"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە
(ورتالىقتانعان مەملەكەتتىك جۇيەدەن، «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنا دەيىن)
« كەرەي مەن جانىبەك 1465 جىلى العاشقى حاندىقتى قۇردى، قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى سول كەزدەن باستاۋ الادى... » ن.ءا.نازاربايەۆ.
قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۇعىرى بەكىپ، ءتورت قۇبىلىسى نىعايعان سايىن ونىڭ بولاشاعى مەن تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق ويانىپ، ارتا تۇسۋدە. قازاق حالقىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ ەۆرازيا تاريحىندا الاتىن ورنى ەرەكشە. سوندىقتان دا قازاقتىڭ قۇرىلۋى،قازىرگى كۇننىڭ تالاپتار تۇرعىسىنان رۋلىق نەمەسە تاپتىق ەمەس، جاڭاشا كوزقاراستارمەن زەرتتەۋ، كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماڭىزدى ماسەلەگە جاتادى.كۇن سايىن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىك تۇعىرىنىڭ نىعايۋى، بۇكىل الەم الدىندا ساياسي جانە ەكونوميكالىق بەدەلىنىڭ ءوسۋى، مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق كەڭىستىكتەگى ورنىن ايقىنداپ وتىر. جاھان الدىندا قازاق مەملەكەتى ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن حالىقارالىق ساياساتتىعى تەگەۋرىندى ىس-قيمىلىمەن كوزگە تۇسۋدە. مىنە سوندىقتان قازىرگى مەملەكەتىمىزدىڭ ءبىر بەلەسى بولىپ تابىلاتىن، قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى بارلىعىمىزدى قىزىقتىرارى اقيقات.قازاق حاندىعى دەپ اتالاتىن مەملەكەتتىڭ 1460 جىلدارى شۋدىڭ بويىندا باستالىپ جارتى عاسىردان كەيىن، قازىرگى قازاق ەلىنىڭ جەرىن قالىپتاستىرىپ، ءبىر ءتىل مەن ءبىر دىنگە باعىنعان، ۇلكەن ەلگە اينالدى. بۇل ورتالىقتاندىرىلعان بيلىك جۇيەسىنىڭ ارقاسى ەدى. ەگەر سالىستىرمالى تۇردە الساق سول كەزدە شاڭىراق كوتەرگەن باسقا ەلدەر 20-30 جىلدان كەيىن قۇرىپ كەتكەنى بولاتىن. قازاق حاندىعىنىڭ تاريحناماسىندا اقتاڭداقتار بارشىلىق . سوڭعى ون - ون بەس جىلدا عىلىمي ادەبيەتتە جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا مىنا ءبىر ماسەلەلەر كوبىرەك ايتىلىپ، تالقىلانۋدا: 1.قازاق مەملەكەتتىگى قاي داۋىردەن باستالادى 2.قازاق حاندىعى قاشان قۇرىلدى؟ 3.حان بولعان كىم-جانىبەك پە، الدە كەرەي مە؟ 4.قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعاندىعىنا قانشا جىل؟ قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى، ءارىسى ەۆرازيا دالاسىندا بەرىسى دەشتى قىپشاق اۋماعىندا ەجەلدەن بەرى ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلە جاتقان ەتنيكالىق، مادەني-رۋحاني دامۋلار، ءحىىى-حV عع. ساياسي پروسەستەردىڭ زاڭدا قورىتىندىسى رەتىندە حV عاسىردىڭ ورتاسىندا تاريح ساحىناسىنا ورتالىقتاندىرىلعان مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ پايدا بولعان كەزىنە سايكەس كەلدى. ورتا ازيادا- شايبانيدتار، ءۇندىستاندا-ۇلى موعولدار، يراندا- سەفيەۆيدتەر، تۇركيادا –وتتامان يمپەرياسى، رەسەي يمپەرياسى وسى تۇستاردا بوي كوتەردى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىندا كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ اتقارعان باستى تاريحي- ساياسي ەڭبەگىن ەشكىم جوققا شىعارا الماسى انىق. ءبىراق ەكى حاننىڭ ءىسىن مويىنداعانىمەن تاريحشىلار ورتاسىندا ءالى كۇنگە دەيىن، حاندىقتىڭ ناقتى قاي جىلى قۇرىلعاندىعى جونىندە ورتاق ءبىراۋىزدىلىق جوق، دەي تۇرساق تا، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ ماسەلەسى العاش رەت ءحىحع. 60 جىلدارىندا شىعىستانۋشى ۆ.ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆتىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا جارىققا شىققان «يسسلەدوۆانيە و كاسيموۆسكيح سارياح ي ساريەۆيچاح» اتتى زەرتتەۋىنىڭ ەكىنشى كىتابىندا ايتىلىپ،وندا ءابىلقايىر حاننىڭ دەشتى-قىپشاق تا بيلەۋشى بولىپ تۇرعانىن ايتا كەلە،كەرەي مەن جانىبەكتىڭ كوشۋى تۋرالى وقيعانى ءتۇسىندىرىپ شامامەن (860)-1456) دەپ بەرگەن.[1] كەيىننەن بۇل داتانى ش.قۇدايبەردى ۇلى،ا چۋلوشنيكوۆ، م.تىنىشبايەۆ ءوز ەڭبەكتەرىنە ەنگىزگەن.[2]تاريحشى ءا.حاسەنوۆ قازاق حاندىعى 1428 جىلى قۇرىلدى دەگەن پىكىردى دالەلدەپ، كەيىن بۇل مەرزىمنەن باس تارتىپ 1445 جىلى دەپ ۇسىنعان.[3] 1458 جىلى قۇرىلعان دەپ ت.ع.د. پروفەسسور ب.ب.كارىبايەۆ دالەلدەپ، تۇجىرىمدايدى.[4] 1465-1466 جىلدار شاماسىندا قۇرىلعان دەپ م.ح.دۋلاتي «تاريحشى راشيدي» دەگەن ەڭبەگىندە كورسەتكەن.[5]بۇل دەرەكتى شىعىستانۋشى م.ق.ابۋسەيىتوۆا پايدالانىپ ءوز زەرتتەۋىندە ۇسىنعان.[6] تاريحشى، شىعىستانۋشى ت.ي.سۇلتانوۆ اتالمىش ماسەلەنى زەرتتەپ، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى 1470 جىلى اياقتالدى دەپ تۇيىندەيدى.[7] مەنىڭ پىكىرىمشە، بىرنەشە ەتنيكالىق تايپالار مەن حالىقتاردان قۇرالىپ، ۇلى اقىن ماعجان ايتقانداي «قارا شاڭىراقتىڭ يەسى» بولىپ قالعان قازاق ۇلتىنىڭ العاشقى مەملەكەتتىك قالپى ساتىلى ءارى جۇيلە قالىپتاسقاندىقتان ءبىر مەزگىلدە اياقتالۋى تاريحي-ساياسي زاڭدىلىق. ياعني، 1465 جىلى كەرەي مەن جانىبەك قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسىن قالاپ، 1470 جىلى مەملەكەتتىگىنىڭ شاڭىراعى كوتەرىلدى دەۋگە بولادى. جانىبەك پەن كەرەيدىڭ بيلىگىن مويىنداپ ولاردى قولداعان تايپالار مەن ءابىلقايىر حاننىڭ «وزبەكتەرىنىڭ» اراسىندا ەتنيكالىق قۇرامى جونىنەن، الەۋمەتتىك –مادەني دامۋى، كاسىبىنىڭ تەگى، ماتەريالدىق تۇرمىسى، شارۋاشىلىعى جونىنەن دە ەش ايىرماشىلىعى بولمادى. اق وردا مەملەكەتىن، ءابىلقايىر حاندىعىن، موعولستاننىڭ سولتۇستىك بولىگىن، نوعاي ورداسىن قازاق حالقىنىڭ ءىرى-ىرى ەتنيكالىق توپتارى مەكەندەدى. قازاق حاندىعى وسى مەملەكەتتەردىڭ تىكەلەي جالعاسى بولدى. بۇل مەملەكەتتەردىڭ ءبارىنىڭ- قازاق حاندىعى ءىزاشارلارىنىڭ قۇرىلۋى پروگرەسشىل بولعانى كۇمانسىز. اق وردانى دا، ءابىلقايىر حاندىعىن دا شىڭعىس حان ۇرپاقتارى باسقارعانىمەن، التىن وردادان ايىرماشىلىعى سول- ولار جەرگىلىكتى تايپالار وداعىنىڭ نەگىزىندە، شىن مانىندە- قالىپتسقان قازاق حالقىنىڭ نەگىزىندە پايدا بولدى. ءحىىى-حىV عاسىرلاردا قازاقستاندا تاتار-مونعول جاۋلاپ الۋشىلارىنىڭ بيلىگى جوشى ۇلىسىنىڭ باتىس بولىگى التىن ورداداعى سياقتى تىكەلەي بولعان جوق، قايتا «بۇل دالادا مونعول-تاتار اقسۇيەكتەرىنىڭ ۇلىس باسقارۋىنىڭ دامىماعاندىعى سەبەپتى جەرگىلىكتى شىعىس-قىپشاق اقسۇيەكتەرىمەن ەداۋىر دارەجەدە جاناما تۇردە» بولدى.[8] قازاق ەتنوسىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن رۋلار مەن تايپالاردىڭ كوبىسى حV عاسىردىڭ 40-50 جىلدارىنىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى جەرلەردە، قاراتاۋ باۋرايلارىندا، سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىندا، تۇركىستاننىڭ سولتۇستىك بولىگىندە كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان ەدى. ورتاعاسىرلاق جازبا دەرەكتەردىڭ ىشىندە تەمىرلىك شەجىرەشى كامال اد-دين ءابدىرازاق ءسامارقانديدىڭ «ماتلاع اس-ساعدايىن ۆا مادجەماع ال-باحراين» (ەكى باقىتتى جۇلدىزدىڭ شىققان جانە ەكى تەڭىزدىڭ تۇيىسكەن جەرى) شىعارماسى مەن اشتارحانيلىق جىلناماشى ماحمۇد بەن ءۋاليدىڭ «باحر ال-اسرار في ماناكيب ال-احيار» (مورە تاين وتنوسيتەلنو دوبلەستي بلاگورودنىح) اتتى تاريحي ەڭبەگىندە، ءابىلقايىر حاننىڭ قىردا ءوز بيلىگىن تۇراقتاندىرىپ، نىعايتۋ جولىندا جۇرگەندە،ۇرىس حان (ورىس حان) مۇراگەرلەرى وڭتۇستىك ايماقتا تۇراقتى بيلىگىن قامتاماسىز ەتىپ الدى.[9] ورتاعاسىرلىق «تاۆاريح-ي گۋزيدايي نۋسرات-نامە» ەڭبەگىندەگى شەجىرەگە سۇيەنسەك، قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار جانىبەك پەن كەرەي نەمەرە اعايىن بولعان، ياعني وتە جاقىن تۋىس بولماعان. كەرەي حاننىڭ شەجىرەسى:ۇرىس حان-توقتاقيا-پولاد-كەرەي حان. جانىبەك حاننىڭ شەجىرەسى:ۇرىس حان-قۇيىرشىق-باراق حان-جانىبەك حان. جانىبەك حان ءوز اكەسى باراق حاننىڭ تۋرا مۇراگەرى جانە ميراسقورى بولاتىن، ونىڭ اتاسى قۇيىرشىق تا حان بولعان. كەرەي حاننىڭ جانىبەكتەن جاسى ۇلكەن بولعان جانە ول ۇرىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جانە ميراسقورى، ءبىراق ۇرىس حاننان كەيىن كوپ ۇزاماي 778 جىلى (1376-1377ج.