«ءوز تاريحىن بىلمەگەن حالىق، ءوزىن دە سىيلامايدى»

ن.ءا.نازاربايەۆ

قازاقستان اۋماعىندا مەملەكەتتىلىك دامۋىنىڭ تامىرلارى تىم تەرەڭدە جاتىر. ول ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلاردا، تۇركى – موڭعول زامانىنداعى كوپتەگەن تايپالار مەن حالىقتاردىڭ تاريحىمەن بايلانىستى. قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىن تاريحي ادەبيەتتە قازاق حاندىعى داۋىرىمەن بايلانىستىراتىن پىكىر قالىپتاسقان. ءبىراق قازاق حاندارى كورشىلەس مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردىڭ بيلەۋشىلەرىمەن اسا كۇردەلى قاتىناستا بولا تۇرسا دا، قازاقتىڭ ەتنيكالىق توپتارى مەن ولاردىڭ جەرىن الدەقاشان ءبىر ارناعا توپتاستىرىپ، قازاقستان حالقىن سان عاسىرلىق ەتنوساياسي جانە مادەني – شارۋاشىلىق دامۋىمەن ءبىرتۇتاس مەملەكەتكە بىرىگۋگە دايىنداپ قويعان ەدى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى XIV – XV عاسىرلارداعى قازاقستان اۋماعىنداعى الەۋمەتتىك - ەكونوميكالىق جانە ەتنوساياسي ۇردىستەردىڭ زاڭدى ناتيجەسى بولدى. XV عاسىردىڭ ورتاسىندا قازاقستان اۋماعىندا تۇرعىنداردىڭ شارۋاشىلىق، قوعامدىق مۇددەسىن قامتاماسىز ەتەتىن قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ۇلى دالادا التىن وردانىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى داعدارىس ورىن العان ەدى.

ءار ءتۇرلى تاريحي زەرتتەۋلەر قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىن XV عاسىردىڭ 60 – جىلدارىندا كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار باستاعان قازاقتاردىڭ وزبەك ۇلىسىنان ءبولىنىپ، موعولستانعا كوشۋىمەن جانە كوشپەلى وزبەكتەر مەملەكەتىنىڭ ىدىراۋىمەن بايلانىستىرادى. قازاقستان دالاسىندا سان عاسىرلار بويى كوپتەگەن تايپالار مەن حالىقتار ءومىر سۋرگەن. عىلىمي ادەبيەتتە ەتنوس دەپ (ۇلت، حالىق، تايپا، جۇرت) ءوز ءتىلى، مادەنيەتى، شارۋاشىلىق ءداستۇرى، وزىندىك ۇلتتىق مىنەز – قۇلقى بار جانە قالىپتاسقان ءبىر اۋماقتا ءومىر سۇرەتىن حالىقتى، ۇلتتى اتايدى. قازاقتار جەكە حالىق رەتىندە ءوز ۇلتتىق اۋماعىن XV – XVI عاسىرلاردا قۇردى. حالىق بولىپ قالىپتاسقانعا دەيىن ولار سان عاسىرلىق تاريحتى باسىنان كەشتى، ول نە ءبىر كۇندە، نە بىرنەشە جىلدا قۇرىلا قويعان جوق. قازاق حالقىنىڭ تاريحي تامىرى ۇلى دالانى ەجەلدەن مەكەندەگەن تايپالارمەن ساباقتاس كەلەدى، مۇمكىن ودان ءارى بارادى. سەبەبى قازاقتىڭ اڭىز - ەرتەگىلەرىندە تاس