زامان  دامىپ، وزگەرگەن سايىن ادامداردىڭ، جالپى قوعامنىڭ كوزقاراسى مەن قۇندىلىقتارعا دەگەن قارىم-قاتىناسى وزگەرەدى. بۇل-بۇلتارتپاس شىندىق، فاكتى. سەبەبى زامانعا ساي ادام پسيحولوگياسى وزگەرەدى، ءبىر قالىپتا تۇرمايدى. «ادام وزگەرمەيدى دەگەننىڭ ءتىلىن كەسەم» دەگەن ەمەس پا ەدى حاكىم اباي؟

دەمەك، ادامنىڭ قارىم-قاتىناسقا دەگەن كوزقاراسى وزگەرەدى. ال ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىزگە وتباسى قۇندىلىقتارىن ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ، وتباسى ۇيىتقىسىن ساقتاۋ سىندى نارسەلەر ءسىڭىپ، اتا-بابا ءداستۇرى مەن سالتى بويىنشا «اجىراسۋ» ۇعىمى – تابۋ-عا اينالعان. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن اجىراسۋعا بارۋ – ۇلكەن كۇنا، قىلمىس، ياكي بولماسا ەرسى قىلىق رەتىندە قابىلداندى.   گەندەرلىك قۇقىق زاڭناماسى قابىلدانعان سوڭ، ايەلدەر قۇقىعى قوعامدا ايقىن كورىنىس تابا باستاعاننان كەيىن اجىراسۋ فاكتىسى دە كوپتەپ تىركەلە باستاعان. ونىڭ سەبەبى- ايەلدەردىڭ وز-وزدەرىن قامتاماسىز ەتە الاتىنداي دارەجەگە جەتۋى. Qamshy.kz  اقپارات اگەنتتىگى اجىراسۋدىڭ كوبەيۋ ماسەلەسىنىڭ سەبەبىن انىقتاپ كوردى.

اجىراسۋ ەپيدەمياسى. تانىمال امەريكاندىق الەۋمەتتانۋشى مەن پسيحولوگ كونستانسيا ارونس الەمدە ءاربىر 13 سەكۋند سايىن ءبىر وتباسى اجىراساتىنىن ەسەپتەپ، دالەلدەگەن. ءبىر اقش-تىڭ وزىندە جىل سايىن 1 ميلليون وتباسى اجىراسادى.

اجىراسۋ- الەۋمەتتىك پروبلەماعا اينالىپ، ەندى قوعامدا قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلدانا باستادى. كەز-كەلگەن پروبلەمانىڭ ۋشىعۋى، شيەلەنىسۋى-قوعامدا وعان دەگەن قالىپتى كوزقاراستىڭ تۋۋىنا اكەلەتىنى سياقتى اجىراسۋ دا وسىنداي دەڭگەيگە جەتتى.

اجىراسۋ سترەسس، قايعى دەڭگەيىنە بايلانىستى ولىمنەن كەيىن ءبىرىنشى ورىندا تۇر.  بۇل اۋىر ءارى قيىن، ءومىردىڭ قىسقارۋىنا اكەلەتىن ۇلكەن ومىرلىك  تاجىريبە.

ءقازىر وتباسىن قۇرۋدىڭ پاتريارحالدىق مودەلىنە قاراعاندا ەكى جاقتىڭ تەڭدىگىنە قۇرىلعان ۇلگىدەگى جانۇيالار كوبەيۋدە.

بۇل ءوز كەزەگىندە ءاربىر ادامنىڭ سەرىگىن، جارىن ءوز ەركىنشە تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا تاڭداۋ كەڭىستىگى كەڭەيگەنمەن دە وتباسى بەرىكتىگى نىعايىپ جاتقانى شامالى. ونى ەلىمىزدىڭ ستاتيستيكاسىنان كورۋگە بولادى. ماسەلەن، 2015 جىلى قازاقستاندا زاڭدى تىركەلگەن نەكە 148 769-دى قۇراعان. 2016 جىلدىڭ ءقاڭتار-ساۋىر ايىندا  39 682 نەكە زاڭداستىرىلعان. نەكە قيۋ 4،6% تومەندەگەن. وسى جىلدىڭ ءقاڭتار-ساۋىر ايىندا 16 338 اجىراسۋ فاكتىسى تىركەلگەن.

قازاقستاندا اجىراسۋ ەڭ كوپ تىركەلەتىن ايماقتارعا پاۆلودار وبلىسى (53%)، قوستاناي وبلىسى (51%)، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى  (50%) جاتادى. ال اجىراسۋ از تىركەلگەن ايماق وقو  ەكەن.

