«قازاق حاندىعىنا 550 جىل» شىعارماشىلىق بايگەسىنە! 

                                       سوعىس اياقتالعانىنا 70 جىل وتسە دە بەلگىسىز

                                        سولدات بولىپ، اتاۋسىز قالعان باتىر،

                                        اتقىششىل ەر تولەۋعالي     ابدىبەكوۆتىڭ

                                           رۋحىنا ارنايمىن.

بالا اڭعا جالعىز شىقتى. اتاسى نەمەرەسىن قارعادايىنان ەركەك بالا دەپ ساۋىسقاننان ساق بولۋعا، تۇتقيىلدان تيگەن قاتەردەن قورعانۋعا باۋلىدى. بالا جەر قوزعالسا قوزعالمايتىن ەرەن سابىرلى بولۋدى ۇيرەندى. قىسىلتاياڭدا قىمس ەتپەس ەرەسەك نەمەرەسىن ناسىرحان اڭعا جالعىز جىبەرەتىن بولعان. ءبىر ءتۇتىننىڭ اسىراۋشىسى. كوجە-قاتىعى بار جۇرت قىزىلسىرايدى. قۇندىزدىدا اجەپتاۋىر اۋقاتتى تۇقىمدار بار. كولحوز بەرگەن بىرەر پۇت بيدايدى جاسىرىپ، قابىرعانى قۋىس ەتىپ، بالشىقپەن  سىلاپ تاستايدى، التى اي قىستا بالالارعا ازىق. ازشىلىق اۋىلدا قالت-قۇلت ەتىپ، ازەر وتىرعان كەي اش-ارىققا اتىپ اكەلگەن اڭ ەتىنەن، ارقار، قۇلاندى ءبولىپ بەرسە، بۇل بالانىڭ قۇدايى بەرگەنى. ءبىر ەلدى اڭشىلىقپەن اسىراعان قارا قاسقا اتتى قامبار باتىر سياقتى. سونىڭ ءۇشىن ول جەتى قاراڭعى  تۇندەردىڭ بۇلعاعىن تالاي باستان كەشتى. اتاسى تۇندە دالادا جالعىز قالساڭ، اتتىڭ قۋ باسىن جاستانىپ جات، قۋ باس اقمارتۋ جىن-سايتاننان قورعايدى دەپ ابدەن سەندىرگەن. بالا جانىنا جەزتىرناق جەتىپ كەلسە، داۋمەن الىسا كەتەردەي تاس ءتۇيىن وتىراتىن. قاراسيراق بالالارعا جونداعى قۇز-شاتقال، ولەڭدى جازىق، مۇك باسقان توبەدە اي استىندا جالعىز قونعانىن ماقتانىپ ايتسا دا، تاقىردا وت جاعىپ، كىرپىك قاقپاي، كوز ىلمەي شىعاتىنىن ەشقاشان تىسىنەن شىعارعان ەمەس. مۇندايدا ءبورى ۇلىسا مەيلى، تەك بايعىز سۇڭقىلداماسا بولعانى. بالا بايعىز قورعاۋشى، پەرىشتە ەكەنىن بەك بىلەدى، ءتىرى جان، مومىن قۇس، مومىن اڭعا ءتونىپ تۇرعان ءقاۋىپ پەن اجالدى سەزىپ سۇڭقىلدايدى. سوندىقتان ميمىرت تۇندە اۋىق-اۋىق قۇس ۇيقى قالعىپ الادى. تاڭ اعارا باستاسا، تولەۋعالي  اتىن تەبىنىپ ءجۇرىپ كەتەدى، ات باسىن بوس قويادى، جىلقى تۇياعى قايتار جولدى جاڭىلماي تابادى. كۇن ۇياسىنان جۇمىرتقاداي دومالانىپ شىعىپ كەلە جاتقان كەزدىڭ رەڭى كەرەمەت! ونىڭ تىلسىم ادەمىلىگىن سۋرەتتەپ ءتىل جەتپەيدى.الباستىداي باساتىن جاس ۇيقىسىن ءسال-پال اشىپ جىبەرەتىن ەرەن سۇلۋ، دۇنيەعايىپ مەزەت جونداعى تۇنىق كولدەردە پەرىنىڭ قىزدارى سۋعا شومىلىپ، اققۋعا اينالىپ ۇشىپ كەتەدى ەكەن.

