قازاقستان حالقىنىڭ اسسامبلەياسىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا كەزەكتەن تىس ەلباسى سايلاۋى 2015 جىلى ءوتۋى جوسپارلانعاندىعى بەلگىلى. بۇل قازاقستان ۇلكەن ساياسي ناۋقاننىڭ الدىندا عانا ەمەس، كۇردەلى ەكونوميكالىق كەزەڭدى باسىنان وتكەرۋگە ازىرلىك ۇستىندە ەكەندىگىن كورسەتتى. سايلاۋ ادەتتە رەسمي بيلىكتىڭ رۋپورى قىزمەتىن اتقاراتىن اسسامبلەياعا، دەمەك بيلىكتىڭ وزىنە نە ءۇشىن كەرەك؟
بۇل سۇراققا جاۋاپتى اسسامبلەيا وكىلدەرىنىڭ وزدەرى دە بەرگەندەي. الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكونوميكالىق داعدارىس سايابىرسىدى دەگەنمەن ونىڭ العىشارتتارى جويىلمادى. ەكونوميكانى ساياساتتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىراتىن اقش ۇكىمەتى رەسەيدىڭ ۋكرايناداعى ساياساتىنا قارسىلىق رەتىندە مۇناي قۇنىن تومەندەتۋ ساياساتىن ۇستاناتىندىعىن جاسىرمادى. دەمەك مۇناي قۇنى تۇراقتى تومەنگى دەڭگەيدە ساقتالىپ قالادى. ونىڭ ۇستىنە مۇناي قۇنىنىڭ جوعارىلىعىنان سەسكەنگەن مەملەكەتتەر التەرناتيۆتى ەنەرگيا كوزدەرىنە ۇلكەن مولشەردە ءمان بەرىپ كەلە جاتىر. بۇل سالاداعى جاڭا تەحنولوگيالار مۇناي قۇنىنان ارزان ەنەرگيا كوزدەرىن اشۋعا ىقپال ەتۋدە. ياعني ساۋد ارابياسى، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى سەكىلدى ءداستۇرلى مۇناي ءوندىرۋشى ەنەرگيا ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالار سالاسىنداعى جاڭالىقتى بولدىرماۋ ماقساتىندا مۇناي قۇنىنىڭ تومەندەۋىنە مۇددەلىلىگىن جاسىرماۋدا. بۇل بۇرىننا وپەك ەلدەرى قولدانىپ كەلە جاتقان ءادىس. سلانس مۇنايى سەكىلدى وزدەرىنىڭ نارىقتاعى باسەكەلەستەرىنە قارسى بۇل ساياساتتىڭ قولدانىلۋى التەرناتيۆتى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرگە دەگەن مۇقتازدىقتى دا تومەندەتەدى. دەمەك، جاقىن ارادا مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى ەكىتالاي.
ەكىنشى ماڭىزدى سەبەپ، باتىس ەلدەرىنىڭ قولدانعان سانكسيالارىنىڭ ناتيجەسىندە رەسەي ءرۋبلىنىڭ باعامى كۇرت تومەندەپ كەتتى. رەسەي ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ەسكەرسەك، وندا رەسەيلىك تاۋارلاردىڭ قازاقستان نارىعىنا كەڭىنەن كىرۋىنە قولايلى جاعداي تۋىپ وتىرعاندىعىن اڭعارامىز. الايدا بۇل ءجايت ءبىزدىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىن تومەندەتىپ وتىر. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تەنگەنىڭ تۇراقتى باعامىن ۇستاپ وتىرۋ ءۇشىن بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق بانك اي سايىن شامامەن 3-4 ميلليارد دوللار كولەمىندە شىعىنداپ وتىر. ياعني ەكى جاقتى ۇتىلىس ايقىن سەزىلۋدە. بىرىنشىدەن، ۇلتتىق وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگى تومەندەسە، ەكىنشىدەن مەملەكەتتىڭ ۆاليۋتا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ينتەرۆەنسيالارىنىڭ ەلىمىزدىڭ التىن قورىن تومەندەپ وتىر. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن مادجىلىسىندە ەلباسى نەگىزگى ماقساتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە بانك قۇرىلىمدارى، ءىرى ەكسپورتتاۋشى كومپانيالارعا ۆاليۋتانىڭ ءبىر بولىگىن قازاقستان ۆاليۋتالىق نارىعىنا سالۋ كەرەكتىگىن باسىپ ايتتى. بۇل ۆاليۋتالىق تۇراقتىلىق ءۇشىن كەرەك. دەگەنمەن، شىعىنى ۇلعايعان ۇلتتىق كومپانيالار بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە تابىسىنىڭ كوپشىلىك بولىگىن جالاقى تولەۋ ءۇشىن جانە سالىقتىق مىندەتكەرلىكتەرىن تولەۋ ءۇشىن ونسىز دا تەڭگەگە اۋدارىپ وتىر. دەمەك، ولار قارجىلىق رەسۋرستارىنىڭ نەگىزگى بولىگىن ونسىز دا تەڭگەگە ايىرباستاۋدا. ۆاليۋتالىق رەسۋرستاردىڭ تاپشىلىعىن جابۋ ءۇشىن بۇل مەحانيزم جەتكىلىكسىز. ۇشىنشىدەن، ەلباسى بۇگىنگى كۇننىڭ نەگىزگى ماقساتى رەتىندە جۇمىسشىلاردى قىسقارتپاۋدى ءوتىندى. ءبىراق، ەكونوميكانىڭ ءوز زاڭدىلىعى بار. تاۋاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگى ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ قۇنىمەن ايقىندالاتىندىعىن ەسكەرسەك، وندىرۋشىدە ەكى-اق امالدىڭ بار ەكەندىگىن تۇسىنەمىز. ءبىرىنشىسى، تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى بولسا ەكىنشىسى، جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋ. ەگەر ديەۆالۆاسيادا جاقىن ارادا ورىن المايتىن بولسا جۇمىسشىلاردى قىسقارتۋ جالعىز امال بولارى ءسوزسىز.
وسىلايشا، سايلاۋدى ۋاقىتىنان بۇرىن وتكىزۋ ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكامىزدا قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋگە تىكەلەي ىقپال ەتەتىندىگىنە ەشقانداي كۇمان جوق.
سايلاۋعا بايلانىستى تۋىندايتىن كەلەسى ءبىر ساۋال نەگە سايلاۋ نەگە رەفەرەندۋم ەمەس؟ مۇنداعى ەڭ نەگىزگى سەبەپ ساياسي ناۋقان قورىتىندىلارىن زاڭداستىرۋ بولىپ تابىلادى. رەفەرەندۋم دەموكراتيالىق ءادىس بولعانىمەن باسەكەلەستىككە نەگىزدەلمەگەندىكتەن وزگە ەلدەر تاراپىنان ساۋالدار تۋدىرۋى مۇمكىن، ال ايقىن باسىمدىقپەن سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋ قۇقىقتىق ساۋالدار تۋدىرمايدى.
وسىلايشا ەڭ ماڭىزدى ساياسي ناۋقان سايلاۋ نىسانىندا وتەتىندىگىنە ەشقانداي كۇمان جوق.
