كەي ادامداردىڭ قولىنا بيلىك تيسە وزىنەن تومەنگىلەردى بيلەگىسى، وزگەلەردى ءوزىنىڭ الدىندا زىر جۇگىرتىپ، «بيلەتكىسى» كەلىپ تۇرادى. قولىندا بيلىك بار كەي شەندىلەر ەلگە جاقسىلىق جاساعىسى كەلگەندەي كەيىپ تانىتىپ، اقىلعا قونىمسىز ۇسىنىس جاسايتىنى تاعى بار. وسىنداي ۇسىنىستاردى ەستىگەن حالىق الەۋمەتتىك جەلىدە ءوز نارازىلىعىن ءبىلدىرىپ، كۇلكىگە اينالدىرادى. مەنىڭ كىمدەر تۋرالى ايتقىم كەلىپ وتىرعانىن ىشتەي ءتۇسىنىپ تە وتىرعان شىعارسىزدار. ءيا، بيلىك باسىندا وتىرعان، 500 مىڭنان كەم جالاقى العىسى كەلمەيتىن شەندىلەر تۋرالى ءسوز قوزعاماقپىن. جىلدىڭ باسىندا ايتارلىقتاي بەلسەندىلىك تانىتپاعان كەي بيلىك وكىلدەرى جىلدىڭ سوڭى تاياپ قالعاندا «ۇيات بولدى، ءبىر نارسە جاساۋ كەرەك، ءبىر ۇسىنىس ايتۋ كەرەك»، دەپ ويلاندى ما ەكەن بەلگىسىز جىلدىڭ سوڭىنا تامان كوپتەگەن كۇلكىلى ۇسىنىستار ايتىلىپ جاتتى. ەندىگى كەزەكتە جىل سوڭىندا كۇلكىگە قالعان شەندىلەردىڭ ۇزدىك بەستىگىن Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
5-ورىن: ۇزدىك بەستىكتىڭ ورنىن ناننىڭ ءقادىرىن بىلەتىن شەنەۋنىكپەن باستاسام دەيمىن. قازاق حالقى تويشىل حالىق ەكەنى راس. 365 كۇننىڭ 360-ى مەرەكە، تۋعان كۇن، توي. توي-دۋماننىڭ اراسىندا ءجۇرىپ جۇمىس جاسايمىز. وسى مەرەكەلەر جەتپەي جۇرگەندەي پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ۆلاديسلاۆ كوساريەۆ قازاقستاندا نان كۇنىن بەلگىلىپ، مەرەكە رەتىندە جىل سايىن تويلايىق دەگەن ۇسىنىس جاسادى. دەپۋتات جىلدىڭ سوڭى تاياپ قالعاندىقتان قانداي ۇسىنىس ايتارىن بىلمەي ويلانىپ جۇرگەن كەزدەگى، ويىنا كەلگەنى وسى ۇسىنىس بولدى ما دەپ تە ويلاپ قويامىن. سونداعى ايتقان بار سىلتاۋى نەمەسە سەبەبىن بىلاي ءتۇسىندىردى: «يتاليادا «قىزاناق كۇنىن»، گرەكيادا «شاراپ كۇنىن»، «گوللانديادا «قىزعالداق مەن ىرىمشىك كۇنىن» اتاپ وتەدى. ال گەرمانيادا «سىرا كۇنىن» تويلايتىنى سياقتى ءبىز دە نان مەرەكەسىن بەكىتۋ ارقىلى ەڭ باستى اسىمىزعا ۇلكەن قۇرمەت كورسەتە الامىز». دەپۋتاتتاردىڭ تۇسىنە نان كىرىپ ءجۇر مە، الدە بالا كەزىندە اتا-انالارى ناننىڭ ءقادىرى تۋرالى لەكسيانى كوپ ايتتى ما بەلگىسىز، نان تۋرالى ۇسىنىستى كوساريەۆ العاش رەت جاساپ وتىرعان جوق. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن، پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ايقىن قوڭىروۆ ناننىڭ باعاسىن 300 تەڭگەگە كوتەرەيىك دەپ ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. ونىڭ دا ايتقان سىلتاۋى، حالىق ناننىڭ ءقادىرىن بىلمەي ءجۇر ەكەن-مىس. ناننىڭ ءقادىرىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن نانىڭ باعاسىن كوتەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ايتسا، قالعاندارى تۋرالى مۇلدەم ءسوز قوزعاماي-اق قويعان دۇرىس.