بۇكىل الەمدە رەسمي، زاڭدى نەكەگە تۇرۋعا قىزىعۋشىلىق ازايىپ بارا جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. اسىرەسە، ەۋروپادا زاڭسىز نەكەدەن  تۋعان بالا كوەفيسەنتى وسكەن. سەبەبى كوپشىلىگى «ازاماتتىق نەكەدە» تۇرادى.

UNSTAT  مالىمەتتەرىنە قاراعاندا نەكە كوەففيسەنتى بويىنشا قازاقستان بۇۇ-عا كىرەتىن 100 ەلدىڭ ىشىندە 16-ورنىندا تۇر. قازاقستان يران، رەسەي، البانيا، تاجىكستان مەن مىسىر سياقتى ەلدەردەن كەيىن تۇراقتاعان. ال اجىراسۋ كوەففيسەنتى بويىنشا قازاقستان وسى ەلدەر اراسىندا 24-ورىندا. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ىشىندە اجىراسۋ كوەففيسەنتى ەڭ جوعارى بەلگيا، پورتۋگاليا، ۆەنگريا ەكەن.

يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن ەلدەردىڭ اراسىندا قازاقستاننىڭ اجىراسۋ كوەففيسەنتى ەڭ جوعارى. تاياۋ شىعىس ەلدەرى، سونىڭ ىشىندە مىسىر، سيريا، يوردانيا، يندونەزيا، ساۋد ارابياسى مەن ليۆيادا بارلىق نەكە زاڭ جۇزىندە ءدىن وكىلىنىڭ قاتىسۋىنسىز  جۇزەگە اسادى. ال يران مەن يزرايلدە بارلىق نەكە ءدىن وكىلىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسادى. وسىعان بايلانىستى، ەگەر جۇبايلاردىڭ ءبىرى اجىراسۋعا قارسى بولعان جاعدايدا قيىندىقتار تۋىندايدى.

جالپى اجىراسۋ كورسەتكىشىنىڭ وسىنشالىقتى ءوسۋى بىرنەشە فاكتورلارعا تىكەلەي بايلانىستى. ەڭ ءبىرىنشى، ول ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جاعدايى مەن قوعامنىڭ ءال-اۋقاتى ماسەلەلەرى. قوعام اراسىندا اجىراسۋدىڭ باستى سەبەبى رەتىندە ەسەپتەلەتىن كەڭ تارالعان پىكىر: "جاستاردىڭ ۇلكەن ومىرگە دايىندىقسىز كەلەتىندىگى".

قازىرگى زاماناۋي قوعامدا ايەلدەر  قۇقىقتارى، بوستاندىقتارى، بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا   جوعارىلاعان.  جىلدار بويى  ءبىرشاما تۇنەكتە ءومىر سۇرگەن ايەلدەرگە، ءبىلىم الۋعا، مانساپ جاساۋعا، ارى قاراي سول جولدا تۇرمىس قۇرماي كەتە بەرۋگە- بارلىعىنا تولىق مۇمكىندىك بار. وسىدان 10-20 جىل بۇرىنعى ومىرمەن سالىستىرعاندا ايەلدەر قۇقىعى الدەقايدا نىعايعان. بۇرىن وتباسى ءۇشىن، بالا-شاعاسى ءۇشىن شىداپ، قينالىپ كۇيەۋىمەن ايىرىلاسپايتىن ايەل بۇل زاماندا ءوزى ءۇشىن دە ءومىر سۇرۋگە بولاتىنىن ءتۇسىندى. ايەلدەر عانا ەمەس، ەر ادامدار دا، جالپى قوعامدا ەگوسەنتريستىك (مەنمەندىك) كوزقاراس باسىم بولىپ بارا جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. بۇل-دۇرىس ەمەس دەپ كەسىپ ايتا المايمىز. سەبەبى، باسقاشا جاعىنان الىپ قاراساق، اجىراسۋ- بىر-بىرىمەن سىيىسپايتىن، ۇرىس-كەرىسى تاۋسىلمايتىن، بىرىنە-بىرى سايكەس كەلمەيتىن، كوزقاراستارى مەن ومىرلىك قۇندىلىقتارى ءبىر ارناعا توعىسپايتىن ەكى ادامعا بوستاندىق پەن ەركىندىك بەرۋ، جاندارىنا تىنىشتىق سىيلاۋ. كوپتەگەن اجىراسقان جۇپتاردىڭ سوزدەرىنە سۇيەنسەك، اجىراسقان سوڭ رەنىش، ايعاي-شۋ، وكپەدەن قۇتىلعاندارىن ايتادى.