قۇرالايدى كوزگە اتقان قاس مەرگەن اتانعان. كانىگى اڭشىلار ول اتقان اڭنىڭ وق تيىسىنە قاراپ باسىن شايقايدى. ونىڭ العاشقى ولجاسى ءمۇيىزى قاتپار-قاتپار قۇلجا بولاتىن. ناسىرحان اتاسى اڭشىلىقتا جولى بولمايدى، نەمەرەمنىڭ نەسىبەسى كەتەدى دەپ ەشكىمگە بايلاتپاي قويعان. سول قۇلجا مۇيىزىنەن وتقا ءيىپ، اتاسى پىشاققا ساپ جاساپ بەردى.

قۇندىزدى مەن قاراشوقى اراسى ادىر-ادىر توبەلەر. ارقادا جازدىكۇنى وزەن-سۋ مول ارنالى، جازعىتۇرى اتتىلىنى اعىزىپ اكەتەردەي كۇركىرەي، دولدانا اعادى. قۇلجالارى ءمۇيىزى كوك تىرەپ، تاۋ باسىندا جاقپار تاستا ۇشار قۇستاي ءتىزىلىپ، ارقارلار تۇرادى.

ەلدى اشارشىلىق جايلاعان گولوششەكين سور زامانى. قارا جولدان شۇباتىلىپ اشتار وتەدى، كەيى جىعىلىپ، ءسۇرىنىپ، جەرگە قۇلاپ جۇرەدى. دالادا ولگەندەردى مۇسىلمانشىلىقتان استە اينىماعان تولەۋحان، ونىڭ ءىنىسى ورازحان سياقتى بۇل ەلدىڭ بايىرعى ادامدارى جەردى تىزەدەن بولسىن قازىپ، ءبىر ۇزىك قۇران باعىشتاپ، كومىپ جەرلەيدى.

ون التىعا جاسى تولماعان تولەۋعالي استىنداعى جۇيرىك اتىنا سەنەدى، جىلقى جانۋار العا قاراي باسپاي قويسا، ۇرىمتال تۇس ءبىر قاتەردى جازباي سەزگەنى. بالا بەردەڭكە مىلتىق، دىراۋ قامشى، قىرقار ۇستايدى. ءبىر تۋىسىنىڭ ون التى جاسار ۇلى شابارمان بولىپ ءجۇرىپ، ءىز-توزسىز جوعالىپ كەتكەن. نەبىر سۇمدىق ءسوز گۋلەپ، ەستىگەن جان توبە قۇيقاسى شىمىرلايدى. ەل ىشىندە اشارشىلىقتان ءولىم-جىتىم، قوس ۇرەي جايلاعان. اۋەلگىدە ءورىمتالداي جاس مەرگەن قارا جامىلعان شاڭىراقتا قاتىندار: «ساۋىسقاننىڭ الاسى-اي، كوڭىلىمنىڭ بىتپەس جاراسى-اي!» دەپ جوقتاۋ ايتقانىن ءجيى ەستۋشى ەدى. دۇلەي ۇرەي، كەزەگەن اجال ۇزاماي سوقىر تۇمانداي باسىپ، مىلقاۋ بولىپ الدى.

كوك بەستى جەر تارپىپ كىسىنەدى. توبەسى جوق، قالقيعان قابىرعاسى قالعان ەسكى قورا كورىندى. ىرگەسىندە ءبىر اش كىسى بۇراتىلىپ جاتىر. ەسىك پەن توردەي جەر. الگى ءتىرى ارۋاق قۋ سۇيەك ادام ازەر قوزعالىپ، بالانى قول بۇلعاپ شاقىردى.

• يت-قۇسقا جەم بولمايىن، مىناۋ قابىرعانى ۇستىمە قۇلاتىپ، ءجۇزىمدى جاسىرىپ كەتشى. ءبىر كومەگىڭ بولسىن، مۇسىلمان بالاسىسىڭ عوي، – دەدى الگى بەيتانىس كىسى.

