«كيەلى» ءسوزىنىڭ ءمان-ماعىناسى وتە كۇردەلى. حالقىمىز وسى ۇعىممەن زورلىق-زومبىلىققا، ادىلەتسىزدىككە قارسىلىعىن، ادامنىڭ، تابيعاتتىڭ، قوعامنىڭ اراسىنداعى جاراسىمدىلىق پەن ۇيلەسىمدىلىكتى ساقتاۋعا قۇشتارلىعىن بىلدىرگەن. جۇگىرگەن اڭنىڭ، ۇشقان قۇستىڭ، جەر مەن سۋدىڭ، ەرەكشە قاسيەتكە يە ادامنىڭ كيەسى ۇرادى دەۋىمەن قوعامدىق-ساياسي، رۋحاني، ەكولوگيالىق، الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى، ىنتىماق پەن ىقپالداستىقتى بارىنەن جوعارى قويا العان. باتىس تاريحناماسىندا ءالى كۇنگە دەيىن ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قاتە تۇجىرىمدى – كوشپەلىلەر وركەنيەتتەن تىس قالعان، ولار سوعىسقۇمار، وتىرىقشىلارعا تىنىشتىق بەرمەگەن ءتارىزدى پايىمداردى جوققا شىعارا العانىن دا ءبىلۋىمىز كەرەك.
«كيەلىدەن» تۋىندايتىن قازاق الەمىنىڭ گۋمانيستىك جانە جاسامپاز الەۋەتىن وزىمىزگە دە، وزگەگە دە ءتۇسىندىرۋدىڭ ماڭىزى زور. بوداندىقتاعى ءۇش عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە كيەلى جەرلەرىمىز از بۇلدىرىلگەن جوق. ەلباسىمىز ن.ءا. نازاربايەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنداعى «ءبىز جات يدەولوگيالاردىڭ اسەرى تۋرالى ايتقاندا، ولاردىڭ ارتىندا باسقا حالىقتاردىڭ بەلگىلى ءبىر قۇندىلىقتارى مەن مادەني سيمۆولدارى تۇرعانىن ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك.
تيىسىنشە، ولارعا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ارقىلى عانا توتەپ بەرە الامىز.
قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ مادەني-گەوگرافيالىق بەلدەۋى – نەشە عاسىر وتسە دە ءبىزدى كەز كەلگەن رۋحاني جۇتاڭدىقتان ساقتاپ، امان الىپ شىعاتىن سيمۆولدىق قالقانىمىز ءارى ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ قاينار بۇلاعى»، دەگەن وي-تۇيىندەر، بىرىنشىدەن، ۇلتتىق كودىمىزدىڭ تىنىسىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى، ەكىنشىدەن، ونوماستيكالىق مىندەتتەرىمىزدى تياناقتاپ تۇر، ۇشىنشىدەن، ەڭ باستىسى – قازاق قازاق قالپىندا عانا جاھاندىق باسەكەگە توتەپ بەرە الاتىنىن ەش بۇكپەسىز جايىپ سالدى. تۋراسىن ايتقاندا، تاۋەلسىزدىكتىڭ عۇمىرىن ۇزارتىپ، «ماڭگىلىك ەلگە» اينالۋ، ءۇشىنشى جاڭعىرۋ ءۇشىن بىزگە قازاق بولىپ قالعاننان باسقا جول جوق.
تانىمدىق تۇرعىدان كيەلى جەرلەرگە نەنى جاتقىزۋعا بولادى؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ولار ءتورت توپتان تۇرادى: ءبىرىنشىسى – يسلام ءدىنى كەلگەنگە دەيىنگى ارعىقازاقتاردىڭ ءسالت-داستۇرى مەن ريتۋالدارى ورىندالاتىن جەرلەر. ماسەلەن، ناۋرىز مەيرامى قارساڭىندا ماڭعىستاۋداعى وقپانتاۋدا الاۋ جاعۋ ءداستۇرى. ەكىنشىسى – يسلام دىنىنە بايلانىستى قاسيەتتى سانالاتىن نىساندار. بۇل ورايدا ەجەلدەن بەلگىلىلەرى مەن كەيبىر پىسىقايلاردىڭ ءوز پايداسى ءۇشىن اياق استىنان ويلاپ تاپقان نىسانداردى شاتاستىرماۋ كەرەك. ءۇشىنشىسى – ۇلى تاريحي وقيعالار مەن تۇلعالارعا قاتىستى كيەلى جەرلەر. ايتالىق، 2012 جىلى استانادا، بيىلعى 31 مامىردا الماتىدا اشارشىلىق قۇرباندارىنا ەسكەرتكىش اشىلدى. ءقازىردىڭ وزىندە ولار جاس پەن كارىنىڭ ءتاۋ ەتەتىن قۇندىلىعىنا اينالۋدا. ءتورتىنشىسى – تىلسىم سىرلارى عىلىمي تالدانباعان، ءبىراق ادامعا، ونىڭ دەنساۋلىعىنا پايدالى نەمەسە زياندى اسەرى كۇدىك-كۇمان تۋدىرمايتىن جەرلەر.
