«قازاق ەلى-550 جىل» شىعارماشىلىق بايگەسىنە

بەيسەنباي بەكجان كالەن ۇلى

1492 جىلى يسپاندىق ساياحاتشى حريستوفور كولۋمب سول كەزدىڭ عىلىمى ءۇشىن تەڭدەسى جوق جاڭالىق اشتى. ول بۇعان دەيىن ەۋروپا عىلىمى ءۇشىن بەلگىسىز بولعان جاڭا قۇرلىققا جەتتى. ءبىراق ونىڭ ءوزى يندياعا جەتتىم دەپ ويلادى. ول كەزدەگى ەۋروپا عىلىمى باتىس ەۋروپا مەن جاپونيا اراسىندا ءبىر عانا تەڭىز بار دەپ بىلەتىن. ال قارسى بەتتە جاتقان قۇرلىق پەن جانە ءبىر تەڭىز تۋرالى ول كەزدە ەۋروپادا ەشكىم دە بىلمەيتىن. كولۋمب بۇل جاڭالىعىنىڭ شىن ءمانىن بىلمەگەن كۇيى ومىردەن ءوتتى. اشقان جاڭالىعىنا ساي قۇرمەت كورمەك تۇگىلى، ءومىرىن قايعىلى اياقتادى. جاڭا قۇرلىققا جاساعان سوڭعى ساياحاتىنان اياق قولى كىسەندەۋلى ورالدى.

ونىڭ ەسەسىنە، ۇساق ساۋداگەر امەريگو ۆەسپۋچچيدىڭ جولى بولدى. ول كولۋمب اشقان جولمەن جاڭا قۇرلىقتا بىرنەشە-اق رەت بولسا دا، ونىڭ وسى ءىسساپارى تۋرالى باسشىلارىنا جاساعان ءىسساپار ەسەبى ونىڭ اتىن تاريحتا قالدىردى. امەريگو ۆەسپۋچچيدىڭ «ەۋروپا مەن جاپونيانىڭ اراسىن جانە ءبىر ماتەريك ءبولىپ جاتىر» دەگەن ءسوزى بار «جاڭا الەم» اتتى ءتورت بەتتىك ەسەبى وعان الەم تاريحىنان ويىپ ورىن الىپ بەردى. ونىڭ بۇل ەسەبىن كەزدەيسوق كورىپ قالعان پىسىقاي باسپاگەر، بۇل جاڭالىقتى اسىعىس جاريالاپ جىبەرەدى. وسىلايشا ءتورت بەتتىك ءىسساپار ەسەبىن جازعان ۇساق ساۋداگەر، سول زامان عىلىمى ءۇشىن تەڭدەسى جوق «جاڭالىق اشۋشى اتالىپ»، جاڭا قۇرلىققا اتى بەرىلدى. بەلگىلى عالىم ءادىل احمەتوۆ بۇنداي ادىلەتسىزدىككە ىزا بولىپ، «جاماننىڭ ايتقانى كەلمەيدى، ساندىراعى كەلەدى» دەيدى. شىن مانىسىندە بۇل ساندىراق ەمەس، ۇرلىق بولاتىن. كولۋمب امەريكانى اشقانعا دەيىن، ەۋروپالىقتار ءتىپتى يندياعا بارار جولدى دا بىلمەسە، كولۋمبتىڭ جاڭالىعىنان كەيىن، ءبىر دە ءبىر ساياحات جاساماي-اق، تىپتەن كابينەتتەن شىقپاي وتىرىپ-اق الەمنىڭ كارتاسىن جاسايتىن «ۇلى كارتوگرافتار» شىقتى. 1513 جىلى تۇرىك ادميرالى پيري رەيس،

پيري رەيس-مۋحيددين يبن مەحمەد (1470-1553)