بالا تاياۋ ماڭدا جامان قورانى تورۋىلداپ، بۇراتىلىپ جۇرگەن اش قاسقىردى كوزى شالعان، مىلتىعىن كەزەندى، سۇلكەكتەپ قالىڭ جىنىسقا بەزىپ جوعالدى. بالا بەيباققا قورجىنىنان ءبىر كەسەك ەت لاقتىردى. اڭ بالاسى ادام كوزىنەن قورقادى. اجال كەلگەن سوڭ قورقاۋ قاسقىر مۇردەنى قۇلاعان قابىرعا استىنان بولسىن قازىپ جەپ كەتەرىن ۇقتى. قۇداي ءوزى كەشىرسىن، اناۋ سورلى ولسە، ءوز اجالىنان ءولسىن. ارى قاراي بيىك تاۋعا جۇرە بەردى. كوز كورگەن سۇمدىقتان سەيىلگىسى كەپ، كوكقياعا تىك ورلەپ بارادى.

مۇندا ەرتەرەكتە بارىمتادا سىبان مەن توبىقتى اڭدىسقان. ەكى بيىك تاۋدا قياداعىنى كورەتىن قىراعى ەرلەر تۋۋ الىستان قاراۋىل قاراسادى ەكەن. ءبىر تاۋ باسىندا اڭدۋىل توبىقتى جىگىتى قاسىنداعى بوزبالاعا ءبۇي دەيدى: «اناۋ مەنى بايقاپ قويدى، دەرەۋ تاۋدىڭ ارعى جاعىنان كەپ قيعاشتاپ، قۇلىن جەتەكتەي تومەن جۇگىر!». سەرىگى قالت ەتكىزبەيدى، قۇلىن ۇستاپ، تومەنگە دەدەكتەي جونەلىپتى.

سوندا بيىك تاۋ باسىندا قاراۋىل سىبان شولعىنشىسى تەسىلە قاراسا، كوكتەن جەرگە اعىپ وتكەن ءبىر قاراۋىتقان قۇس تارىزدەنەدى. ول جولداسىنا ايتقان ەكەن: «مەن قاتەلەسكەن ەكەمىن، مىناۋ ادام ەمەس، ۇشىپ وتكەن قۇس قوي». سويتسە، كۇنشىلىك جەردەن قۇلىن جەتەكتەي جۇگىرگەن ادام سۇلباسى ۇشقان قۇسقا ۇقساپ كورىنەدى ەكەن. سول ءتۇنى بەيقام قالعان سىباننان توبىقتى كوپ جىلقى العان. ساۋلاتا جىلقى قۋعان بارىمتاشىلىققا ەردىڭ ەرى بارادى. قارسى جاق جاۋدى ءبىلىپ قالسا، سويىلداسۋ مەن قامشىلاسۋدان باسقا قارۋ قولدانۋعا رۇقسات جوق. تولەۋعالي اتا جۇرتى مەن ناعاشى جۇرتىنىڭ نەبىر قىزىقتارىنا قانىپ ءوستى. مەرگەنشىلىك، اتبەگىلىك، قۇسبەگىلىك، اڭشىلىقپەن قاتار بارىمتا ءبىر سەرۋەندەي كورىنەتىن. سوۆەت ۇكىمەتى ۇرلىققا تىيىم سالىپ، بارىمتاشىنى باندى دەپ جاريالاعان.

كىسەبايدىڭ مايلى بۇلاعى دەپ اتالاتىن كەرەمەت ءمولدىر سۋلى تاس بۇلاق بار. بۇرىنعىلار ولجا مالدىڭ سان ەتىن اسپان اينالىپ جەرگە تۇسەر اپتاپتا مۇزداي سۋىق سۋعا سالىپ قويسا، ەت بۇزىلماي ساقتالادى ەكەن. جىنتاسقا قاراي جولدا قىزىلاعاشتىڭ تەرەڭ سايى بار. باياعى كەزدىڭ ءۇيىرلى جىلقى ايداعان بايلارى قىستا جىلقىسىن قامايدى. ەگەر ساي لىق تولسا، جىلقى سانى تۇگەل دەپ ەسەپتەگەن. ايپار، جايپار، اعايىندى قوس ۇرى، رۋى سىبان، اككى، ەرجۇرەك، وسى ساي ارقىلى نەبىر قاتەرلى قۋعىننان قاشىپ قۇتىلاتىن كورىنەدى. اق پاتشا اسكەرى سوڭىنا تۇسكەندە ەڭ قيىن شاتقال، سارقىراعان سۋ ارقىلى جەردىڭ تەسىگىنە  كىرىپ كەتكەندەي جوق بولادى ەكەن. ەرتىستى اتپەن ءجۇزىپ ءوتىپ، ايشىلىق الىستان جىلقى اكەلەدى. قاسقىر ماڭايىنان مال المايتىنى سياقتى، بۇل ەكەۋى جاقىن توڭىرەكتەن استە مال المايدى ەكەن.