ءداۋىرىنىڭ وقيعالارى، ادەپ – عۇرىپتارى كەزدەسەدى. ال قازاق حالقىنىڭ «الاش» اتانۋ سەبەبى مىس – تاس، ياعني ەنەوليت داۋىرىنە نۇسقايدى. قازاق حالقىنىڭ مادەني نەگىزى، انتروپولوگيالىق ءتۇر – تۇرپاتىنىڭ قالىپتاسۋىنا قولا داۋىرىندە وسى جەردە مەكەندەگەن اريي جانە تۋر، قيان تايپالارى ەرەكشە اسەر ەتكەن. قازاق حالقى ارالاس ءناسىل وكىلى بولىپ تابىلادى. ياعني قازاق حالقىنىڭ انتروپولوگيالىق ءتۇر – تۇرپاتى مونعولويدتىق جانە ەۋروپەويدتىق ءناسىل بەلگىلەرىنىڭ ارالاسۋىنا قالىپتاسقان. ەۋروپەويدتىق (30 %) بەلگى قولا داۋىرىنەن قالعان مۇرا. بەرتىندە تايپالار ءبىر – بىرىمەن ارالاسىپ قازاق حالقى قالىپتاستى. ولار ساقتار، عۇندار، ۇيسىندەر، قاڭلىلار، تۇرىكتەر، تۇركەشتەر، قارلۇقتار، وعىزدار، قيماقتار، قىپشاقتار، نايماندار، الشىندار، ارعىندار، كەرەيلەر، دۋلاتتار جانە ءار زاماندا قازاقستان اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن كوپتەگەن تايپالار ەدى. ولاردىڭ ءبىرىنىڭ كۇشى السىرەسە، ەكىنشىسى ونىڭ ورنىن باسىپ، ءوز مەملەكەتىن قۇرعان. الايدا وسى قۇلاعان مەملەكەتتىڭ (مىسالى، عۇندار) حالقى، تايپالارى سول مەملەكەتتەر قۇلاۋىمەن جويىلدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. حالىقتىڭ كوپشىلىگى وزدەرىنىڭ ورنىن باسقان مەملەكەتتىڭ نەمەسە تايپالىق وداقتىڭ قۇرامىنداعى حالىقپەن ارالاسىپ كەتكەن. قازاقتاردىڭ ارعى اتا – بابالارى بولىپ تابىلاتىن ساق تايپالارىنىڭ بەت – ءپىشىنى ەۋروپالىق، ءتىلى جاعىنان يران تىلدەس بولعان. دەگەنمەن عالىمداردىڭ اراسىندا ساق تايپالارى تۇرىك تىلىندە سويلەدى دەگەن پىكىر دە بار. كەيىن ب.ز.د. III عاسىردا قازاقستان جەرىن قاڭلىلار مەن ۇيسىندەر مەكەندەدى. ولار ءتۇرى جاعىنان ەۋروپەويد تەكتەس جانە ازداپ مونعولويدتىق بەلگىلەرى دە بايقالدى. ودان ءارى قارلۇق، قيماق، قىپشاق، ت.ب. تايپالار قازاق حالقىنىڭ حالىق بولىپ قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى اسەر ەتتى. «قازاق حاندىعى ناقتى قاي جىلى قۇرىلدى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمدار اراسىندا بۇل تۋرالى ءبىر ارناعا توعىسقان تۇراقتى بايلام ءالى جوق. قازىرگى كۇندە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جىلىن كورسەتەتىن بىرنەشە بولجام پىكىرلەر بار. تاريحي دەرەكتەردە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ ۋاقىتىن ناقتى كورسەتەتىن جالعىز –اق شىعارما بار. ول م.ح.ءدۋلاتيدىڭ «تريح–ي- راشيدي» ەڭبەگى.

