونوميالىق وبلىسىنا قاراستى اۋداندارى مەن قالالارى، التاي، تارباعاتاي ايماقتارى، بۇلاردان باسقا بىرنەشە وڭىرلەردەگى قازاق اۆتونوميالىق اۋداندارىندا، ءۇرىمجى قالاسىندا كوبىرەك شوعىرلانعان. قىتايدىڭ 2000 جىلى جۇرگىزگەن حالىق ساناعى مالىمەتتەرى بويىنشا، بۇل ەلدەگى ەتنيكالىق قازاقتار سانى 1 ميلليون 250 مىڭ بولعان.