ج.) قايتىس بولعان توقتاقيانىڭ نەمەرەسى ەدى، ال جانىبەك ۇرىس حاننىڭ ءتورتىنشى ۇلى قۇيىرشىقتىڭ نەمەرەسى بولاتىن.[10] اق وردا مەملەكەتى بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى ۇرىس حاننىڭ اۋلەتىنەن تاراعان كەرەيدىڭ جانىبەكتەن جولى، ءارى جاسى ۇلكەن بولعاندىقتان بابا جولىمەن قازاق حاندىعىنىڭ تاعىنا ءبىرىنشى وتىرعان. XV ع.70 جىلدارى سىر ءوڭىرى مەن قاراتاۋ جەرىندەگى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ماڭىزدى ورتالىقتارى جانە كۇشتى بەكىنىس بولاتىن قالالار ساۋران، سوزاق، سىعاناق، تۇركىستاندا ءوز بيلىكتەرىن ورناتۋ ءۇشىن كەرەي مەن جانىبەك، بۇرىندىق حاندار شايباني اۋلەتىمەن كۇرەس جۇرگىزدى. اقىرى مۇحاممەد شايباني دەشتى-قىپشاقتان ماۋەرەنناحرعا كەتىپ، مۇندا تەمىر اۋلەتى اراسىنداعى ءوزارا تارتىستى پايدالانا وتىرىپ، بيلىكتى باسىپ العان. XVI-XVII ع.ع. قازاق حاندىعى نىعايىپ، ونىڭ شەكاراسى قاسىم حان تۇسىندا ەداۋىر ۇلعايا ءتۇستى. قاسىم حان شونجارلاردىڭ قارسىلىعىن السىرەتىپ، اسكەري قۋاتىن ارتتىردى. تاريحي دەرەكتەمەلەرگە قاراعاندا، قازاقتاردىڭ ەتنيكالىق تەرريتورياسىنىڭ نەگىزگى جەرلەرى قازاق حاندىعىنا قاسىم حان تۇسىندا بىرىكتىرىلگەن.[11] قاسىم حان تۇسىندا ورتا ازيا، ەدىل بويى، سىبىرمەن ساۋدا-ساتتىق جانە ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس جاسالىپ، كنياز ۆاسيليي III تۇسىندا موسكۆا كنيازدىعىمەن ديپلوماتيالىق كەلىسىم ورناتىلىپ، قازاق دەربەس حالىق رەتىندە باتىس ەۆروپاعا تانىلعاندىعىن اۆستريا ديپلوماتى سيگيزمۋند گەربەرشتەين ءوزىنىڭ جازبالارىندا باياندادى. مەملەكەتتىڭ ىشكى جاعدايى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» دەگەن زاڭ ادەت-عۇرىپ ەرەجەلەرى نەگىزىندە قالىپتاسىپ، حالىق سانى 1 ميلليون ادامعا جەتكەن.[12] قاسىم حان قايتىس بولعاننان سوڭ مۇراگەرلەرى اراسىندا وكىمەت بيلىگىنە تالاس تۋدى. ءوزارا تارتىس كەزىندە قاسىم حاننىڭ ۇلى جانە مۇراگەرى ماماش قازا تاۋىپ، حاننىڭ نەمەرە ءىنىسى تاھير تاققا وتىردى.تاھير حان اسكەري-ساياسي ىستەرگە ولاق، ديپلوماتيالىق دارىنى جوق، قول استىنداعىلارعا قاتال، قىتىمىر ادام ەدى. ول ىشكى تارتىستاردى تيا المادى، سوعان قاراماستان توڭىرەكتەگى ەلدەردىڭ بارىمەن جاۋلاستى. بۇل ونى ۇلكەن جەڭىلىستەرگە ۇشىراتىپ، قاسىم حان تۇسىنداعى حالىق پەن جەردىڭ ازايۋى ەتەك الدى.