4-ورىن: بيلىك باسىندا «ەرەكشە» ۇسىنىستارىمەن كوزگە ءتۇسىپ، ءبىلىم رەفورماسىن قالاي دامىتۋدى ويلاپ باس قاتىرىپ جۇرگەن ءمينيستردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى - ەرلان ساعادييەۆ. 2015 جىلى عاسىرلىق تاريحى بار «الىپپەنى» تۇسىنىكسىز «ساۋات اشۋ» دەپ وزگەرتتى. «ساۋات اشۋدى» وقىپ جۇرگەن وقۋشى 2 جىل بويى نە وقىپ جۇرگەنىن تۇسىنبەي كەلدى. ەرلان مىرزانىڭ اتالمىش ءپاندى، ەڭ ماڭىزدىسى قاتەسى بەتىنە شىعىپ تۇرعان رەفورمانى قانداي ماقساتتا ەنگىزگەنى دە تۇسىنىكسىز. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ەرلان ساعادييەۆتى بەكبولات تىلەۋحان دا، مۇحتار تايجان دا پىكىرتالاسقا شاقىرعان بولاتىن، الايدا ەرلان مىرزانىڭ ۇساق-تۇيەك دۇنيەلەرگە ۋاقىتى جوق ەكەن-مىس. ەڭ قىزىعى ونىڭ 2017 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنداعى مالىمدەمەسىندە، 2019 جىلى ءوزى ەنگىزگەن «ساۋات اشۋدى» قايتادان «الىپپە» دەپ وزگەرتەتىنىن ايتتى. ەندى سۇراق. ساعادييەۆ مىرزا نە ءۇشىن عاسىرلىق كىتاپتى «ساۋات اشۋ» دەپ وزگەرتتى؟ ۇنسىزدىك... جاۋاپ جوق... ال «ساۋات اشۋدى» نە ءۇشىن «الىپپە» دەپ وزگەرتتى؟ مەنىڭ جاۋابىم: ساعادييەۆتىڭ جاڭا رەفورماسى قىزۋ تالقىلانىپ، 2 جىلدىڭ ىشىندە ءوز قاتەلىگىن ءتۇسىنىپ، قاتەسىن دۇرىستاماق بولدى. سەبەبى وڭى مەن سولىن تانىمايتىن بالاعا «ساۋات اشۋدى» وقىتۋ اقىلعا قونبايدى. وسىنداي ۇسىنىس جاساعان ساعادييەۆ قالايشا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى بولعان؟ تاعى دا ۇنسىزدىك... مۇمكىن، ول بىلىمنەن گورى عىلىمعا جاقىنىراق پا؟ ولاي دەيىن دەسەڭ تاعى بولمايدى. سەبەبى عىلىمنىڭ اينالاسىندا دا كوزگە كورىنەرلىكتەي جۇمىس اتقارىپ جاتقانى شامالى...
3-ورىن: ءماجىلىستىڭ ۆيسە-توراعاسى ۆلاديمير بوجكو قىركۇيەكتە اقىلعا سىيمايتىن ۇسىنىس جاساپ، كوپشىلىكتى قاتتى اشۋلاندىرعان بولاتىن. ءوز جەرىندە جۇرگەندەي ۆلاديمير مىرزامىز ءوزىمىزدىڭ جاستارعا شەكتەۋ قويدى. ابۋ-دابي پلازادا قازاق جاستارىن يندۋستاردىڭ باسىنعانى ازداي، بوجكو «اۋىل جاستارىن قالاعا كىرۋىنە شەكتەۋ قويۋ كەرەك»، - دەپ ۇسىنىس جاسادى. ونىڭ ويىنشا، توز-توزى شىققان اۋىلدان قالاعا قاشىپ كەلىپ، مۇندا لايىقتى دەڭگەيدە جاعداي جاساي الماعان، نارازى جاستار – قازاقستاننىڭ تىنىشتىعىنا ءقاۋىپ كەلتىرەدى ەكەن-مىس. وسىنداي ۇسىنىستىڭ ايتىلۋى ءبىزدىڭ دە قانداي اڭعال، مومىن ەكەنىمىزدى بىلدىرەدى دەپ ويلايمىن. قازىرگى قازاقتىڭ بويىندا بۇرىنعى اتا-بابامىز سەكىلدى كوكجالدىڭ مىنەزى بولعاندا دەپۋتاتتار ويىنا كەلگەنىن ايتپاس ەدى.
كەيىننەن باجكو مىرزا ءوزىنىڭ ءسوزىن ب ا ق وكىلدەرى بۇرمالاعانىن ايتىپ، اقتالعانداي بولعان. «مەن جاستارعا قالاعا كەلۋگە تىيىم سالۋ قاجەت دەپ ايتقان جوقپىن، بۇل ءاربىر ازاماتتىڭ كونستيتۋسيالىق قۇقىعى. مەن جاستاردىڭ اۋىلدان قالاعا كەتپەۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ قاجەت دەگەندى ايتتىم. مادەني ماسەلەلەردى شەشۋ كەرەك، جاقسى جۇمىس بەرۋ قاجەت، ينفراقۇلىرىم جاقسى بولۋى ءتيىس. ەشكىم يۆان ساۋەردىڭ اۋىلىنان كەتىپ جاتقان جوق قوي. وتكەنى ول جەردە بارلىق ماسەلە شەشىلگەن، بۇكىل جەردە وسىلاي بولۋى كەرەك»، دەدى باجكو. الايدا جەل تۇرماسا ءشوپتىڭ باسى قوزعالمايدى دەگەن قازاقتىڭ ءسوزى وسى وقيعانى اياقتاپ تۇرعانداي.
2-ورىن: 2017 جىلعى ەڭ سوراقى ۇسىنىستاردىڭ ءبىرى – جەزوكشەلىكتى زاڭداستىرۋ. بۇل ۇسىنىستى ەكس-دەپۋتات ايگۇل سولوۆيەۆا ايتقان بولاتىن. تۇنگى كوبەلەكتەردەن قۇتىلا الماي جاتقاندا، ايگۇل حانىمنىڭ بۇل ءسوزى كوپشىلىكتىڭ اشۋىنا ءتيدى.
«جەزوكشەلىككە ەشقانداي ۇگىت-ناسيحات جاساپ جاتقان جوقپىز، رەتتەۋگە تىرىسىپ جاتىرمىز. جاس قىزدار ونسىز دا سول شىرماۋعا ارالاسىپ كەتىپ جاتىر. كەيبىرى ءتىپتى قۇل رەتىندە قىزمەت كورسەتەدى. مىنە سول سەبەپتەن وسىنى سالىق سالۋ ارقىلى زاڭدى تۇردە قولعا الۋ كەرەك دەپ ويلايمىن» – دەيدى ەكس-دەپۋتات ايگۇل سولوۆيەۆا.
جەزوكشەلىكتى زاڭداستىرۋ جەزوكشەلەردىڭ سانىن ارتتىرۋ، كوبەيتۋ دەگەن ءسوز. قازاقستاندىق قىزدار نە ءۇشىن ارسىزدىقتىڭ جولىنا تۇسەدى؟ سەبەبى بەلگىلى... قىزدار كەيبىرى اقشادان قينالعاندىقتان، ەندى ءبىرى جەڭىل اقشانى كوزدەپ وسى جولدى قۇپ كورەدى. ولار ءوز ءتانىن ساۋداعا سالعانداعى اقىسىن وپ-وڭاي سالىققا بەرەدى دەپ كىم سەنىممەن ايتا الادى؟ ەشكىم... ەگەر جەزوكشەلەردەن سالىق الۋدى زاڭداستىراتىن بولساق، جەمقورلىقتىڭ سانى دا كوبەيەتىنى بەلگىلى. بۇل ۇسىنىستى ەكى جاقتى قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ ماڭىزدىسى بۇل جەردە قىزدىڭ ابىرويى ساۋدالانىپ تۇر. قازاق قاشاندا قىزىن تورگە شىعارعان حالىق. حالقىمىز «ولىمنەن ۇيات كۇشتى»، دەگەن ءسوز بەكەردەن بەكەر ايتپاسا كەرەك. ايگۇل حانىم قازاقتىڭ ابىرويىنا نۇقسان كەلەتىن ۇسىنىستى ايتىپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىن. ار-نامىس كەز كەلگەن ۇلتتىڭ التىن قازىناسى. سەبەبى ەلىمىز وركەندەۋى ءۇشىن كەلەشەن ۇرپاقتىڭ اناسى ابىرويلى قىز بولۋى كەرەك.
1-ورىن: كوپتەن كۇتكەن ۇزدىك 5ء-تىڭ العاشقى ورنىنا دا كەلىپ جەتتىك. بالا قۇقىقتارى جونىندەگى وكىل زاعيپا بالييەۆا قاراشا ايىندا «قازاق ادەبيەتىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ كەرەك»، - دەپ ۇسىنىس جاساعان بولاتىن.