1559 جىلى تۇرىك حادجي احمەد، 1587 جىلى گەرارد مەركاتورلار جاساعان الەمنىڭ كارتالارى مەن 1535 جىلى ورونتەي فينەي (ورونتەۋس فينيۋس)، 1590 جىلى گەرارد مەركاتور، 1595 جىلى يان بۋشمەحەرستەر ءبىر بىرىنە بايلانىسسىز جاساعان اركتيكانىڭ كارتالارى سول زاماننىڭ عىلىمى ءۇشىن مۇمكىن ەمەس، تاڭ قالارلىق جەتىستىك. بۇل كارتالاردا، سول كەز ءۇشىن تاڭ قالارلىق دالدىكپەن، قازىرگى بەلگىلى ەۋرازيا، افريكا جانە امەريكا قۇرلىقتارىنىڭ جاعالاۋلارى، ارالدار، بۇعازدار مەن كولدەر اينا قاتەسىز بەلگىلەنگەن. تۇرىك ادميرالى پيري رەيس ءوزىنىڭ كارتاسىن كونەدەن قالعان كارتالاردان كوشىرگەنىن جاسىرماي، اشىق جازعان. ونىڭ كارتاسىندا كونە زامان تەڭىزشىلەرىنىڭ اتلانت مۇحيتىندا سولتۇستىكتەن انتاركتيداعا دەيىن ءجۇزىپ باراتىن تەڭىز جولدارى دا كورسەتىلگەن. ال ەۋروپالىق «ۇلى كارتوگرافتار»، امەريگو ۆەسپۋچچيدەن باستاپ، ومىرىندە كورمەگەن، كەيدە ءتىپتى الدەقاشان جويىلىپ كەتكەن، كورۋى مۇمكىن ەمەس تە جەرلەر تۋرالى تاڭ قالارلىق دالدىكپەن كارتالار جاساپ، ءوز اتىنان جاريالايدى. بار جوعى جارتى عاسىر بۇرىن، ينديانىڭ قايدا ەكەنىن دە بىلمەگەن ەۋروپالىقتار، ءتىپتى الدەقاشان جويىلىپ كەتكەن اركتيكاداعى ارالداردىڭ ەسكىشە اتاۋىن دا كورسەتەدى. سويتە تۇرا بۇل كارتالاردى جاساعان ناعىز «ۇلى كارتوگرافتاردىڭ» ەسىمدەرىن كورسەتپەيدى. - - - ءقازىر جەردىڭ بۇرىنعى فيزيكو-گەوگرافيالىق بەلگىلەرىن زەرتتەيتىن پالەوگرافيا دەيتىن عىلىم بار. وسى عىلىمنىڭ ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، اركتيكاداعى قازىرگى مۇزدىقتار ب.د. بۇرىنعى 1ء-شى مىڭجىلدىقتىڭ ورتاسىندا قاتا باستاعان. ال وعان دەيىن اركتيكادا كەم دەگەندە مىڭ جىلداي جىلى، ءارى قۇرعاق كليمات بولعان دەيدى. وسىنداي، سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتا كليماتتىڭ اۋىسۋى تەك بۇل عانا ەمەس.

سيبير: ودنوي يز نايبولەە يزۆەستنىح سوۆرەمەننىح ارحەولوگيچەسكيح ناحودوك داننوگو رەگيونا ياۆليايۋتسيا زاموروجەننىە وستانكي مامونتوۆ، نا كوتورىح سوحرانيلاس پلوت ي كوجنىي پوكروۆ. وچيەۆيدنو، دليا توگو، چتوبى جيۆوتنىە زامەرزلي تاكيم وبرازوم، يم بىلو بى نەوبحوديمو سيلنو ناموكنۋت، يلي، توچنەە، پوگرۋزيتسيا ۆ ۆودۋ، چتو وچەن حوروشو ۆپيسىۆاەتسيا ۆ سەناريي كرۋپنوماسشتابنوگو ناۆودنەنيا. دوباۆلياەت ۆەسوموستي داننومۋ پرەدپولوجەنيۋ ي توت فاكت، چتو ۆمەستە س مامونتامي بىلي وبنارۋجەنى ي درۋگيە جيۆوتنىە، وچيەۆيدنو، رازدەليۆشيە تاكۋيۋ جە ۋچاست.

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا بۇدان 9-دان 2،5 مىڭ جىلعا دەيىن بۇرىن، ال كەيبىر عالىمداردىڭ ەسەبىمەن بۇدان 6-دان 4 مىڭ جىل بۇرىن تاعى دا وسىنداي جىلى كليمات بولعان. سول سياقتى اركتيكانىڭ جىلىنۋى بۇدان 10-12مىڭ جىل بۇرىن دا، 32-20مىڭ جىل بۇرىن دا بولىپ تۇرعان. «...بىرىنشىدەن، سىزدەر تەك ءبىر عانا جەردى توپان سۋ باسقانىن بىلەسىزدەر، ال شىندىعىندا ونداي بىرنەشە رەت بولعان.» پلاتوننىڭ «كريتيي» ديالوگىنداعى ەگيپەت ابىزىنىڭ سوزىنەن ءۇزىندى. اتاقتى كەڭەس مۇحيت زەرتتەۋشىسى يا. گاككەل (1901-1965ج.ج) زەرتتەۋلەردىڭ

اركتيكا اتوم مۇز جارعىشى

ناتيجەسىنە سۇيەنىپ، «اركتيدا ارالدىق ماتەريگىنىڭ» بولعاندىعى تۋرالى بولجام ايتقان. كەيىنىرەك لومونوسوۆتىڭ، مەندەلەيەۆتىڭ جانە

گاككەلدىڭ اتتارى بەرىلگەن ءىرى سۋ استى شىڭدارى تابىلدى. مەندەلەيەۆ سۋ استى شىڭىنان الىنعان جاۋىن-شاشىن قالدىعىنىڭ قۇرامىن تەكسەرگەندە ونىڭ جاسى 9300 جىلعا جۋىق ەكەندىگى انىقتالدى. ال لومونوسوۆ سۋ استى شىڭى بۇدان 12000 جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن ارال بولعان ەكەن. قازىرگى كەزدە اركتيكا ايماعىنىڭ ۇلكەن بولىگىنىڭ تەرەڭدىگى 100 مەتردەن 200 مەترگە دەيىن، ءتىپتى كەي جەرلەرى 40-60-اق مەتردى قۇرايدى. ال بۇدان 12000 مىڭ جىل بۇرىن باستالعان مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى ناتيجەسىندە الەمدىك مۇحيت دەڭگەيى 150 مەتردەن اسا كوتەرىلگەنى ءقازىر دالەلدەنگەن. قازىرگى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرى نەبىر تاڭقالارلىق جاڭالىقتاردى اشىپ جاتىر. بۇعان دەيىن امەريكانى 1492 جىلى يسپاندىق ساياحاتشى حريستوفور كولۋمب اشقان دەپ كەلگەن بولاتىن. ال وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى تابىلعان كارتادا امەريكانى اشقان سكانديناۆيالىق تەڭىزشىلەر لەيف پەن بيارني بولىپ تۇر. بۇل كارتا كولۋمبتان 493 جىل بۇرىن 999 جىلى جاسالعانىن عالىمدار دالەلدەگەن. تاعى ءبىر دەرەك. وسى ح عاسىردا گرەنلانديادا قونىستانعان ۆيكينگتەر ءوز مەكەندەرىنە «جاسىل ەل» دەپ ات بەرگەن ەكەن. بۇل اتاۋ سول ءوڭىردىڭ باۋ باقشالى، نۋ ورماندى بولعانىنا وراي بەرىلسە كەرەك. ال ءقازىر وسى «جاسىل ەلدىڭ» بارلىق جەرىن مۇز قۇرساپ جاتىر. ال ءقازىر اقش عالىمدارى امەريكانى العاش اشقان اراب تەڭىزشىلەرى ابدۋل راحيم مەن ابدۋللا يبن مالىك باستاعان تەڭىزشىلەر دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن بەلگىلى عالىم ءادىل احمەتوۆ ءوزىنىڭ «ءتۇبى تۇركى وركەنيەت» [1] اتتى ەڭبەگىندە مىنانداي دەرەك كەلتىرەدى: «امەريكالىق عالىم فرانك ۆاتەرز «ازيادان امەريكاعا تەڭىز ارقىلى ءوتۋ ۆيكينگتەر مەن كولۋمبتىڭ اتلانت مۇحيتى ارقىلى جاساعان ساپارلارىنان كوپ عاسىرلار بۇرىن باستالعان. بۇل جونىندە جۇڭگو تىلىندە جازىلعان ەڭ كونە كلاسسيكالىق ەڭبەكتىڭ اتى-«Shan Khai King». بۇل كىتاپ شامامەن ب.د.د. 2250 جىلدارى جازىلعان. سول ەڭبەكتە «ۇلى شىعىس تەڭىزىن» كەسىپ ءوتىپ، ار جاقتاعى 2000 ميلگە سوزىلعان قۇرلىقتا جاسالعان ساپار سۋرەتتەلەدى. كوپكە دەيىن ەرتەگى مەن اڭىزعا بالانىپ كەلگەن بۇل ەڭبەك وسى كۇنگى امەريكانىڭ كوز تارتار جەرلەرىنىڭ، ونىڭ ىشىندە «ۇلى نۇرلى كانون» جانە باسقا جەرلەردىڭ ناقتىلى گەوگرافيالىق سيپاتتاماسى ەكەنى دالەلدەنىپ وتىر. مۇنداعى «ۇلى شىعىس تەڭىزىنىڭ» تىنىق مۇحيت ەكەنىن، 2000 ميلگە سوزىلعان قۇرلىقتىڭ قازىرگى سولتۇستىك امەريكا، ال «ۇلى نۇرلى كانوننىڭ» بۇل كۇندەگى گراند كانون ەكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. دەمەك، بۇدان شىعاتىن قورىتىندى-قىتاي جيھانگەرلەرى امەريكا ماتەريگىن ءبىزدىڭ زامانىمىزدان 2250 جىل بۇرىن اشقان. ەندەشە، امەريكا ازيا الەمىنە كولۋمبتان 3742 جىل بۇرىن بەلگىلى ەدى دەسەك، اسىرىپ ايتقاندىق بولمايدى». ال 1929 جىلى تابىلعان، كيىكتىڭ تەرىسىنە سالىنعان، كونە كارتا تىپتەن قىزىق. بۇل كارتا 1513 جىلى اتاقتى تۇرىك فلوتىنىڭ ادميرالى پيري رەيستىڭ جاساعان كارتاسى بولىپ شىقتى. كارتادا افريكانىڭ باتىس جاعالاۋى، وڭتۇستىك امەريكانىڭ شىعىس جاعالاۋى جانە ءقازىر كەي جەرلەرى 1500 مەترگە دەيىن جەتەتىن، ماڭگىلىك مۇز باسىپ جاتقان انتاركتيدانىڭ سولتۇستىك بەتى بەينەلەنگەن. ەڭ قىزىعى بۇل كارتادا قازىرگى مۇز قۇرسانعان انتاركتيدا قۇرلىعى كوك جەلەك جامىلعان، مامىراجاي جەر بولىپ بەلگىلەنگەن.