تاھيردان كەيىن تاققا وتىرعان بۇيداش ءوز كەزەگىندە ىشكى تۇراقتىلىق پەن ورتالىقتانعان بيلىكتى قالپىنا كەلتىرە المادى. بۇل الاساپىران ون-ون بەس جىلعا دەيىن سوزىلدى. قاسىم حاننىڭ بالاسى حاقنازار تۇسىندا قازاق ەلى بىرىگىپ، دامي ءتۇستى. ەلدى حاقنازار حان قىرىق جىلدان اسا بيلەدى. ول ەل باسقارۋ قيىن-قىستاۋ، اسكەري-ساياسي ىستەرى جاعىندا قاجىرلى دا، قابىلەتتى قايراتكەر بولدى. ونىڭ دارىندى ديپلوماتيالىق قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا قازاق-قىرعىز وداعى نىعايىپ، شىعىس جىلناماشىسى حايدار يبن ءالي ءال-حۇساين ءرازيدىڭ «تاريح-ي-حايداري» ەڭبەگىندە قازاق حانى حاقنازار «قازاقتار مەن قىرعىزداردىڭ پاتشاسى» دەپ اتالادى.[13] حاقنازار حان نوعاي ورداسىنداعى الاۋىزدىقتى پايدالانىپ، جايىق وزەنىنىڭ سول جاعىنداعى جەردى قوسىپ الدى. ونىڭ تۇسىندا سىر بويىنداعى قالالار ساۋران، تۇركىستان قازاق قولىنا كوشتى. قازاق حاندىعى تاۋەكەل حان تۇسىندا ورتا ازيانىڭ ساۋدا ورتالىقتارىنا شىعۋ ءۇشىن كۇرەستى. ول سىر بويىنداعى قالالاردىڭ كوپشىلىگىن وزىنە باعىندىرىپ، تاشكەنت، سامارقاند قالالارىن قازاق حاندىعىنا قاراتتى. رەسەي مەملەكەتى مەن قازاق حاندىعى اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس كۇشەيە ءتۇستى. رەسەي قازاق حاندىعىمەن وداقتاسىپ، ءسىبىر حانى كوشىمگە قارسى كۇرەسۋ، وسى وداقتاستىقتى پايدالانىپ، ورتا ازيا حاندارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ،تاۋەكەل حان مەن يران شاحى ابباس ءى اراسىندا بۇحارا حاندىعىنا قارسى وداق قۇرعىزۋ ەدى. بۇل وداق ناتيجەسىندە قازاق پەن ورىستىڭ جەرى كەڭىپ، سىرتقى باسەكەلەستەرىنىڭ يەلىكتەرى ولاردىڭ قولىنا ءوتتى. ەسىمحان قازاق تاريحىندا «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» دەگەن اتپەن ايگىلى بولدى. ول ءوز داۋىرىندە بۇحارامەن ءبىتىم-شارتىن جاساسىپ، ورتا ازيا قالالارىمەن بەيبىت، ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋعا ۇمتىلدى. قازاق حاندىعىن ءبىر ورتالىققا باعىنعان مەملەكەت ەتىپ قۇرۋدى كوزدەدى. ەسىم حان ەلدىڭ ىشكى جاعدايىندا باعىندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزدى. سوندىقتان ول قانعا قان، قۇن تولەۋ، بارىمتا الۋ، قۇلدى ساتۋ، زەكەت، ۇشىر جيناۋ، ايىپ سالۋدى قولداندى. حالىق ەسىم حان زاڭدارىن «ەسىم حان سالعان ەسكى جول»دەپ اتاعان. XVII ع.ءىى جارتىسىندا قازاق حاندىعىنىڭ جاعدايى تۇراقسىز بولدى. جاڭگىر حان بيلىككە كەلگەنىمەن قازاق جەرىنە ويرات-جوڭعار باسقىنشىلارى ءقاۋىپ ءتوندىرىپ، ەلدىڭ بىرىكپەگەنىن وتە ءساتتى پايدالاندى. جاڭگىر حان داۋىرىندە ويرات-جوڭعارلارعا قارسى ءۇش ءىرى شايقاس:1635،1643،1652 جىلدارى بولدى. ولارعا قارسى بۇحار حاندىعىمەن، قىرعىزدارمەن، شينجاڭداعى ياركەنت حاندىعىمەن اسكەري-ساياسي وداق جاسالىندى. ءبىراق بۇل وداقتار جاۋدىڭ بەتىن قايتارۋعا عانا جەتتى. ازاتتىق ءۇشىن كۇرەس جاڭگىردىڭ بالاسى تاۋكە حان تۇسىندا جالعاستى.