اجىراسۋدىڭ سەبەپتەرى. نەگىزگى ماسەلە – وسى اجىراسۋ فاكتورىن بولدىرتپاۋ. قارىم-قاتىناستى وسى شارىقتاۋ شەگىنە دەيىن الىپ كەلمەۋ. سەبەبى، نە دەگەنمەن دە، اجىراسۋ- وتباسىنىڭ ويراندالۋى، ال ارادا بالا بولسا تاعدىردىڭ بۇزىلۋى.  اجىراسۋدى بولدىرتپاۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى، ونىڭ ورىن الۋ سەبەپتەرىن انىقتاۋ كەرەك. شىن مانىندە -سەبەپ وتە كوپ. اركىمنىڭ جەكە تاعدىرى بار، پروبلەمالارى ءار ءتۇرلى. ءبىراق ساۋالناما ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي اجىراسۋدىڭ باستى سەبەپتەرى مىنالار:

1. تۇرمىستىق زومبىلىق؛
2. ەر نە ايەلدىڭ ىشىمدىككە سالىنۋى؛
3. ەر نە ايەلدىڭ ەسىرتكىگە سالىنۋى؛
4. كۇيەۋى نە ايەلى جۇمىسسىز؛
5. جۇبايلاردىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراستارى سايكەس كەلمەۋى؛
6. كۇيەۋى نە ايەلى نەكەگە دەيىن ءبىرىن-بىرى ۇناتپاعان، نەكەدەن كەيىن دە ۇناتا الماعان؛
7. كوزگە ءشوپ سالۋ؛
8. ماتەريالدىق قيىندىقتار؛
9. بەدەۋلىك؛

بۇل اجىراسۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى. سونىمەن قاتار، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اجىراسۋدىڭ سەبەپتەرىن اتا-ەنەمەن تۇرۋ مەن كۇيەۋ جاقتىڭ تۋعان-تۋىسقاندارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار شيەلەنىسىمەن  ت.ب تولىقتىرۋعا بولادى. بۇگىندە قازاق وتباسىلارىندا كەلىننىڭ  اتا-ەنەسىمەن بىرگە تۇرۋى قالىپتى جاعدايعا اينالعانىن كورەمىز. وسى ورايدا بالاسىن ايالاپ وسىرگەن انا ياعني قىزدىڭ ەنەسى ۇلىن قىزعانادى نەمەسە باسقا دا سەبەپتەرمەن كەلىنىنە كۇن كورسەتپەيتىنى سياقتى شيەلەنىستى جاعدايلار ورىن الادى.  جىگىتتىڭ اتا-اناسىمەن تۇرعان سوڭ مىندەتتى تۇردە ارادا تۇسىنىسپەۋشىلىك، ۇرىس-كەرىس بولادى. كەيبىر اتا-ەنەلەر ەكى جاستىڭ اراسىنا ءتۇسىپ تە جاتادى. نەمەسە كەرىسىنشە ايەل كۇيەۋىنە تاڭداۋ جاسا دەپ تىكەسىنەن ۋلتيماتۋم قويادى. بۇل- قازاقستانداعى  اجىراسۋدىڭ بىردەن-بىر كەڭىنەن تارالعان سەبەبى.

ودان كەيىن – الىپ قاشۋ ماسەلەسى ءبىر بولەك. وزدەرى جاقىن تانىس ەمەس نەمەسە قىزدىڭ ىرقىنسىز الىپ قاشىپ اقىرىندا اجىراسىپ جاتاتىن مىسالدار از ەمەس. بۇل دا ەلىمىزدەگى اجىراسۋ دەرتىنىڭ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى. جارقىن مىسال رەتىندە اينۇردىڭ (ەسىمى وزگەرتىلگەن) جاعدايىن كەلتىرسەك بولادى. «جولداسىم تانىسپاي-بىلىسپەي الىپ قاشىپ كەتتى. مەن قارسى بولعانمىن. اقىرىندا اجىراسىپ تىندىق. الايدا ارامىزدا قىزىمىز بار. ەندى جاڭا ءومىر باستاماقشىمىن. ءبىراق قىزىمنىڭ اكەسىز وسەتىنىن ويلاسام قاتتى قينالامىن...»-دەيدى ايەل.