پيري رەيستىڭ كارتاسىنىڭ قالدىعى.

قازىرگى ءبىزدىڭ عىلىمي دەرەكتەرىمىزشە مۇز جامىلعان انتاركتيدانىڭ ءوزى بۇل كارتا جاسالعان ۋاقىتتان 300 جىلدان كەيىن اشىلدى. سوندا تۇرىك ادميرالى بۇل مالىمەتتى قايدان العان؟ ءقازىر وسى انتاركتيدانى زەرتتەگەن عالىمدار وسى پيري رەيستىڭ كارتاسىندا كورسەتىلگەن ولكە ( مود كورولدىگى) وسىدان 6000 جىل بۇرىن مۇزسىز، كوكوراي جاسىل جەر بولعاندىعىن دالەلدەدى. ءقازىر انتاركتيدا –قالىڭ مۇز جامىلىپ جاتقان قۇرلىق، الايدا ول جاقتان الىگە دەيىن مۇزدا قاتقان دينوزاۆرلار مەن باسقا دا ەرتەدەگى جانۋارلار تابىلىپ جاتىر. انتاركتيدادان امەريكالىق جانە ەۋروپالىق زەرتتەۋشىلەر توبى مۇز قۇرساۋىنداعى قولدان تۇرعىزىلعان دەۋگە بولاتىن تاڭعاجايىپ كونە پيراميدالار تاۋىپ، سۋرەتكە تۇسىرگەن. بۇل شىنىمەن ونەر تۋىندىسى ما، جوق الدە ەرەكشە فورماداعى تاۋ شىڭدارى ما، ونىڭ تاريحىن عىلىمي ەكسپەديسيالار الداعى ۋاقىتتا انىقتاماق.