تاۋكە حان قازاقتىڭ اتاقتى بيلەرىمەن اقىلداسا وتىرىپ، قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپ زاڭدارىن، بيلەر سوتىنىڭ تاجىريبەلەرىن، اسا دارىندىلىقپەن ايتىلعان ءتۇيىندى بيلىكتەردى جيناقتاپ، وزىنەن بۇرىڭعى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى»، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» زاڭدارىن تولىقتىرىپ دامىتۋ نەگىزىندە «جەتى جارعى» زاڭىن جاسادى. «جەتى جارعى» ورىس تاريحىندا «تاۋكە حان زاڭدارى» دەگەن اتپەن بەلگىلى. تاۋكە حاننىڭ قازاق تاريحىندا «ءاز تاۋكە»، «ادامزاتتىڭ داناسى» اتالۋ سەبەبىن، ءوز زامانىندا ىشكى تۇراقسىزدىقتى توقتاتىپ، كورشى قىرعىز تايپالارى مەن قاراقالپاق تايپالارىن ءوز بيلەرى قوقىم قاراشور مەن ساسىق بي ارقىلى باسقارىپ، اسكەري-ساياسي وداقتى سىرتقى جاۋىنا قارسى ءتيىمدى پايدالانۋىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى.تاۋكە حان 1694 جىلى حان ورداسىندا ورىس ەلشىلەرى سكيبين مەن ءتروشيندى قابىلداعاندا ولارعا: «تۇرىك سۇلتانىنىڭ نەمەسە قىزىلباس (پارسى) شاحىنىڭ مەنەن، تاۋكە حاننان نەسى ارتىق؟ ولار دا مەن سياقتى عوي»- دەپتى.[14] بۇدان تاۋكە حاننىڭ ءوز ەلىنىن مارتەبەسىن ەشبىر ەلدەن كەم سانامايتىندىعىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. وكىنىشكە وراي،تاۋكە حان كەنەتتەن بەلگىسىز جاعدايدان قايتىس بولدى. 1730 ج. كىشى ءجۇزدىڭ يگىجاقسىلارى «ەل ءىسىن تالقىلاۋعا جينالىپ» باس قوسقاندا ءابىلحايىر حان رەسەي يمپەراتورىنا پروتەكتوراتتىق (قورعاۋشى) جايىندا گراموتا جىبەرەدى. مىنە وسى ۋاقىتتان باستاپ قازاقستاننىڭ جاعدايى وزگەشە گەوساياسي ورتادا شەشىلەدى. ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان كەيىن قازاق دالاسىندا وتارلاۋ ماسەلەسى شەشىلگەننەن كەيىن ءداستۇرلى حاندىق بيلىك جويىلادى. قازاق حالقىنىڭ باسىنا كيىلگەن قامىت ورتا ازيانىڭ جۇرتىن بۇعاۋلاپ، وتارلاۋ كوشپەلىلەردىڭ جەرىنە دەندەپ ەنەدى. XX ع. باسىنداعى قازان توڭكەرىسىمەن ايگىلى «اۆرورا» ەكپىنى كوشپەلىلەردىڭ سوڭعى تۇياعى قازاقتاردىڭ تىرشىلىگىنە قاياۋ ءتۇسىرىپ، ۇلتتىق ەرەكشەلىك پەن ءتولتۋما مادەنيەتتىڭ مايەگىن جويىپ جىبەردى. ءبىراق تاعدىردىڭ جازۋىمەن 1991 ج. قازانىندا قازاقستان بوداندىقتىڭ بۇعاۋىنان بوسانىپ، بوستاندىقتىڭ بايراعىن كوتەردى. XX ع. اياعىندا تاۋەلسىز قازاق ەلى تار جول تايعاق كەشىپ XXI ع. الەمدى مويىنداتقان ىرگەلى مەملەكەتكە اينالدى. بابالارىمىزدىڭ بىلەكتىڭ كۇشىمەن، قىلىشتىڭ جۇزىمەن بىرىكتىرىپ، ساليقالى سارابدال ساياساتىمەن الىپ قالعان، وسىناۋ ۇلان-عايىر جەرىمىز، كەلەر ۇرپاققا امانات ەتەر قاسيەتىمىز. ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل»، يدەياسىنىڭ نەگىزگى وزەگى، ەل مەن جەردىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىندا، بابالاردىڭ دارا جولىندا جاتىر.