تولەۋعالي سول تۇسقا بارسا، بۇلاققا سوقپاي كەتپەيدى. قىرىق كۇن شىلدەدە سۋى مۇزداي. بالداي ءتاتتى، جان سارايىڭدى جارق ەتكىزەر شيپالى سۋ.

ۇبىگە تاياي بەرگەندە قالىڭ توعايدى ەل قاراحاننىڭ  شىلىگى دەپ اتايدى. بۇل توعايدا ساڭىراۋ قۇر مەن ءشىل جىرتىلىپ ايرىلادى.

ءۇبى رۋى سىبان قاراحان مەن ءوزىحاننىڭ اتا قونىسى.  ءوزىحان مال-جانىن ەرتىپ، جات ولكەگە وتپەكشى بولعاندا اۋىلدا ساتقىن بىرەۋ نكۆ باستىعى قاراسارتوۆتىڭ قۇلاعىنا جەتكىزگەن. جازىقتا قونعان كوش تاڭ اتپاي قوزعالا بەرگەندە تاۋ باسىنان ميليسيا وق جاۋدىرادى. ءوزىحان ەرەن مەرگەن، قاسىنداعىلارعا سەندەر جۇرە بەرىڭدەر، قۋعىندى مەن بوگەيمىن دەپتى.قان باسىپ تۇر عوي. ول جەتەگىندە ءبىر ات، ءوزى ءبىر اتتا وتىرىپ، تاۋدا جاتقاندارعا باس كوتەرتپەيدى. قىلت ەتكەندى جۇلىپ وتىرادى. وق تاسقا شاق-شاق تيەدى. اتى شىركوبەلەك اينالىپ، ءبىر بىلەگىندە شىلبىر، ءبىر قولىندا قارۋ، مىلتىعى قىزىپ كەتكەنشە اتىسادى. ميليسيا باستىعى ايتىپتى: «قۇرىسىن، كەرى شەگىنەيىك، كەتسە، كەتە بەرسىن!». مىلتىق ءۇنى شىقپاي قالادى. قۋعىنشى توپتىڭ بىرەۋى باس كوتەرىپ قاراسا، ءوزىحان شۇرىپپە سىرەسىپ قالىپتى، جوندەي الماي الەك. ءبىر ميليسيونەر ءدال كوزدەپ اتىپ، بايدى اتتان جۇلىپ تۇسىرەدى. قاسىنا تاۋدان جۇگىرىپ جەتسە، اۋىر جارالى ءوزىحان ءالى ولمەگەن ەكەن. سۋ جاڭا حروم ەتىگىن تىرىدەي شەشىپ الىپ، ءوزىن اتىپ كەتەدى.

اعىبايدىڭ كەزەڭىندە كوك تىرەگەن تىك قيا بار. جاڭا ءتارتىپتى مويىنداماعان ولەرمەن وجەت اعىباي، رۋى توبىقتى، ول ەكى ۇلىمەن قىزىل اسكەرلەرمەن اتىسىپ ولگەن. تولەۋعالي اتىسپاقتان قاشپاس ەدى. اتتەڭ، ەكىتالاي مەزەتتە ءوزىحان مەن اعىبايدىڭ قاسىندا بولسا عوي، سول شەيىت اعالارىن جان اياماي قورعار ەدى!

ەلدە باندى شىققان كەز.ۇكىمەت پالەنشەنى جازالاپتى، تۇگەنشەنى جەر اۋدارىپتى؛ كوكباي اقىننىڭ ۇلىن تۇرمەگە ايداپ اكەتىپتى، اتىلاتىن ستاتيا ەكەن؛ شاكەرىم قاجىنى كومۋسىز قالدىرتىپتى دەگەن استىرتىن حابارلار سىبىرلاپ ەستىلەتىن.

1937 جىلى سەمەيدە ۇلكەن بالاسى كەمەلبايدى حالىق جاۋى دەپ ۇكىمەت ۇستاپ اكەتكەن سوڭ  ناسىرحان ورتاڭعى ۇل مەن نەمەرەسى تولەۋعاليعا اۋىلدان بوي تاسالاپ، تەمىر جول بويىن جاعالاپ وڭتۇستىككە، بولماسا نوعايسىبىرگە اۋىپ كەتىڭدەر دەپ بۇيىردى.