قازاق حاندىعىنا دەيىن ءومىر ءسۇرىپ، دامىعان التىن وردا، اق وردا جانە موعولستان سياقتى مەملەكەتتەردىڭ تاريحى حاندىقتىڭ قۇرىلۋىنا جول اشتى. دەگەنمەن ورتا ازيانىڭ ساياسي كارتاسىندا كوشپەلى قازاق حاندىعىنىڭ پايدا بولۋى، ەڭ الدىمەن، شىڭعىس اۋلەتىنە جاتاتىن حانداردىڭ – شايباني اۋلەتىنەن شىققان ءابىلحايىردىڭ جانە اعايىنداس سۇلتاندار، جوشىنىڭ ۇرپاقتارى جانىبەك پەن كەرەيدىڭ ەسىمدەرىمەن تىعىز بايلانىستى. XV عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا دەشتى قىپشاق دالاسى، قازىرگى ورتالىق قازاقستان مەن باتىس قازاقستاننىڭ ءبىرقاتار بولىگى قۇرامىنا كىرگەن ءابىلحايىر حاندىعى نەمەسە سول كەزدەگى اتاۋى بويىنشا كوشپەلى وزبەك ۇلىسى – ورتالىق ازياداعى ەڭ قۋاتتى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولعان. قازاق حاندىعىنىڭ باسقارۋ جۇيەسى XV عاسىردىڭ اقىرىندا وتە كۇردەلى سيپات الدى. جالپى بارلىق قازاق حاندارىنىڭ ءبىر ورتالىققا باعىنعىسى كەلمەيتىن مەملەكەتىشىلىك كۇشتەر مەن وقشاۋلىققا ۇمتىلعان جەرگىلىكتى سۇلتاندار ماسەلەسىمەن تۇراقتى اينالىسۋلارىنا تۋرا كەلدى. ءبولىنۋ، ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزشا، الدىڭعى كەزەڭدەگى وقيعالارمەن بايلانىستى. ءابىلقايىر حان 17 جاسىندا (1428ج.) ءىبىر – ءسىبىر ولكەسىندە حان بولىپ سايلاندى. كەيىننەن حانعا دەشتى قىپشاقتىڭ استاناسى بولعان ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى وردا بازاردى باسىپ الۋعا مۇمكىندىك تۋدى. بۇل ۋاقىتتا ءابىلقايىردىڭ «كوشپەلى وزبەكتەر مەملەكەتىنىڭ» قۇرامىندا بۇكىل قىپشاق – نوعايلى تايپالارى تۇگەلىمەن (92 باۋلى قىپشاق) بولعان ەدى. «سايىن حاننىڭ تاعى» (ەدىل بويىنداعى) ءۇشىن قىسقا كۇرەستەن كەيىن ءابىلقايىر سىرتقى ساياساتىن تەز وزگەرتتى. ەندى دەشتى قىپشاق كوشپەلىلەرىنىڭ نازارى ءامىر تەمىردىڭ نەمەرەسى ۇلىقبەك بيلىك ەتكەن ماۋارانناحرعا باعىتتالدى. ماۋارانناحر بۇل كەزدە ساياسي جاعىنان اۋىر جىلداردى باستان كەشىردى. 1446 جىلى ءابىلقايىر حان سىرداريا وزەنىنىڭ بويىن باسىپ الدى. كوپ جىلدارى اق وردانىڭ ورتالىعى بولعان سىعاناق «كوشپەلى وزبەكتەر مەملەكەتىنىڭ» جاڭا استاناسىنا اينالدى. وسى تۇستا موعولستان مەن ماۋارانناحردىڭ كوپتەگەن تايپالارى ءابىلقايىرعا باعىنعانىمەن، دەربەستىك باعىتتى ۇستانا بەردى. شاكارىم قۇدايبەردييەۆتىڭ «شەجىرەسى» بويىنشا، مەملەكەتتىڭ وزبەك جانە قازاق بولىپ ەكىگە ءبولىنۋىنىڭ سەبەبى تايپالار اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك ەدى. شاكارىم ءبولىنۋدىڭ سەبەبىن مىنا تۇرعىدا كورسەتەدى: «...