1513 جىلى تۇرىك ادميرالى پيري رەيس، 1532 جىلى ورونتەي فينەي، 1559 جىلى تۇرىك حادجي احمەد، 1587 جىلى گەرارد مەركاتورلار جاساعان الەمنىڭ كارتالارى وزدەرىنىڭ تاڭقالارلىق دالدىگىمەن قازىرگى زامان عالىمدارىن قايران قالدىرادى. عالىمدار بۇل كارتالاردىڭ ءبارى، كونە زاماندا جوعارى تەحنولوگياعا قول جەتكىزگەن وركەنيەت يەلەرى جاساعان كارتالاردان كوشىرىپ الىنعان دەپ جوبالايدى. پيري رەيس ءوز كارتاسىن جاساۋ ءۇشىن بىرنەشە كونە كارتالاردى پايدالانعانىن جازعان. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ب.د.د. 14 عاسىردا، ال ەندى بىرەۋلەرى ودان دا بۇرىن جاسالعان ەكەن. وسى كارتانى ارنايى زەرتتەگەن قازىرگى زامان عالىمدارى كارتانى شارشىلارعا ءبولىپ، گلوبۋسقا ورنالاستىرعاندا، كارتا قازىرگى زامانعى ۇشاقتار ارقىلى تۇسىرىلگەن اەروفوتوتۇسىرىلىمدەرگە ءدال كەلگەن.

ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ دوكتورى ريچارد سترەيچانمەن بىرگە ورونتەي فينەيدىڭ كارتاسىن تەرەڭ زەرتتەگەن اقش عالىمى پروفەسسور چارلز حەپگۋد بىلاي دەيدى: «مەن الدىمدا انتاركتيدانىڭ ناعىز كارتاسى جاتقانىن ءتۇسىندىم. كارتا كونەدەن قالعان بىرنەشە كارتادان كوشىرىلگەن جانە قۇراستىرىلعان. پيري رەيستىڭ كارتاسى سياقتى بۇل كارتا دا، ءقازىر قالىڭ مۇز استىندا جاتقان انتاركتيدانىڭ قازىرگى عىلىم انىقتاعان شەكاراسىمەن ءدال كەلەدى، ءارى مۇزسىز كورسەتىلگەن.»

حەپگۋد سوڭىندا مىنانداي قورىتىندى جاسايدى: «انتاركتيدادا ەرتە زاماندا، ونىڭ كوپشىلىك بولىگى مۇزسىز كەزدە ادامدار قونىستانعان. ورونتەي فينەيدىڭ كارتاسى وسى كارتانى جاساعان وركەنيەت يەلەرىنىڭ ارعى تەگىن، سولتۇستىك جارتى شارداعى سوڭعى مۇز ءداۋىرىنىڭ سوڭىنداعى تۇرعىندار دەپ جوبالاۋعا بولادى» دەيدى. پروفەسسور چارلز حەپگۋد 1137 جىلى «جۇڭگو جەرىنەن» تابىلعان، تاس باعانعا شەكىپ سالىنعان كارتانىڭ كوشىرمەسىن شارشىلارعا ءبولىپ، سفەرالىق گەومەتريا ادىسىمەن تەكسەرگەندە، بۇل كارتانىڭ باتىس عالىمدارى جاساعان كارتالارعا وتە ۇقساس جانە سولار سياقتى وتە جوعارى دالدىكپەن جاسالعانىن انىقتاعان. بۇل كارتالاردىڭ بىر-بىرىنە ۇقساستىعى سونداي، «عالىمدار بۇل كارتالاردى جاساعان ادامداردىڭ بىر-بىرىمەن بايلانىسى بولعان بولۋى كەرەك» دەيدى.

1587 جىلى گەرارد مەركاتور جاساعان الەمنىڭ كارتاسى.

اركتيكاداعى ارالدار تابيعي اپات باستالعانعا دەيىن.

اركتيكا، تابيعي اپاتقا دەيىن.

اركتيكا تابيعي اپاتتىڭ باستاپقى كەزەڭىندە.

اركتيكاداعى تابيعي اپاتتىڭ سوڭعى كەزەڭى.