بۇلاردىڭ كيەلى اتالاتىن سەبەبى – ادامداردى رۋىنا، تايپاسىنا قاراي الالاماي، وزىنە تارتىپ تۇراتىنى، ولارعا جاقسىلىق سىيلايتىنى، الداعى كۇنگە سەنىمىن ارتتىراتىنى.
قازاقستاندا كيەلى جەرلەر، نىساندار بارشىلىق. الدىمەن وسىلاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىزىمىن جاساۋ كەرەك. كەلەسى مىندەت – مارتەبەسىن – حالىقارالىق، رەسپۋبليكالىق، جەرگىلىكتى – انىقتاۋ. ەڭ ماڭىزدىسى – ءارقايسىنا قاتىستى بايتاق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، اڭىز، حيكايالارىن، دەرەكتەرىن جيناۋ. ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشسا، ارتىقتىق ەتپەس ەدى. قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋدىڭ سوڭعى نۇكتەسى ارنايى زاڭ قابىلداۋمەن قويىلاتىنىنان ءۇمىتتىمىز.
كيەلى جەرلەر «اقتاڭداقتاردان» ادا ەمەس. سولاردى جويۋ – ۇلتتىق تاريحتى قالىڭ كوپشىلىككە جەتكىزۋدىڭ پارمەندى تەتىگى. ازىرگە قىزىلوردا وبلىسىنداعى بەگىم انا مۇناراسىن، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى اقسۇمبەنى، قوستاناي وبلىسىنداعى ءمۇعالىم كولىن رۋحاني قۇندىلىق رەتىندە اركىم بىلە بەرمەيدى.
تاريح – ۇلتتىق قۇبىلىس. ونىڭ اقيقاتىن، تىلسىم سىرىن اشۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتىڭ، بيلىكتىڭ، تۇلعانىڭ، ياعني تاريحتى تۇزۋشىلەردىڭ بارشا ءومىرى مەن قاراكەتى نەدەن كۇش الاتىنىن، قايدا تابان تىرەپ تۇرعانىن انىقتاۋ قاجەت. يمپەريالىق بيىككە كوتەرىلگەن يسپان، اعىلشىن، ورىس، فرانسۋز قاۋىمى ءۇشىن ماتەريالدىق ءوندىرىس، تابىس، سوعىس ماڭعىزدى بولسا، وتار نەمەسە اگرارلىق قاۋىمعا تاريح دوڭگەلەگىن اينالدىرۋعا باسقا ولشەم بار. ۇلى دالا ەلىنىڭ تاريحىن كوكتەي شولا وتىرىپ، ونىڭ مازمۇنى مەن ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاعان، تاريحي وقيعاعا، ۇدەرىسكە، ءتىپتى تۇلعاعا تۇعىر، بازيس بولعان ناعىز ءتۇپجاراتۋشىداي ءۇش بايلىقتان اجىراماۋ كەرەك ەكەنىنە يلاندىق. ءبىرىنشى تۇعىرلى بايلىق – جەر، ەكىنشىسى – ءتىل، ءۇشىنشىسى – مەملەكەت. وسىلاردىڭ قايسىن الساق تا، ونوماستيكامەن اجىراعىسىز بايلانىسى بار.
ۇلى دالاداعىلاردىڭ انتروپولوگياسى، شارۋاشىلىعى، ءومىر سالتى، الىس-جاقىن ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسى، ونوماستيكاسى جەرگە بايلاۋلى تابيعي-گەوگرافيالىق فاكتورلارمەن انىقتالدى.
ارعىقازاقتاردى بىرىكتىرگەن، تۇتاستىرعان، ەل بولۋعا جەتەلەگەن قۇدىرەت – ءتىل. ءبىزدى قىپشاق، موڭعول، نوعاي اتاندىرماعان، قازاق ەلى، قازاق اتاندىرعان، سارىارقانى – سارىارقا، تۇركىستاندى – تۇركىستان اتاندىرعان ءوندىرىس ءتاسىلى ەمەس، بيلەۋشىنىڭ جارلىعى دا ەمەس، ول – ءتىل.
تاريحقا تۇعىر بولعان جەر مەن ءتىل تاريحتى تۇزبەيدى. ولار – تاريحتىڭ كۋاگەرلەرى. وسى كۋاگەرلەردى ارحەولوگيا، تەرمينولوگيا، ونوماستيكا، تۇركولوگيا، سالىستىرمالى ساياساتتانۋ، ەتنولوگيا، انتروپولوگيا عىلىمدارى تۇرعىسىنان زەرتتەۋمەن، سويلەتۋمەن، تۇسىنۋمەن، سايكەستىك پەن بىرەگەيلىگىمىزدى تانۋمەن بۇرىنعى مەن بۇگىنگىنىڭ ساباقتاستىعىن ۇعىنامىز. تاريحقا تاعزىم دەگەنىمىز – ول ەڭ الدىمەن جەرگە جانە تىلگە تاعزىم دەگەن ءسوز.
