... سونىمەن، «وقىعام جوق». حەمينگۋەيدىڭ ايتقان ءبىر ءسوزى بار، الەۋمەتتىڭ تالانتقا دەگەن قاتىسىنا قاتىستى. «جۇرتتىڭ، سەن جازعان شىعارماعا نازار اۋدارماعانىنا قاراپ، العاشىندا قايران قالاسىڭ، سودان كەيىن كۇلەسىڭ، سودان سوڭ اشۋلانىپ كۇيزەلەسىڭ. سودان كەيىن ساعان ءبارىبىر» دەيدى ول. ءستيلى ەسىمدە جوق، ماعىناسى تۋرا وسىلاي. حەمينگۋەي وسى ءسوزىن ءبىز جايىندا ايتقان سياقتى.

بۇل مەن بۇرىن وقىماعان دارانىڭ ءبىرى – تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ جازباسىنان. ءقازىر وقىپ جاتىپ، وزىمە-وزىم اشۋلانام، كۇيزەلەنەم، كۇلەم، قايران قالام، قايتا وقيمىن. وقىپ بىتپەيتىن سياقتىمىن، بىتىرگىم دە كەلمەيدى...ءتىپتى، ءبىراز ۋاقىت وتكەنىن كۇتپەي، قازىردەن-اق شىعارمالارىن تالقىلاعىم كەلەدى. ءبىراق، كىممەن؟ ەسىمىن العاش رەت قايتىس بولعانى جايىنداعى حابارلامادان سوڭ عانا ەستىگەن «پۋبليكامەن» بە؟ جوق، ولاي بولعانىن قالامايمىن.  بار قازاق  بولىپ تالقىلايتىن تالاسبەك ودان ارتىققا لايىق. ازىرشە، بىلمەگەندەر تانىسسىن، بىلگەندەر ءبولىسسىن دەپ جازىپ كەتكەن دانالىعىنان ۇزىندىلەر بەرۋدى ءجون كوردىم. وعان ءوزىمنىڭ جاس، ستۋدەنتتىك پىكىرىمدى دە قوسىپ قويامىن:) وتكىر ءسوزدىڭ ءمانى ايتۋشى اۋزىنان قاراعاندا، تىڭداۋشى قۇلاعىنان ماڭىزدى، ساندىرەك كەلمەي مە؟! مۇمكىن وسىدان سوڭ پىكىر ايتۋشى، جازۋشى ادامدار كوپ تابىلىپ قالار. مۇمكىن، ونى كەڭىنەن زەرتتەپ، اقىلىنا يلانىپ، قوعامىمىز دا تۇزەلەر... ءبىراق، قايدام... رەاليا بولەك، ارمان دا بولەك. سوندا دا بايقاپ كورەيىن دەپ، دارانىڭ جازعاندارىن بىر-بىرلەپ ۇسىنامىن دەپ شەشتىم. بۇگىنگى قاراستىرىلاتىنى  - وقىعام جوق. ايتا كەتۋ كەرەك، جازۋشى-سىنشىنىڭ ءار جازعانى – كولەمدى، مازمۇنىنان بولسىن، جازۋىنان بولسىن. سول سەبەپتى، تالاسبەك اعانىڭ جازعانىن بولەك، تولىقتاي جەكە قاراستىرعاندارىڭىز ءجون بولادى.

«اۆتوماتتىق وشتىك» («اۆتوماتيچەسكايا نەناۆيست») دەگەن ۇعىم بار. بۇل ادەتتە تاريح ساحناسىندا – بىر-بىرىمەن اياۋسىز جاۋلاسقان حالىقتاردىڭ اراسىندا بولاتىن وشتىك. مىسالى، نەمىس پەن ورىستىڭ بىر-بىرىنە دەگەن قاتىناسى. ەكى حالىقتىڭ وكىلى ءبىر جەردە ۇشىراسىپ قالدى دەيىك. ورىس، تانىسىپ، نەمىستىڭ نەمىس ەكەنىن بىلگەننەن كەيىن، وعان دەگەن وشتىگى لاپ ەتىپ ويانادى. ەشقانداي سەبەپسىز. نەمىس، ورىستىڭ ورىس ەكەنىن بىلگەننەن كەيىن تۋرا وسىنداي رەاكسيانى باستان كەشىرەدى. مىنە، بۇل «اۆتوماتتىق وشتىك»، ياعني، وشتىك گەنەتيكالىق دەڭگەيدە ۇلتتىق ادەتكە اينالعان.