28-دەگى باقىتتىڭ اجىراسۋ سەبەبى دە وسىعان ۇقساس. «تۇرمىس قۇرعان سوڭ ءومىرىم قاتتى اۋىرلاپ كەتتى. قايىن اپكەلەرىم اجىراسقان. قايىن اعام دا اجىراسقان. بىرنەشە رەت اۋرۋحاناعا جاتىپ شىقتىم. ماعان كورسەتپەگەندەرى جوق. بارلىعىنا كونەم دەپ ويلادىم. الايدا ۇلىم تۋىلعان سوڭ ونىڭ دەنساۋلىعىندا اقاۋ بولدى. جولداسىم اۋرۋ بالا تاپتىڭ دەپ مەنىمەن اجىراستى. قاراجات جوق دەپ ەمدەتۋ جولدارىن قاراستىرعان جوق. امالسىز اجىراستىم. بالام ۇشكە كەلگەنشە اۋرۋحانادا جاتىپ، ەمدەلدىك. كۇيەۋىم ءبىر حابارلاسىپ كومەك بەرمەدى. ەندى جازىلعاندا قايتادان قوسىلىسى كەلەتىنىن ايتىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ قينالعانىمىزدى، باستان نە وتكەرگەنىمىزدى دە بىلمەيدى..»-دەيدى ايەل.

Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى جۇرگىزگەن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە اجىراسۋعا كوبىنە ايەلدەر بەل بايلاپ، شەشىم قابىلدايتىنى انىقتالدى.  كوپشىلىك اجىراسقان ايەلدەر بالالارىن جالعىز، ەشقانداي اليمەنتسىز وزدەرى اسىرايدى  ەكەن.

اجىراسۋ كەزىندە قاتتى زارداپ شەگەتىن جاق- بالالار. اتا-انالارى اجىراسقان بالالار ومىردەگى قيىندىقتاردى  ەكى ەسە اۋىر وتكەرەدى. پسيحولوگيالىق، جۇيكە اۋرۋلارىنا ءجيى ۇشىرايدى.

اجىراسۋدىڭ الدىن-الۋ. كوپ جاعدايدا دۇرىس قۇرىلماعان قارىم-قاتىناس پەن وتباسىنىڭ ويراندالۋى- تىكەلەي وزىمىزگە، سەرىگىمىزگە/جۇبايىمىزعا، تاعدىرىمىزعا بايلانىستى دەپ كىنالايمىز.

نەگىزىنەن اجىراسۋدىڭ الدىن-الۋ -  قارىم-قاتىناستى دۇرىس قۇرۋدان باستالادى. وتباسىن قۇرۋ وڭاي شارۋ ەمەس، سوندىقتان وعان ۇلكەن دايىندىقپەن كەلۋ قاجەت. پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، اجىراسۋدىڭ شەكتەن تىس كوبەيۋى- ادامداردىڭ ومىرلىك سەرىك تاڭداعاندا ونىڭ جان-دۇنيەسىنە ۇڭىلمەي، سىرتقى فاكتورلارعا قاراپ قانا باعالاپ تاڭداۋىنان بولادى. سونىمەن بىرگە، جاستاردىڭ ماتەريالدىق قيىندىق كورىپ، وعان شىداماي جاتاتىندىقتارى دا – باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى. دەمەك، دايىندىق بولۋى كەرەك.

وسى ورايدا پسيحولوگتار ەرلى-زايىپتىلارعا مىناداي ۇسىنىستاردى ۇسىنادى:

-بىر-بىرىڭىزگە اۋىر سوزدەردى ايتۋدان اۋلاق بولىڭىز. سەبەبى ونداي سوزدەر، قىلىقتار كەشىرىلەدى، ءبىراق ۇمىتىلمايدى.

-پروبلەمالارىڭىز بەن قيىندىقتارىڭىزدى ۇنەمى بىر-بىرىڭىزگە جۇكتەۋدەن قاشىڭىز. ادام- شاعىمنان، جىلاپ-سىقتاۋدان، كۇن سايىنعى ءسىزدىڭ قۇرباندىقتارعا بارىپ جاتىرمىن دەگەن مىندەتسىنۋلەرىڭزدەن تەز جالىعادى، شارشايدى.

-كومپروميسكە كەلۋ. وتباسى-بۇل ءبىر شاڭىراق. تۇسىنىستىك تانىتاتىن كەزدە، جاڭدايعا كىرۋگە، بارلىعى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ ەكەۋىڭىزگە دە پايدالى بولاتىنداي شەشىم جاساۋعا بولادى. ەگەر ءبىرىڭىز قۇرباندىققا بارۋ كەرەك بولساڭىز، بارىڭىز. ول ءسىزدىڭ وتباسىڭىز ءۇشىن جاسالاتىن قادام.