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر: 1.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ ۆ.ۆ.يسسلەدوۆانيە و كاسيموۆسكيح سارياح ي ساريەۆيچاح.چاست ۆتورايا سپب،1864.134-143ستر. 2.م.تىنىشپايەۆ ۆەليكيە بەدستۆيا...(اقتابان شۇبىرىندى)ا 1996 605ستر.،چۋلوشنيكوۆ ا.پ.وچەركي پو يستوريي كازاك-كيرگيزسكوگو نارودا ۆ سۆيازي س وبششيمي يستوريچەسكيمي سۋدبامي درۋگيح تيۋركسكيح نارودوۆ.ورەنبۋرگ،1924،چ.1،134-161ستر. 3.ءا.حاسەنوۆ قازاق حاندىعى قاي جىلى قۇرىلدى؟ «قازاق تاريحى» جۋرنالى №2،1993،38-41بب.حاسەنوۆ ءا قازاق تاريحىنىڭ بايانى.ا.،1996.175 ب. 4.كارىبايەۆ ب.ب. قوعامدىق-تاريحي دامۋدىڭ ناتيجەسى. «قازاق تاريحى». 1993،№3،31-37بب.سونىكى.قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى. «قازاق تاريحى». 1995،№4،21-29بب،№5،20-27، №6،15-20بب. 5.مۇحامەد حايدار دۋلات. تاريح-ي راشيدي(حاق جولىنداعىلار تاريحى)ا.2003.110-115بب. 6.ابۋسەيتوۆا م.ح. كازاحسكوە حانستۆو ۆو ۆتوروي پولوۆينە حVۆەكا.ا،1985،40بب. 7.سۇلتانوۆ ت.ي.كوچيەۆىە پلەمەنا ۆ حV-حVII ۆ.ۆ.1982.سونىكى. پودنياتىە نا بەلوي كوشمە. پوتومكي چينگيز-حانا.ا.2001،124-137ب.ب. 8.فەدوروۆ-داۆىدوۆ گ.ا.وبششەستۆەننىي ستروي زولتوي وردى.م.،1975،83ب. 9.سبورنيك ماتەريالوۆ وتنوسياششيحسيا ك يستوريي زولوتوي وردى.ت.ءىى.(يزۆلەچەنيا يز پەرسيدسكيح سوچينەنيي،سوبراننىە ۆ.گ.تيزەنگاۋزەنوم ي وبرابوتاننىە ا.ا.روماسكيەۆيچەم ي س.ا.ۆولينىم.)م.ل.1941. باحر ال-اسرار في ماناكيب ال-احيار.//ماتەريالى پو يستوريي كازاحسكيح حانستۆ ۆ حV-حVءىىى ۆۆ.(يزۆلەچەنيا يز پەرسيدسكيح ي تيۋركسكيح سوچينەنيي) سوستاۆيتەلي: س.ك. يبراگيموۆ، ن.ن.مينگۋلوۆ، ك.ا. پيششۋلينا، ۆ.پ. يۋدين. ا،1969ج. 10.قازاقستان تاريحى (كونە زاماننان بۇگىنگە دەيىن). بەس تومدىق. ءىىتوم، ا.،1998، 330ب. 11. ن. مىڭجان قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى. (اراپ قارپىنەن كوشىرگەن م.قاني) ا. 1994،241 بەت. 12.مۇحامەد حايدار دۋلات. تاريح-ي راشيدي(حاق جولىنداعىلار تاريحى)ا.2003 13.ن. مىڭجان قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى. ا. 1994،251 بەت 14.قازاق سسر تاريحى I توم ا. 1957،191 بەت.
اۋەزوۆ عابدول ءجاندىلدا ۇلى №8 قازاق گيمنازياسى تاريح ءپانىنىڭ ءمۇعالىمى، تاريح عىلىمىنىڭ ماگيسترى. قاراعاندى وبلىسى، جەزقازعان قالاسى