وسىنى وقىپ وتىرىپ، ءوزىمىزدىڭ قازاق-ورىس وشتىگى ەسىمە كەلدى. گەنەتيكالىق دەڭگەيدە ءاربىر ورىستى جەك كورىپ، سىناپ، سوگەتىنىمىز بار. ورىس بيلىگىنىڭ ءاربىر تەرىس ىسىنە، سوزىنە ىزالاناتىنىمىز سونشالىق، ولاردىڭ باقىتسىزدىعىنا، رۋبلدىڭ تۇسكەنىنە، سانكسياسىنا قۋانامىز. سونداعى، قازاق ءۇشىن سونشالىقتى ەموسيا بىلدىرمەيتىنىمىزدى ايتساي... قانشا قازاق بالاسىن شەتەل اسىراۋدا، ولاردىڭ حالىنەن دە بەيحابارمىز. قانشا قازاق قىزى جىل سايىن ابورت جاساپ، ءسابيىنىڭ دە، ءوزىنىڭ دە ءومىرىن قيۋدا. قازاق ۇلتتىق ەكونوميكاسىن ءتىپتى ايتۋعا كەلمەيدى. قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ توقىراۋى – ول ءبىر ماسەلە. ءبىلىم مينيسترلەرىنىڭ ءجيى-جيى اۋىسۋى (ول ءبىلىم مينيسترلىگى ەمەس پە، بولاشاق قازاق قاۋىىمىن دايارلاپ وتىر). جوق، ءبىز ءوزىمىزدىڭ قاتەلىك، كەمشىلىگىمىزدى كورە المايمىز. كورسەك تە، وزىمىزدەن ەمەس. ودان دا بىزگە جاۋ، قاس رەسەيدىڭ جاعدايى قىزىعىراق.

ستوپ. ءبىر نارسە قالىپ قويىپتى عوي. ءبىزدى سونداي-اق، بايان ەسەنتايەۆا مەن قايرات نۇرتاستىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى الاڭداتادى. ارينە، قورقىتتىڭ 12 جىرىنان قىزىعىراق ەكەنى راس.

ادامگەرشىلىكتىڭ، ادامدىقتىڭ، ادامشىلىقتىڭ تاريحىنان ءبىر مىسال. بۇل، حاديستە بار ما، جوق پا، بىلمەيمىن. مۇمكىن بار، مۇمكىن جوق. ادام سىرىنىڭ باسى مەن اياعى حاديس ەمەس قوي. مۇمكىن جۇرەگى داۋالاپ، ءبىر اقىلدى ادام ويلاپ شىعارعان بۇل حيكايانى. بىلاي بولىپتى. ءبىر ادام ءومىر بويى قۇدايعا قۇلشىلىق قىلىپتى. نامازىن قازا قىلماۋعا تىرىسىپتى، ال قازا بولعان نامازدى ون ەسە قىلىپ قايتا وقىپ، مۇشەسىنىڭ بارلىعىن جۋىپ تازا ساقتاپتى. الايدا و دۇنيەگە بارعاندا، اللا تاعالا ونى توزاققا جىبەرىپتى. سوندا، الگى ءمۇمين، بۇنىڭ قالاي، مەن ءومىر بويى ساعان عانا تابىندىم، سەنەن باسقا بىلەرىم بولمادى، بار اقىل-ويىمدى، يمانىمدى ساعان باعىشتادىم دەپتى. اللا تاعالا، سول كەزدە ايتىپتى، بۇل سەنىڭ نامازىڭنىڭ سانىن ەسەپتەيتىن جەر ەمەس، ەسىڭدە مە، سەن بىردە ايدالادا ناماز وقىپ وتىرعانىڭدا ءشول دالادان ءبىر يت ەڭبەكتەپ كەلىپ سەنىڭ جانىڭا جاتتى. سوندا سەن، قولىڭدا قۇمان تولى سۋىڭ بار، سول سۋدى دارەتكە قيعانىڭمەن جانىڭدا شولدەپ ءولىپ بارا جاتقان ءتىرى جانعا قيمادىڭ. سول يت كوزىڭشە ءولدى، دەپتى. ءيا، ەسىمدە دەپتى ءمۇمين. سول – يت بەينەسىندە كەلگەن مەن ەدىم دەپتى اللا تاعالا.

قازىرگى جاستاردىڭ اراسىندا ساقال قويۋ «موداسى» بەلەڭ الدى (جاراسا ما، جاراسپاي ما، ءبارىبىر). ىشىندە ناماز وقيتىندارى بار ما، جوق پا، ول دا بەلگىسىز. ناماز وقيتىنداردىڭ ىشىنەن شارابى بىلاي تۇرسىن، تەمەكىنى بۋداقتاتاتىنىن دا كوردىم. ءيا، ءاربىر ادامنىڭ قۇدايى، سىنشىسى ىشىندە بولۋى ءتيىس.