وكىنىشكە وراي، ەلىمىزدىڭ جەر-سۋ اتاۋلارىندا ءارىسى – وتارلىق، بەرىسى – توتاليتارلىق داۋىرلەردىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. تۇتاس ەلدىمەكەندەر «الەكسەيەۆكا»، «نيكولايەۆكا»، «پوكروۆكا»، «وكتيابر»، «وساكاروۆكا» اتاۋىنان ارىلعان جوق. بۇلاردىڭ باسىم بولىگى – كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ مۇراسى. دەمەك، ەلباسىمىزدىڭ ماقالاسىنداعى: «تاريحتا تۇتاس ۇلتتاردىڭ ەشقاشان ورىندالمايتىن ەلەس يدەولوگيالارعا شىرمالىپ، اقىرى سۋ تۇبىنە كەتكەنى تۋرالى مىسالدار از ەمەس. وتكەن عاسىردىڭ باستى ءۇش يدەولوگياسى – كوممۋنيزم، فاشيزم جانە ليبەراليزم ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا كۇيرەدى»، دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الۋمەن كوممۋنيستىك ەلەستەن بۇرجولاتا قول ۇزگەنىمىز ءجون. كەزىندە كرەملدىڭ باس قيالشىسى ورىس تىلىنە تەزىرەك كوشۋ كوممۋنيزمدى تەزىرەك ورناتۋدىڭ شارتى ەكەنىن قوعامدىق ساناعا تىقپالاعان ەكەن. يمپەريالىق ۇلت مۇددەسىنە ادال باسشى باسقاشا سويلەۋى مۇمكىن دە ەمەس. ەندى قازاقتىڭ مۇددەسى سويلەيتىن ۋاقىت تۋدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى الەم مويىنداعان شاقتا ونوماستيكاداعى ۇلتتىق، مەملەكەتتىك مۇددەمىزدى باسىمدىقپەن العا شىعارىپ، كيەلى جەرلەرىمىزدى الىپپەدە ۇلىقتاۋدان زاڭ كۇشىمەن قورعاۋعا دەيىن قيسىندى جۇيەلەي الساق، ەشكىم قازاقتى ۇلتشىلدىقپەن ايىپتاي المايتىنىنا كامىل سەنەمىن.
كيەلى نىسانداردىڭ ءبىرشاماسى ەلدىمەكەندەردەن جىراق جاتىر. ەرتەڭ سولارعا اپاراتىن جول، جول بويىنا الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم تۇسەرى ءسوزسىز. سالىناتىن جول مەن ينفراقۇرىلىمعا جوبا شاعىنان دۇرىس ونوماستيكالىق اتاۋ بەرۋدى قاداعالاماساق، مىسالى، نىسانباي جىراۋدىڭ باسىنا، اقتاۋ بەكىنىسىنە، استاناداعى پانتەونعا اپاراتىن جول نەمەسە نىسان «نوۆىي اباي»، «سەم بوچەك»، «سينەما سيتي» اتالىپ شىعا كەلۋى بەك مۇمكىن.
كيەلى نىسانداردىڭ مەكەن-جايى، ياعني ادرەسى كوپ ماسەلەدەن حابار بەرەدى. ويىمىز تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. الماتىدا «عىلىم ورداسى» بار. ول – كەشەگى عىلىم اكادەمياسىنىڭ باس عيماراتى. مۇندا كەزىندە ق. ساتبايەۆ، م. اۋەزوۆ، ءا. مارعۇلان، ا. جۇبانوۆ، ت.ب. تۇلعالار ەڭبەك ەتكەن. ءسوز جوق، كيەلى، قاسيەتتى مەكەن. ءبىراق ول شيەۆچەنكو كوشەسىنىڭ بويىندا تۇر. ەسەسىنە مارعۇلان كوشەسى قالانىڭ شەت جاعىنا ىعىسىپ كەتكەن. كەرىسىنشە بولۋى كەرەك ەدى.
قىسقاسى، كيەلى نىساندى قورشاعان ونوماستيكا دا ۇلتتىق-تاريحي رەڭكپەن ەرەكشەلەنگەنى ابزال.
كيەلى جەرلەر اتاۋلارىن ونوماستيكامىزدا ءارى تاريحىمىزبەن اجىراعىسىز بايلانىستا ورنىقتىرۋ ارقىلى قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ ىرگەتاسى – جەرگە، تىلگە، مەملەكەتكە قۇرمەتىمىزدى نىعايتامىز. بۇل قازاق جەرىنە كوزىن تىگىپ جۇرگەن باسقالارعا دا ساباق بولعانىنا قوسا، ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن، مەملەكەتشىل سانامىزدىڭ دەڭگەيىن ارتتىرارى ءسوزسىز.