قازىرگى ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە ەڭ العاشقى وركەنيەت ورىندارى؛ مەسوپوتاميادا شۋمەر، كىشى ازيادا حاتتار، افريكادا ەگيپەت بۇدان بۇرىنعى 5000-6000 جىلداردىڭ اراسىندا پايدا بولعان. نەگىزگى دامىعان وركەنيەتتىڭ بەلگىلەرى ب.د.د. 3000 جىلداردىڭ ماڭايىنان باستالادى. ءبىراق وندا دا ولار جەر شارىن شارلاپ، كارتاعا تۇسىرەتىندەي دەڭگەيگە جەتە قويماعان سەكىلدى. سوندا شۋمەرلەر مەن ەگيپەتتىكتەردەن 1000 جىل بۇرىن عالامنىڭ كارتاسىن جاساعان كىمدەر؟ ال بۇكىل الەمدىك ايگىلى كارتوگرافتار يان بۋشمەحەرس( 1590ج) پەن گەرارد مەركاتور (1590 ج) جانە ورينت فينەي (1535ج) جاساعان كارتالار ءبىزدىڭ تاقىرىپ ءۇشىن وتە قۇندى مالىمەت بەرەدى. ورتا عاسىرلاردىڭ قۇرمەتتى كارتوگرافتارى ءبىر- بىرىنە بايلانىسسىز اركتيكانىڭ كارتاسىن جاساعان. بۇل كارتالاردا سول كەز ءۇشىن تاڭ قالارلىق دالدىكپەن قازىرگى بەلگىلى ەۆرازيا مەن امەريكا قۇرلىقتارىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋلارى، ارالدار، بۇعازدار، كولدەر اينا قاتەسىز بەلگىلەنگەن. وسى كارتالاردا كورسەتىلگەن قۇرلىقتاردىڭ سولتۇستىك جاعالاۋلارىن، عالىمدار كوسموستان تۇسىرىلگەن سۋرەتپەن سالىستىرعاندا ولاردىڭ تاڭقالارلىق دالدىگىن انىقتاعان. بۇل كارتالاردا كورسەتىلگەن: جاڭا جەر ارالى، الياسكاداعى يۋكون وزەنى، گۋدزون شىعاناعى، بەرينگ بۇعازى جانە ت.ب. ول كەزدە ەۋروپاعا ءالى بەلگىسىز بولاتىن. ال ەڭ قىزىعى، ءقازىر قالىڭ مۇز استىندا جاتقان سولتۇستىك پوليۋس وزەندەرى اعىپ جاتقان قۇرلىق بولىپ كورسەتىلگەن. يا.يا.گاككەل اركتيكاداعى بۇل ارالداردى «اركتيدا» دەپ اتاسا، گ. مەركاتور ءوز كارتاسىندا «سولتۇستىكتەگى جەرلەر» (سيەۆەرنىە زەملي) دەپ اتاپتى. بۇل كارتالاردا سولتۇستىك ءپوليۋستى اينالا قورشاپ جاتقان ۇلكەن قۇرلىق. ورتاسىندا ىشكى تەڭىز قورشاعان بيىك تاۋ بار. كارتاداعى جازۋ بويىنشا تاۋ تۋرا ءپوليۋستىڭ ورتاسىندا 70كم شەڭبەردى الىپ جاتىر. تاۋدى اينالا قورشاعان ىشكى تەڭىزدەن ءتورت وزەن اعىپ شىعىپ جاتىر. وزەندەر قۇرلىقتى ءتورت بولىككە بولەدى. 1595 جىلى گەرارد مەركاتوردىڭ ۇلى رۋدولف جاريالاعان كارتادا وسى ءتورت ارالدىڭ اتتارى جەكە-جەكە كورسەتىلىپتى: 1-سۆاگا، سولتۇستىك باتىستاعى ارال؛ 2-راي، وڭتۇستىك باتىستاعى ارال؛ 3-تۋلا، وڭتۇستىك شىعىستاعى ارال؛ 4-حاررا، سولتۇستىك شىعىستاعى ارال.