ادامزاتتى، ۇلتتى سۇيگەن وڭاي، سەبەبى ونىڭ ءبارى – دەكلاراسيا. ولگەندەردى سۇيگەن، ولاردى دارىپتەگەن وڭاي، سەبەبى ولگەندەرگە ەندى ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق. ال جانىڭدا جۇرگەن ءتىرى ادامدى، وسى وزىڭدەي، اۋىراتىن ءتانى بار، جانى بار ادامدى جاقسى كورۋ قيىن. سەبەبى، ول – ارەكەت. ءقازىر ءبارى ساتۋلى. ەشكىم دە ارتىق ارەكەتكە بارعىسى جوق. («باسقانىڭ قينالىسىن، باسقانىڭ اۋرۋىن سەزىنبەگەن ادام – اۋرۋ» دەپتى عوي ءبىر كلاسسيك).

رەمارك «ءبىر ادام باسقا ادامعا تامشىداي جىلۋدان باسقا نە بەرە الادى؟! جانە بۇدان ارتىق نە بولۋى مۇمكىن» دەپ ايتقان ەكەن.  «سۇرىنگەندى سۇيەپ، قۇلاعاڭدى دەمەپ ءجۇر» دەپ قۇلاقتاندىرۋ  - تىم جاتتاندى. ودان دا، دەنساۋلىعىڭ بار بولسا، بارىپ قان تاپسىر، دونور بول، كيمەيتىن كيىمىڭ بولسا، الەۋمەتتىك جەلىدەن گرۋپپالاردى تاۋىپ، حابارلاسىپ، جاردەمدەس دەگىم كەلەدى. بار عالاماعا كومەكتەسەمىن دەپ تىم الترۋيستىك يدەيانى ناسيحاتتاۋدىڭ كەرەگى جوق، ءبىرىنشى قوقىستىڭ ءوزىن قوقىس جاشىگىنە تاستاۋدان ۇيرەنەيىك.

قۇرمەتتى وقىرمان، مىناداي ەكسپەريمەنت. ءسىز – ساردارسىز. سوعىس ءجۇرىپ جاتىر. ءبىر شىتىرمان تاپسىرمانى ورىنداۋعا بىرەۋدى جىبەرۋ كەرەك. الدىڭىزدا ەكى ادام تۇر. بىرەۋى ەڭكىش، قورقاق، اقىماق. ەكىنشىسى ەرجۇرەك، اقىلدى، ارداگەر. تاپسىرماعا كىمدى جىبەرەسىز؟ البەتتە، ەكىنشىسىن. ول ارداگەر باسىن بايگەگە تىگەدى، قان كەشەدى، ولەدى. ءبىراق وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ورىندايدى. ال الدىڭعى ايتىلعان ناشار ءتىرى قالادى. ارينە، مەن گروتەسكىلەپ، اسىرەلەڭكىرەپ ايتىپ وتىرمىن. ءبىراق قالاي ايتساڭ دا سوعىستىڭ نەگىزگى زاڭى – وسى. سوعىس ارداگەرلەردى جالمايدى، وتان، ەلدىك، ەركىندىك جايلى تۇسىنىگى جوعارى، تەكتى تۇقىمدار سوعىس ورتىندە الدىمەن جانىپ كەتەدى. وسىلايشا قوندىگەر، ودان كەيىن حۇن، ودان كەيىن تۇرىك، ودان كەيىن قازاق زاماندارىنداعى بىتپەيتىن اياۋسىز قاندى مايدانداردا «كەرى سۇرىپتاۋدىڭ» («وبراتنايا سەلەكسيا») قاتىگەز زاڭى ءجۇرىپ جاتتى. وسى قيساپسىز سوعىستاردا بەتىنە جان قاراتپاعان ەرجۇرەك قوندىگەر اۋلەتىنىڭ تۇقىمىنداعى الدىڭعى قاتارلى ەلەمەنتتەر ۇزدىكسىز شايىلىپ، ەكىنشى قاتارداعى ەلەمەنتتەر امان قالىپ وتىردى. ارداگەردىڭ جەسىرىن سولار، امان قالعاندار الدى، بالا تۋعىزدى. ەندى حالىقتىڭ تامىرىندا سولاردىڭ قانى اقتى.