«قازاق ادەبيەتىن قازاقشا جانە اعىلشىنشا بىرگە وقىتسا، بالا ەركىن سويلەۋدى مەڭگەرەدى. سوزدەردىڭ ماعىناسىن تۇسىنەدى. ال ءقازىر فيزيكا مەن xيميانى اعىلشىنشا بەرەيىكشى، نە تۇسىنەدى ول؟ ساباقتارىنىڭ ءبارى قازاقشا بولادى عوي. «اباي جولىن» قازاق تىلىندە وقۋعا ەشكىم تىيىم سالمايدى. قازاقشا، اعىلشىنشا ارالاستىرىپ بەرسەك بالا ەكى تىلدە دە ەركىن سويلەيدى»، - دەيدى زاعيپا بالييەۆا
ءيا اعىلشىن ءتىلى قازىرگى جاستارعا كەرەك. الايدا مەكتەپ وقۋشىلارى ءۇشىن قازاق ادەبيەتىن انا تىلىندە مەڭگەرۋ قيىندىق تۋعىزىپ جاتقاندا، قازاق ادەبيەتىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ وقۋشىعا اۋىر بولاتىنى تۇسىنىكتى. سونىمەن بىرگە قازاقتىڭ ادەبي ءتىلىن اعىلشىن ءتىلى الماستىرا المايدى. سەبەبى قازاقتىڭ ادەبي ءتىلى الەمنىڭ وزگە تىلدەرىنە قاراعاندا الدەقايدا كۇردەلى ەكەنى بەلگىلى. قازاقتىڭ جاستارى ءوز ادەبيەتىن ءوز تىلىندە وقۋ ارقىلى عانا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا ءسىڭىرىپ، تۇسىنە الادى. سوندىقتان دا ءوز ادەبيەتىمىزدى وزگە تىلدە وقۋ ارقىلى ءتىل بىلمەيتىن ماڭگۇرتتەر مەن ورىس ءتىلدى شۇلدىرلەيتىن شالا قازاقتاردىڭ سانىن كوبەيتۋدەن باسقا ەشتەڭە بىتىرمەيمىز. قازىرگى كەزدە ءوز تىلىڭمەن قوسا وزگە ءتىلدى مەڭگەرۋ كەرەك، ارينە. الايدا جاستار ەڭ الدىمەن قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەننەن كەيىن عانا، وزگە ءتىلدى ۇيرەنۋى قاجەت. سەبەبى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. سوندىقتان ءوز ادەبيەتىمىزدى وزگە تىلدە وقىتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ورىنسىز ۇسىنىس بولىپ سانالادى.
«بالا ءپاندى انا تىلىندە ارەڭ ءتۇسىنىپ، 12%-عا عانا مەڭگەرسە، وندا ول اعىلشىن تىلىندە قالاي وقيدى؟ وندا ونىڭ ءپاندى يگەرۋ كورسەتكىشى بۇدان دا تومەن دەگەن ءسوز. مۇمكىن، بالالارمەن اڭگىمەلەسىپ، قانداي ءپاندى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ كەرەكتىگىن وزدەرىنەن سۇراۋ كەرەك شىعار. بالا اعىلشىنشا سويلەپ، ماعىناسىن ءتۇسىنىپ ۇيرەنۋى كەرەك. مۇمكىن، ادەبيەت نەمەسە قازاق ادەبيەتىن اعىلشىن تىلىندە بەرسەك؟ بالكىم، سول كەزدە وقۋشى ونى ءتۇسىنىپ، سول تىلدە سويلەيتىن بولادى. ال مىنا فورمۋلالار، وم زاڭى وعان ومىردە تۇك تە قاجەت ەمەس. ءبىز تەحنيكالىق مامانداردى از دايىندايمىز. ءارى كەتسە 5 پايىز عانا شىعاتىن شىعار»، دەيدى زاعيپا بالييەۆا.
تاياقتىڭ ەكى ۇشى بارى سەكىلدى زاعيپا بالييەۆانىڭ ماقساتىن تۇسىنۋگە دە بولادى. سول سەبەپتى ءوز ادەبيەتىمىزدى ءوز تىلىمىزدە وقىپ، قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن ازاماتتاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك. وسى ساتتە ءسىزدىڭ وسى ۇسىنىسىڭىزدان گورى، ورىس مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن قازاق تىلىندە تەرەڭىرەك ۇيرەتىپ، وزگە ۇلتتارعا قازاق ءتىلىن ءبىلۋدى مىندەتتەگەنىڭىزدە ءسىزدى ەلگە جانى اشيتىن بۇكىل قازاق قوس قولداپ قولدايتىن ەدى.
2017 جىلدىڭ «ادام سەنگىسىز»، اقىلعا سىيمايتىن ۇسىنىستارى – وسى. وسى سەكىلدى ۇسىنىستار وسىعان دەيىن دە ايتىلىپ كەلدى، ايتىلا دا بەرەدى. بۇل – شىندىق. الايدا وتىز تىستەن شىققان ءسوز وتىز رۋلى ەلگە تارايدى دەگەن ءسوزدى ءار شەنەۋنىك جادىنا ساقتاعان ءجون.
اسەل بولات قىزى