ءقازىر گ. مەركاتوردىڭ 1569 جىلى جاساعان اركتيكانىڭ ءزىلزالاعا دەيىنگى تولىق كارتاسى؛ 1995 جىلى جاساعان اركتيكاداعى ءزىلزالانىڭ باستاپقى كەزەڭى كورسەتىلگەن كارتاسى؛ 1620 جىلى جاساعان اركتيكانىڭ باتىپ بارا جاتقان سوڭعى كەزەڭى كورسەتىلگەن كارتالارى تابىلعان. مەركاتوردىڭ 1569 جىلى جاساعان كارتاسىندا اركتيكا وزەندەر ءبولىپ جاتقان ءتورت ارالدان تۇرادى. وڭتۇستىك شىعىسىنداعى ارالدىڭ ازيا قۇرلىعىمەن اراسىن جىڭىشكە بۇعاز ءبولىپ تۇر. ول كارتادا لاتىن ارپىمەن «تاس بەلدىك» (كامەننىي پوياس) دەپ اتالىپتى. وب وزەنىنىڭ تەڭىزگە قۇيار ساعاسىندا لاتىن ارپىمەن «Zolotaia Baba» (بابا-پرادەد)، (زولوتايا زەمليا پرەدكوۆ)، (بابالاردىڭ قاسيەتتى مەكەنى) دەپ جازىلىپتى.

مەركاتوردىڭ 1995 جىلى جاساعان ەكىنشى كارتاسىندا ەۋرازيا قۇرلىعىنا ەڭ جاقىن ورنالاسقان وڭتۇستىك شىعىستاعى ارال بولشەكتەنىپ، سۋ استىنا كەتە باستاعان. بۇرىنعى ءبىر ارالدان قازىرگى شپيسبەرگەن، جاڭا جەر سياقتى بىرنەشە ارالدار ءبولىنىپ، سولتۇستىگىندەگى نەگىزگى بولىگىنىڭ تەك سولتۇستىك بەتى عانا كورسەتىلىپ، ەكىنشى بەتى اشىق قالدىرىلىپتى. بۇل ارالدىڭ ءبىر شەتىنەن باستاپ سۋ استىنا كەتىپ جاتقان كەزى دەيدى عالىمدار.

مەركاتوردىڭ 1620 جىلى جاساعان كارتاسىندا سۋعا باتقان اركتيكانىڭ قالدىقتارى عانا كورىنەدى. ال گرەنلانديا ارالى وتە ۇلكەيىپ، سولتۇستىك پوليۋس جاعى انىق كورسەتىلمەي قالعان.

بۇل كارتالاردا اركتيكانىڭ ءار ءتۇرلى كورسەتىلۋى، وسى كارتالار كوشىرىلگەن باستاپقى كارتالاردىڭ اركتيكاداعى ءزىلزالانىڭ ءتۇرلى كەزەڭىندە جاسالىپ، اركتيكانىڭ سۋ استىنا كەتۋىن تۇسىندىرەدى. بۇل ءزىلزالا جۇزدەگەن، مۇمكىن ءتىپتى مىڭداعان جىلدارعا سوزىلعان سياقتى. سوندىقتان بۇل كارتالار اركتيكانىڭ، گاككەل انىقتاعانداي، بۇدان 9000-12000 جىلدار بۇرىنعى كۇيىن كورسەتكەن دەيدى عالىمدار.

بۇل كارتالاردان بايقاعانىمىز، اركتيكاداعى ارالداردىڭ سۋعا كەتۋى ەۋرازيا قۇرلىعىنا جاقىن جاعىنان باستالىپ، امەريكا قۇرلىعى جاعى ەڭ سوڭىنان سۋعا كەتىپ، قالدىعى مۇز استىندا قالعان.

وسىنىڭ ءبارىن قورىتىندىلاي كەلىپ، عالىمدار مىنانداي قورىتىندى جاسايدى:

• مەركاتوردىڭ كارتاسىندا كورسەتىلگەن ارالدار كونە زاماندا شىنىندا دا بولعان.
• ول زامانداردا سولتۇستىك پوليۋستە جىلى كليمات ورناعان.
• كونە زامان ادامدارى جوعارى وركەنيەتكە قول جەتكىزىپ، قازىرگى زامانعى جوعارىدان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرگە (اەروفوتوتۇسىرىلىم) تەڭەسە الاتىنداي دالدىكپەن كارتالار جاساي العان.

ورتا عاسىرلاردىڭ «ۇلى كارتوگرافتارى» تەك سول كارتالاردان كوشىرمە جاساۋشىلار عانا بولعان.