... ءبىز ۇلتىمىزدى كوپ سىنايمىز. ناشارمىز، جالتاقپىز، باسىمىز بىرىكپەيدى، كۇنشىلمىز ت.ت. دەيمىز. قۇرمەتتى وقىرمان، ءبىز ءبىر كۇندە وسىنداي بولعان جوقپىز. ءبىز – بابالارىمىزدىڭ ىستەگەن ىستەرىنىڭ ناتيجەسىمىز. (بابالارىمىزدىڭ تاريحتاعى تالاي عاپىل ىستەرىن، تالاي قاتەسىن كوزگە شۇقىپ تۇرىپ كورسەتۋگە بولار ەدى، ءبىراق ولاردى اقىماق بولدى دەۋگە ءبارىبىر اۋزىمىز بارمايدى، سەبەبى، ءبىزدىڭ باسقا بابالارىمىز جوق. بابامىز – وسىلار).

قايران قالدىم دەگەن وسى بولار. وسىعان دەيىن بۇل تۋرالى ويلانىپ كورمەپپىن دە... جازۋشى ويدىڭ اياعىن ءسىز ابايدىڭ «ماسعۇتى» مەن سۇلتانماحمۇتتىڭ اتالعان ولەڭىنىڭ، ماقالامىزدىڭ وزەگى بولىپ وتىرعان «وقىعام جوققا» نە قاتىسى بار دەپ قايران قالىپ وتىرۋىڭىز مۇمكىن. تىكەلەي قاتىسى بار. سول «ەگىلگەن ەگىن» قازاق ساناسىندا جايقالىپ ءوسىپ، مول ءونىم بەردى. سودان بەرى ۇلت مۇددەسى تۇككە دە تۇرمايتىن بولدى. اقىن-جازۋشى، سىنشى، كوسەمسوزشى، جالپى تالانتتى ادامنىڭ قولىنان شىققان جاقسى تۋىندىعا دەگەن نەمقۇرايدىلىق، اينالىپ كەلگەندە ءتول مادەنيەتكە دەگەن نەمقۇرايدىلىق. جاماندىق بولسىن، جاقسىلىق بولسىن، ءبىر جۇرەكتەن، ءبىر كوڭىلدەن ورىستەيدى. ... الاشتىڭ قايراتكەرلەرى – قازاق قوعامىنىڭ سوڭعى پاسسيونارلارى ەدى. ءبىراق ولاردىڭ مۇددەسى كەڭەستىك توتاليتارلىق يمپەريانىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلدى. سول سەبەپتى توتاليتارلىق جۇيە ولاردىڭ بىردە-بىرەۋىن ءتىرى قالدىرمادى دەپ قورىتىندىلايدى.ءبىزدىڭ ىقىلاس (وجاي ۇلى) اعايىمىز دا، قازىرگى زاماننىڭ قاھارمانىن، ۇلتىمىزدىڭ سەنەرىن، پاسسيونار تۇلعاسىن سۇراعاندا ۇندەمەي قالىپ ەدىك. قازاقتى جەتەلەر ادامدى ايتا الماعانىمىز عوي سوندا...

ءبىلءىم دەگەن نە؟ جاي عانا ينفورماسيا. ول ينفورماسيا ءبىر حالىقتا كوپ، ءبىر حالىقتا از. ال ادامنىڭ كامەلەتى ونىڭ ءوزى يگەرگەن ينفورماسيانىڭ كولەمىندە ەمەس – يمانىندا، كىسىلىك سالتتارىندا. ءبىلىم – الماس قىلىش بولسا، رۋحاني كامەلەتى تولماعان ادام – بالا. ەس بىلمەيتىن بالانىڭ قولىنا قىلپىعان قىلىشتى ۇستاتىڭىز – سودان كەيىن نە بولاتىنىن كورەسىز. تاريحتى زەردەلەڭىز. جاماندىقتا ءمىنى جوق يمانسىز قاۋىمداردىڭ زاڭسىز ەگەمەندىك الىپ، سيقىرلى بىلىمگە قول جەتكىزىپ، ادامدى مىڭداپ-ميلليونداپ قىراتىن قۇدىرەتتى قارۋدى مەڭگەرىپ، كەنەۋسىز ايۋاندىقتىڭ جولىنا تۇسكەنىن، اقىر سوڭىندا ادامزاتقا ۇلى اپات، قاسىرەت اكەلگەنىن كورەسىز. ارينە، بۇكىل الەم وزىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرىپ جاتقاندا، قازاق ۇلىنىڭ بۇدان شەت قالاتىن ءجونى جوق. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز، يمان بىلىمنەن وزىپ وتىرۋى كەرەك. سوۆەتتىك وقۋ جۇيەسىنىڭ كەمشىلىگى وسى ما دەپ تە ويلايسىڭ. الايدا، جاڭا قوعامدى قۇرۋشىلار ءدىندى مەملەكەتتەن الاستادى. ءدىن ەندى ەشقاشاندا مەكتەپكە جولاي الماس ەدى، تاربيە ىسىنە ارالاسا الماس ەدى.