ارعىن دايىرقوجا ءابىلقايىر بيلىگىنىڭ تۇسىندا بي بولعان. ادىلەتتىلىگى ءۇشىن وعان حالىق اقجول بي دەگەن ات بەرگەن. بۇل ۋاقىتتا قىپشاقتاردىڭ قولباسشىسى قوبىلاندى باتىر حاننىڭ جاقىن ادامى بولاتىن. دايىرقوجا مەن قوبىلاندى باتىر اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك تۋىندايدى. قوبىلاندى بىردە اقجول ءبيدى دالادا جالعىز كەزدەستىرىپ، ونى ولتىرەدى. بۇنى ەستىگەن جانىبەك حان ارعىنداردىڭ مۇددەسىن قورعاي وتىرىپ، ءابىلقايىردىڭ قوبىلاندى باتىردى سۇرايدى. ءابىلقايىر حان قىپشاقتاردىڭ قولداۋىنان ايىرىلىپ قالامىن با دەپ قاۋىپتەنىپ، بەرۋدەن باس تارتادى. بۇل جانىبەك حان باستاعان قازاقتاردىڭ كوشىپ كەتۋىنە اكەلەدى». ءابىلقايىر ۇلىسىنداعى داعدارىستى پايدالانىپ، جانىبەك پەن كەرەي 50 – جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وزدەرىنە باعىنىشتى رۋلىق – تايپالىق توپتاردى، قازاق دالاسىنىڭ جارتىلاي كوشپەلى جانە كوشپەلى تۇرعىندارىن موعولستان جەرىنە ءبولىپ اكەتەدى. بۇرىن ءبىر مەملەكەتتىڭ قۇرامىندا بولعان رۋ – تايپالاردىڭ بولىنۋىنە نە سەبەپ بولدى؟ بىرىنشىدەن، ءابىلقايىر حاننىڭ وزىنە قارسى شىققان سۇلتاندار مەن بيلەردىڭ نارازىلىعىن اياۋسىز باسىپ – جانشىپ وتىرۋى اسەر ەتتى. جوشىنىڭ ءۇشىنشى ۇلى شايبان اۋلەتىنىڭ ۇرپاعى ءابىلقايىر حان، اسىرەسە وردا ەجەن ۇرپاعى ورىس حاننان تارايتىن سۇلتانداردى باعىنىشتا ۇستاپ، بيلىككە جولاتپاۋعا تىرىستى. ەكىنشىدەن، ءابىلقايىردىڭ يەلىگىندەگى رۋ – تايپالار جاۋگەرشىلىككە بايلانىستى ءۇستى – ۇستىنە كوبەيە بەرگەن سالىقتار مەن مىندەتكەرلىككە، بيلەۋشى توپتاردىڭ تارتىستارى مەن سوعىستارىنىڭ اۋىرتپالىعىنا قارسى شىقتى. ۇشىنشىدەن، كورشى ەل موعولستاننىڭ حانى ەسەنبۇعا كەرەي مەن جانىبەك (سۇلتانداردىڭ ءابىلقايىردان ءبولىنۋ پيعىلىن بارىنشا قولدادى. ول قازاق قوسىندارىن ويراتتارعا تويتارىس بەرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا تىرىستى. كەرەي مەن جانىبەك موعولستان حانى ەسەنبۇعادان جايلى قونىس سۇراپ بۇرىندىقتى ەلشى ەتىپ جىبەرەدى. كوپ كۇتتىرمەي بۇرىندىقتان حابار دا كەلەدى. ەسەنبۇعا تالاس وزەنىنىڭ بويىنان بالقاشقا دەيىنگى اۋماقتى (قازىرگى شۋ جانە قوزىباسى ءوڭىرى) بەرۋگە كەلىسەدى. ەسەنبۇعا حان قازاق كوشىن قوشەمەتپەن قارسى الادى. قازاقتىڭ ءوز مەملەكەتىن قۇرىپ، تۋ تىككەن جەرى قوزىباسى بيىگى ەدى. سول جەردە ۇلكەندىك ءداستۇرى بويىنشا كەرەيدى قازاقتىڭ حانى ەتىپ كوتەرەدى. 50 – جىلداردىڭ ورتاسىنان 70 – جىلداردىڭ باسىنا دەيىن ءابىلقايىر حاننىڭ قاراماعىنان باتىس جەتىسۋعا 200 مىڭ ادام كوشىپ باردى. وسى جەردەگى ۇلى ءجۇز تايپالارى قونىس اۋدارعان قازاق تايپالارىمەن ەتەنە ارالاسىپ كەتەدى. قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىنا قولايلى جاعداي تۋىندادى. العاشىندا قازاق حاندىعىنىڭ اۋماعى باتىس جەتىسۋ جەرى، شۋ وزەنى مەن تالاس وزەنىنىڭ الابى ەدى. مىنە، ناق وسى اۋماققا دەرەكتەمەلەردە تۇڭعىش رەت «قازاق ەلى» دەگەن اتاۋ قولدانىلدى. م.ح.ءدۋلاتيدىڭ «تاريح -ي-راشيدي» ەڭبەگىندە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان ۋاقىتى 1465 – 1466 جىلدار دەپ كورسەتىلەدى. قازاق مەملەكەتى وڭايلىقپەن قالىپتاسقان جوق. XV عاسىردىڭ ورتاسىندا ءابىلقايىردان بولىنگەن رۋلار بەتپاقدالاعا جاقىن تاڭبالىجار دەگەن جەردە باس قوسىپ جەكە ەل بولامىز دەگەن شەشىمگە كەلەدى. سول جەردەگى ۇلكەن جارتاسقا ءار رۋ وزدەرىنىڭ تاڭبالارىن قاشاپ سالعان. قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا جەتىسۋدى مەكەن ەتكەن تايپالار ەنىپ، ولار ۇلى ءجۇز اتاندى. سارىارقانى مەكەن ەتكەن تايپالار ورتا ءجۇز اتاندى، ال باتىس قازاقستان جەرىندەگى رۋلار كىشى ءجۇز اتاندى. بۇرىنعى ۋاقىتتا بۇلاردىڭ ءبارى الاش تايپالارى بولعانىمەن جەتىسۋ جەرىندەگىلەر موعولستان، سارىارقاداعىلار ءابىلقايىر، باتىسىنداعىلار نوعاي ورداسىننىڭ قۇرامىنا ەنگەن ەدى. ەندى ءبارىمىز الاش بابامىزعا ادال بولايىق، سول بابامىزدىڭ ءۇش ۇلىنان تاراعان ۇرپاقپىز دەپ ءۇش ءجۇز اتانادى. شاكارىم قۇدايبەردييەۆتىڭ «شەجىرەسى» بويىنشا التىن وردا مەملەكەتىنىڭ وزبەك، قازاق، نوعاي بولىپ ءبولىنۋىنىڭ سەبەبى تايپالار اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەن ەدى.

م.ج.كوپەيەۆ قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋى مەن مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋىن اتى اڭىزعا اينالعان الاشا حانمەن بايلانىستىرادى. XV عاسىردىڭ ورتاسىندا التىن وردا قۇلاعان كەزدە دالا تايپالارى بولاشاقتى ويلاپ، دەربەس مەملەكەت قۇرۋ كەرەك دەپ شەشتى. مەملەكەت نەگىزىن «الاش مىڭى»، ياعني ورىس حان تۇسىنداعى اق وردا حالقىنىڭ نەگىزىن قۇراعان تايپالار قالادى. قازاقتىڭ العاشقى حانى كەرەي نەمەرە ءىنىسى جانىبەكپەن بىرگە جاس مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ، شاڭىراعىن بيىكتەتۋ ءۇشىن ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرەدى. موعولستان حانىمەن وداقتاسىپ، ويرات تايپالارىنا قارسى كۇرەسەدى. 1468 جىلى ءابىلقايىر حان قايتىس بولىپ، ونىڭ ورداسىندا تاققا تالاس باستالادى. تاق تالاسى كەرەي مەن جانىبەكتىڭ وزبەك ۇلىسىنا قايتا ورالىپ، مۇنداعى كۇرەسكە بەلسەنە ارالاسۋلارىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ءابىلقايىردىڭ ۇلى، حاننىڭ مۇراگەرى شەيح حايدار جەڭىلىپ، جاقىن ادامدارىمەن بىرگە قازا تاپتى دا، ۇلىستاعى بار بيلىك كەرەي حاننىڭ قولىنا كوشتى. وسى كەزدەن باستاپ قازاق حاندىعى ىرگەلى مەملەكەتكە اينالا باستادى. كەرەي حاننىڭ ەسىمى 1472 – 1473 جىلدارداعى دەرەكتەردە سوڭعى رەت كەزدەسەدى. ونىڭ قاشان جانە قانداي جاعدايدا قايتىس بولعانىن، قايدا جەرلەنگەنىن انىقتاۋ قيىن. كەرەيدەن سوڭ بيلىك جانىبەك حانعا كوشەدى. ونىڭ تۇسىندا قازاق ەلى ىرگەلى مەملەكەتكە اينالدى. جاڭا حاندىقتىڭ وزىندىك قۇرىلىمى مەن زاڭ جۇيەسى قالىپتاستى. جانىبەك قازاق تاريحىنداعى ايرىقشا تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولدى. ول حالىق ساناسىندا اۋليەگە پارا – پار، اقىلدى، ادىلەتتى ءامىرشى رەتىندە ساقتالدى. بۇرىندىقتان كەيىنگى قازاق حاندارىنىڭ ءبارى وسى جانىبەكتىڭ ۇرپاقتارى. جانىبەك حاننىڭ دا ناقتى قاشان ولگەنى، قايدا جەرلەنگەنى بەلگىسىز. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا كەرەي مەن جانىبەك حاندار سارايشىق قالاسىندا جەرلەنگەن. كەرەي مەن جانىبەكتەن كەيىن ەل باسقارۋ كەزەگى كەرەيدىڭ ۇلى بۇرىندىق (مۇرىندىق) حانعا كەلدى. بۇرىندىق حاننىڭ بيلىگى ەڭ ءبىر مازاسىز، تالاس – تارتىستى، اۋمالى – توكپەلى كەزەڭگە ءدوپ كەلدى. ول سول قيىندىقتاردىڭ بارىنە ءتوزىپ، ءوز اكەسى مەن ونىڭ سەنىمدى سەرىگى جانىبەك حاننىڭ وسيەتىنە ادال بولدى. ول ىسكەر دە باتىل باسشى، جاۋىنگەرلىك ماشىقتى، قارۋ تۇرلەرىن قولدانۋدا جەتىك جاۋىنگەر دە ەدى. XV عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندەگى حاندىقتىڭ ۇلكەن – كىشى وقيعاسىنىڭ بارىنە تىكەلەي ارالاسىپ، اسكەر باسىندا ءوزى ءجۇردى. شايقاستاردا الدەنەشە رەت جارالانادى. مۇسىلمان تاريحشىلارى بۇرىندىق حاندى دەشتى قىپشاق بيلەۋشىلەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ بەلگىلىسى جانە قۇدىرەتتى ءامىرشى دەپ سيپاتتايدى. بۇرىندىق حان تاعىندا ۇزاق ۋاقىت 30 جىلدان استام وتىردى. ونىڭ تۇسىندا قازاقتار سىر بويىنا جايىلا قونىستانىپ سىعاناق، ساۋران، تۇركىستان، سايرام، وتىرار، ۇزكەنت، اققورعان، اركوك سياقتى شاھارلاردى يەمدەندى. XV عاسىردىڭ سوڭىنان باستاپ بۇرىندىق پەن جانىبەكتىڭ ۇلدارى اراسىندا بيلىك ءۇشىن قايشىلىقتار تۋا باستايدى. بۇرىندىق وسى كەزدە قارا باسىنىڭ قامىن ويلاپ، قاتەلىككە ۇرىنادى. جانىبەكتىڭ بالاسى قاسىمعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن ول قازاق ەلىنىڭ باقتالاسى شايباني اۋلەتىمەن دوستاسادى. ەكى قىزىن سولارعا ۇزاتىپ، «اۋلەتتىك نەكە» ارقىلى وزىنە وداقتاس تابۋعا تىرىسادى. ءبىراق بۇل ارەكەتى بۇرىندىققا ابىروي اپەرمەيدى، حالىقتىڭ قولدانۋىنان ايرىلادى. ول ەلدەن كەتىپ، سامارقاندا قىزىنىڭ قولىندا دۇنيە سالادى. قازاق حاندارىنىڭ اۋلەتى شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى حاننان تارايدى. شىڭعىسحان ۇرپاقتارى قازاقتىڭ تورە رۋىن قۇراعان. قازاق حاندارى تەك قانا شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاقتارى اراسىنان سايلانىپ وتىرعان. XV عاسىردىڭ ورتاسىندا ءابىلقايىر حاندىعىنان ءبولىنىپ، قازاق دەپ اتالعان حالىقتى سوڭىنا ەرتىپ جەتىسۋ جەرىنە كەلگەن كەرەي مەن جانىبەك قازاق حاندارىنىڭ اۋلەتىن ورنىقتىرادى. XVI عاسىردا جانىبەكتىڭ بالاسى قاسىم قازاق حاندىعىنىڭ اۋماعىن كەڭەيتىپ حاندىقتى قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدىرادى. ول «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» اتتى تۇڭعىش زاڭدار جيناعىن شىعاردى. قازاق ورداسىن ۇزاق جىل (43 جىل) بيلەگەن حان – حاقنازار. تاۋەكەل، ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم حانداردىڭ تۇسىندا دا قازاق حاندىعىنىڭ كۇش – قۋاتى بۇرىنعىدان تولىعا تۇسەدى. سالقام جاڭگىر، ءاز تاۋكە حانداردىڭ بيلىك قۇرعان كەزەڭى جوڭعار شاپقىنشىلىعىمەن تۇستاس كەلدى. ءاز تاۋكەنىڭ جانىنداعى بيلەر كەڭەسى جاساعان «جەتى جارعى» زاڭدار جيناعى قازاقتىڭ XVII – XVIII عاسىرلارداعى ادەت – عۇرىپ ەرەجەلەرىنىڭ جيىنتىعى رەتىندە بەلگىلى. XV – XVII عع. قازاق حاندىعىندا شىڭعىس حاننىڭ زاڭدار جيناعى مەن ەرەجەلەر جيىنتىعى (جاساق) ءوز ماڭىزىن جوعالتپادى. مۇنى فازلاللاح يبن رۋزبيحاننىڭ قازاق سۇلتاندارى (شىڭعىس حاننىڭ) جاساعى بويىنشا ورنالاسادى دەگەن ءسوزى كورسەتەدى.