ءبىز ءقازىر امەريكانى اشقان دەپ جۇرگەن حريستوفور كولۋمبتىڭ

ەكسپەديسياسى امەريكاعا كەلگەندە امەريكا قۇرلىعىندا ءتىلى دە، ءناسىلى دە ءار ءتۇرلى ميلليونداعان حالىق تۇراتىن. سونىمەن قاتار كولۋمبتىڭ سەرىكتەرى امەريكا قۇرلىعىنان ەۆرازيادا كەزدەسەتىن جانۋارلار مەن   قۇستاردىڭ، ءتىپتى بالىقتار مەن وسىمدىكتەردىڭ قانشا تۇرلەرىن كەزدەستىرەدى.

العاشقىدا عالىمدار امەريكا قۇرلىعىنىڭ بۇل ەجەلگى تۇرعىندارى ازيادان امەريكاعا بەرينگ بۇعازى ارقىلى وتكەن دەپ كەلگەن بولاتىن. ءبىراق كەيىننەن عالىمدار زەرتتەي كەلە بۇل پىكىردىڭ قاتە ەكەنىنە كوزدەرى جەتتى.

ەگەر دە ازيادان امەريكاعا بەرينگ بۇعازى ارقىلى ءوتۋ مۇمكىن بولسا، بۇل قاتىناس ۇزدىكسىز بولىپ جاتۋعا ءتيىس قوي.

ال امەريكا قۇرلىعىنا مۇقيات زەرتتەۋ جۇرگىزگەن عالىمدار ەۋرازيادان امەريكاعا ادام بالاسىنىڭ قونىس اۋدارۋى دۇركىن-دۇركىن بولعانىن دالەلدەگەن. ياعني ءبىرىنشى رەت 40-35 مىڭ جىل بۇرىن، ەكىنشى رەت 28-25     مىڭ جىل بۇرىن، ال ءۇشىنشى رەت 14-10 مىڭ جىل بۇرىن قونىستانعان دەيدى.

سونىمەن قاتار ەۋرازيادان امەريكاعا تەك ادامدار عانا ەمەس، ءتۇرلى قۇستار ، جانۋارلار، سۋ جاندىكتەرى، ءتىپتى وسىمدىكتەر دە قونىس اۋدارعان.

قۇستاردى ۇشىپ وتەدى دەيىك.

ادامدار مەن ءىرى جانۋارلار بەرينگ بۇعازىمەن مۇز قاتقان كەزدە مۇز ۇستىمەن ءوتتى دەي قويايىق. ءبىراق، بۇل جەردە دە، جۇزدەگەن شاقىرىمعا سوزىلاتىن اق قار كوك مۇزدان وتۋگە ولاردى نە يتەرمەلەۋى مۇمكىن؟

ال ەۋرازيالىق تۇشى سۋلاردا ءومىر سۇرەتىن سۋ جىندىكتەرى- بالىقتار قالاي وتكەن. ولاردىڭ قاتقان مۇزبەن دە، نە تەڭىزدىڭ اششى سۋىمەن دە ازيادان امەريكاعا ءوتۋى مۇمكىن ەمەس. وسىمدىكتەرگە مۇحيات اناليز جۇرگىزگەن عالىمدار تايمىر جارتى ارالى مەن كانادانىڭ اركتيكالىق ارحيپەلاگىنىڭ وسىمدىكتەرىنىڭ بىر-بىرىنە وتە ۇقساس ەكەندىگىن، بۇل وسى ەكى جەر بولىكتەرىنىڭ جاقىن ۋاقىتقا دەيىن جەر ارقىلى تىكەلەي بايلانىستا بولعانىن انىقتاعان.

ال چۋكوتكا مەن الياسكانىڭ ءوزارا ەشقانداي دا ۇقساستىعى جوق ەكەندىگىن انىقتاعان.

بۇدان عالىمدار ايگىلى كارتوگرافتار بۋشمەحەرس پەن مەركاتوردىڭ كارتالارىنداعى اركتيكالىق ارالدار بۇدان 10-12 مىڭ جىل بۇرىن، ەۆرازياداعى تايمىر جارتى ارالى مەن امەريكاداعى كانادانىڭ اركتيكالىق ارحيپەلاگىن ءبىر بىرىمەن تىكەلەي جالعاستىرىپ جاتقان دەگەن قورىتىندى جاسايدى.

كونە زاماننىڭ وزىندە، قازىرگى زامانعى عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىمەن   تالاسا الاتىنداي كارتالاردى جاساعان سوندا كىم؟

(جالعاسى بار)