-رەنىشىڭىز بولسا، وكپەڭىز قارا قازانداي بولعانشا ۇندەمەي جۇرە بەرمەي، جۇبايىڭىزعا ءبىلدىرتىڭىز، ايتىڭىز. سويلەسۋ مەن اڭگىمەلەسۋ جوق جەردە- دۇرىس وتباسىن قۇرۋ دەگەن بوس يلليۋزيا. سەبەبى نەكە- ۇزاق اڭگىمەلەسۋ.

پسيحولوگ الەكساندر پولەيەۆ قازىرگى تاڭدا «وتباسى» ۇعىمى ءوز ءمانىن جوعالتىپ، «ەرلى-زايىپتىلاردىڭ وداعى» دەگەن ماعىناعا ويىسىپ بارا جاتقانىن ايتادى.   «قازىرگى نەكەدەگى  باستى تەندەنسياسى ونىڭ كەش ورىن الۋى.  كوپ جاعدايدا جاس كەزدە  نەكەگە تۇراتىندار تەز اجىراسىپ كەتىپ جاتادى.

 25 جاسقا دەيىن ادام قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ دۇرىس جولدارىن بىلمەيدى، دۇرىس سويلەسۋدى، تىلدەسۋدى بىلمەيدى. سوندىقتان نەكەگە 25 جاستان كەيىن وتىرعان دۇرىس»-دەيدى مامان.

اجىراسۋدىڭ سالدارى. وتباسىنىڭ ءداستۇرلى قۇندىلىقتارى ساقتالماعان سوڭ، ەرلى-زايىپتىلار اجىراسىپ ولاردىڭ ارتىندا «ماحابباتتى، جىلۋلىقتى سەزىنبەگەن»، تولىققاندى وتباسى دەگەن ۇعىمنىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەيتىن بالالار قالادى. ال بۇل بالالار ۇلكەن ومىرگە قادام باسقاندا  ءوز ومىرلەرىنە دە وسى ناۋقاندى ادەتكە اينالدىراتىنى دالەلدەنگەن. مۇنداي وتباسىلاردان (وتباسى دەۋگە كەلسە) وسكەن بالالار تولىققاندى جەكە تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋ كەزىندە ءتۇرلى قيىندىقتارعا بوي الدىرىپ، شىن مانىندە ەسەيمەگەن بالا كۇيىندە قالادى. اجىراسۋدىڭ بالا ءۇشىن تيگىزەتىن زاردابى – ءبىرىنشى ماسەلە بولسا، ەكىنشى جاعىنان  اجىراسۋ پروسەسىن ورىنداۋشىلارعا بۇل ۇلكەن تراگەديا. سەبەبى شىن مانىندە جان-دۇنيە مەن ادامنىڭ پسيحولوگياسىنا كۇيزەلىس اكەلەتىن اجىراسۋ ناعىز –  قايعى. بۇدان كەيىن ادامنىڭ اسىرەسە ايەلدەر قاۋىمىنىڭ قايتادان ءومىر اينالىمىنا قايتا ەنۋ اۋىر ءارى ۇزاق پروسەسس.

اجىراسقان ەر ادامداردىڭ ايەلدەرگە قاراعاندا قايتا نەكەگە تۇرۋ مۇمكىندىگى وتە جوعارى. الايدا اجىراسقان ەرلەردىڭ 50% سول كۇيىنشە ۇيلەنبەي، جالعىز قالىپ قالادى ەكەن. ال ايەلدەرگە اجىراسقان سوڭ قايتا نەكەگە تۇرۋ ءۇشىن وتە ۇزاق ۋاقىت، شاشامەن 10- 15 جىلداي كەرەك ەكەن.

اجىراسۋدى مۇلدەم بولدىرتپاۋ، وعان زاڭدى تۇرعىدا توقتاۋ قويۋ مۇلدەم دۇرىس ەمەس ءارى مۇمكىن دە ەمەس. الايدا وعان مىندەتتى تۇردە توقتاۋ قاجەت. جانە وعان توقتاۋ بار. سەبەبى، شىن مانىندە اجىراسۋ- بۇل ءوز ادەتتەرىمىزدەن ايىرىلۋدان، سەرىگىمىز ءۇشىن وزگەرۋدەن باس تارتۋ. ادەتتەن ارىلۋعا بولادى. ول ءۇشىن تەك مىقتى كۇش-جىگەر  كەرەك.

نازەركە مۇسا