سونىمەن قاتار «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى»، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى»، تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» سياقتى قازاقتىڭ ءوز زاڭ ەرەجەلەرى بولدى. رۋ ارالىق داۋ – دامايلار بيلەردىڭ ارالاسۋى مەن كەلىسىم ارقىلى جۇرگىزىلدى. «توعىز» تولەمنىڭ نەگىزگى ءتۇرى بولدى. جەتى جارعىدا تەك ازاماتتىق قانا ەمەس، قىلمىستىق ەرەجەلەر كورسەتىلگەن. ابىلاي حان XVIII عاسىردا قازاق حاندىعىنىڭ شەكاراسىن قالپىنا كەلتىرىپ، ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىردى. ابىلاي حان قازاق حاندىعىنىڭ قۋاتىن ارتتىرىپ، ىرگەلى مەملەكەتكە اينالدىردى. XIX عاسىردا قازاق جەرىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتى كۇشەيگەن تۇستا قازاق حاندىعىن قالپىنا كەلتىرىپ، 1841 جىلى حاندىق بيلىكتى قولىنا العان ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى كەنەسارى بولدى. ءبىراق حاندىقتىڭ عۇمىرى قىسقا بولدى. XIX عاسىردا رەسەيدىڭ قازاقستاندى وتارلاۋ ساياساتى حاندىق بيلىكتى جويدى. قازاق حاندىعىنىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى قىسقاشا وسىنداي. سونىمەن قاتار وندا كوپتەگەن «اقتاڭداقتاردىڭ» بارىن مويىنداۋ كەرەك.

ادەبيەتتەر: 1. قازاقستان تاريحى (ەنسيكلوپەديالىق انىقتامالىق) . – الماتى: ارۋنا 2006 – ب.379- 469؛ 2. قازاقستان تاريحى (كونە زاماننان بۇگىنگە دەيىن)، 2 – 3 ت.، ا .، 1998 – 2003؛ 3. سۇلتانوۆ ت، قازاقستان حاندىعىنىڭ تاريحى، ا.، 2003؛ 4. قۇدايبەردى ۇلى ش، تۇرىك، قازاق، قىرعىز ءھام حاندار شەجىرەسى، ا.، 1996؛ 5. نۇرپەيىسوۆ ك.، الاش ءھام الاشوردا، - ا.، 1995؛ 6. ارتىقبايەۆ ج، ءپىرمانوۆ ءا، قازاقستان تاريحى (ەنسيكلوپەديالىق باسىلىم).- الماتى: اتامۇرا، 2008. – 544 ب؛ 7. «كوركەمسۋرەتتى قازاقستان تاريحى». ەجەلگى داۋىردەن ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىزعا دەيىن. 4 تومدىق. – الماتى، 2006. 2 - توم: قازاقستان التىن وردا داۋىرىنەن ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن. – 2006. - 312 ب؛ 8. «قازاقستان تاريحى: ادىستەمەلىك جۋرنال» 8(107) – 2001، تامىز؛ 9. ۇلى دالا مەملەكەتتەرى. - الماتى: ادامار 2006. – 216 ب؛ 10. قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى (ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق كەزەڭ). مونوگرافيالىق زەرتتەۋ. - الماتى: 2007. - 432 ب؛ 11. نازاربايەۆ ن.ا.، «تاريح تولقىنىندا»، الماتى، 1999؛ 12. قازاقستان. ۇلتتىق ەنسيكلوپەديا، 1 – 7 توم، الماتى، 1998 – 2005؛