اۆتور جازباسىندا «جارالى ارىستان سيندرومىن» تۇسىندىرە كەلە، سوعان بايلانىستى قازاق قوعامىنا بايلانىستى ءوز باعاسىن بەرەدى. سىزدەردى قايدام، ءوز باسىم وعان قوسىلامىن.

ءبىزدىڭ «وقىعام جوقتار»، وسى ءارقايسىسىمىز سياقتى – وتكەننىڭ ناتيجەسى. ولاردى وسىنداي قىلىپ شىعارۋ ءۇشىن توتاليتارلىق يمپەريانىڭ اياسىندا وتكەن سوڭعى جەتپىس جىل دا جەتىپ جاتىر. ارىستان قۇساتىپ جارالاپ، ءبىراق جاراسىن ەمدەمەي قويا بەرگەن ۇرپاق، ادامداردان، قوعامنان ماعىناسىز كەك الۋمەن ءومىرىن وتكىزەدى.

اشىنعان «جارالى ارىستاننىڭ» ءحالى. مۇمكىن، الدىڭدا اتالىپ وتكەن رەسەيگە دەگەن اشۋدىڭ سەبەبىن دە وسىدان بولار. ءبىراق، مەنىڭشە، كەك ساقتاعان دۇرىس ەمەس. «اشۋ – ىزا، اقىل – دوس» دەمەكشى، اقىلمەن سارالاپ، ءىستىڭ بايىبىنا بارۋ وڭ شەشىم. (دەگەنمەن، مەنىڭ ءسوزىمدى «ورىسشىل» كورەتىن قانداستارىمنىڭ تابىلاتىنا كەپىل بەرە الامىن).

... ونەر ادامىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ ازدىعى، ونەر تۋىندىسىن «وقىمادىم» نەمەسە «كورمەدىم»، نەمەسە «تىڭدامادىم» (وقي تۇرا، كورە تۇرا، تىڭداي تۇرا) دەۋ – قازاق الەۋمەتىندە تۇلعالاردىڭ از ەكەندىگىن كورسەتەتىن اينىماس بەلگى. بىر-بىرىنە ەرەگىسكەن مىڭداعان «وقىعام جوق»... ۇلتتىق مادەنيەتكە، ۇلتتىڭ تالانتتارىنا دەگەن بۇنداي ىقىلاس-پەيىلمەن قايدا بارىپ وڭامىز؟ جارقىراعان جارقىن قۇبىلىستارعا، تالانتقا، تالانتتىعا دەگەن وشتىك، «وقىماۋ»، وقىعانعا پىكىر ايتپاۋ، جاقسىنى مۇقاتۋ ماقساتىندا جاماننىڭ ابىرويىن اسىرۋ، ءتىرىنى مۇقاتۋ ءۇشىن ءولىنى دارىپتەۋ، پلاگيات ... – وسى، قىلمىستى تۇيسىكتەر، وكىنىشكە وراي ۇلتتىق مىنەزدىڭ باستى سيپاتتارىنا اينالعان سياقتى.

كۇنشىلدىك، كورە الماۋشىلىق، مۇمكىن، قانىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ بولعان شىعار. ءبىراق، سوڭعى كەزدە بايقالىپ جاتقان ۇدەرىس – وقۋعا، بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ جوقتىعى. وقۋعا تىرىسپايمىز، ىزدەنبەيمىز، ءبىراق سوندا دا «بىلمەيمىن» دەپ مويىندامايمىز. وقىعام جوقتاردىڭ ۇلكەن كەمشىلىگى دە وسى شىعار.

مەن وسىنشالىقتى كوپ ناقتى تۇيىندەلگەن جازبالاردى سيرەك كەزدەستىرەمىن. قازاق ادەبيەتىندە ول ءتىپتى جوق دەۋگە بولادى. تالاسبەك اعامنىڭ جازعاندارىندا ۇنايتىن تەك بۇل عانا ەمەس، ول كىسىنىڭ شىعارمانى كوڭىلدى نوتادا، سىندى ماقتاۋمەن اياقتاۋىندا. مىنە، «وقىعام جوقتى» وقىپ وتىرىپ، مەنىڭ دە بولاشاققا سەنگىم كەلدى، سەندىم. سول دارىندى، قابىلەتتى توپتان ءبارىمىز دە تابىلساق، كەرەمەت ەمەس پە؟!

قۇرالاي يسايەۆا