كونفەسكەدەن ءبىر، حالىق جاۋىنىڭ تۋىسى دەگەن اتاقتان ەكى شوشىندى. ماقتاارالدان مايدانعا اتتانعان ساتتە تولەۋعالي ءار تاسىن بىلەتىن ارقاداعى اتا جۇرتىن ساعىنىپ، قيماي كوز الدىنا كەلتىردى. ول سوعىسقا كەتەرىنەن ەكى اي بۇرىن ۇيلەندى. جاس كەلىنشەگى نەسىپكۇل ارتىندا جىلاپ قالعان.

تولەۋعالي ابدىبەكوۆ انكەتاداعى «تۋىستارىڭ سوتتالدى ما؟» دەگەن ساۋالعا: «دياديا كەمەلباي ناسىرحانوۆ رەپرەسسيروۆان» دەپ بادىرايتا جازىپ بەرگەندە، كەكتى كەۋدەسىن كۇيىك شالدى. مەيلى، ۇكىمەت بىلسە ءبىلسىن، ولسە وتىرىك ايتپايدى! قاسىندا قاتار انكەتا تولتىرعان ورىس جىگىتىنىڭ فاميلياسى ۆلاسوۆ ەكەن، ول انكەتاعا: «رودستۆەننيكوم گەنەرالا-پرەداتەليا نە ياۆليايۋس» دەپ جازعانىن كورىپ، ودان ارمەن قايران قالدى.

الماتىداعى اتقىشتار كلۋبىنان ءوزارا تانىس، ءتۇي قۇرداس تولەۋعالي مەن ءابىل سوعىستا جۇبى جازىلماس دوس بولدى. كىشى لەيتەنانت ءابىل نۇسىپبايەۆ جامبىل وبلىسى قورداي اسۋىنىڭ تۋماسى.

بورەنەدەن ادام جاساپ، باسىنا كاسكا، ۇستىنە شينەل كيگىزىپ، ارلى-بەرلى قوزعاسا، فاشيست سنايپەرى وقتى اعاشقا ءدال تيگىزەتىن. تولەۋعالي ەجەلدەن باسقانى قور ساناماي-تۇعىن ءمارت ەدى. قورعانىسى سوندىقتان جويقىن كۇشتى.

ونىڭ ەسىنە بالا كۇنگى قارا ولەڭ ورالدى: «قارق-قارق قارعالار. قار ۇستىندە جورعالار. جورعالار دەپ كىم ايتار؟ اڭ اۋلاعان اڭشى ايتار. اڭشى ايتار دەپ كىم ايتار؟ مال قايىرعان مالشى ايتار. مالشى ايتار دەپ كىم ايتار؟ ارقانداۋلى بيە ايتار». جوق جەردەن تاڭدايىنا قىمىز ءدامى كەلگەندەي جۇتىندى.

يت جەتى قازىنانىڭ ءبىرى. يت كۇشىگىنەن ۇل بالانى جاقسى كورەدى، قولىنداعىسىن قوسا جەيدى. بالا ءبىر تىستەپ ءوزى جەسە، ەكىنشى كەسەگىن كۇشىك جەيدى. كۇشىك بەسىكتەگى قىز بالانىڭ ىشىنە سۋىق ءتيسىن دەپ قازاق ءۇيدىڭ ەسىگىن قۇيرىعىمەن اشادى. يت وتباسىندا بالا كوپ بولسا دەپ تىلەيدى. توبىقتى ناعاشىسى شوڭباي اتادان ەستىگەنى ەسىنە تۇسكەندە ساعىنىشتان ونىڭ كوزىنە جاس ورالدى. قايران تۋعان جەر، تۇلپارباسقان، قاباناتقان، قىلىشبەك، ساعا، جىنتاس، ويدىم-ويدىم شوق توعايلى شاتقال، تەرەڭ ساي ءبورىسى قالىڭ تۇس ەدى-اۋ. سوندا قايمىقپاي جالعىز جورتقان كەزدەرى ەندى تىرىدە تۇسىنە كىرەر مە!

اقپان ءبورى ايى، قاقاعان قىس. ءاپپاق دۇنيە. قار توپەپ قالىڭ جاۋدى. ول بۇرىنىراق اسكەرگە حاباروۆسك ولكەسىنە الىنعان. ءسىبىردىڭ تومىرىق توڭ ايازىنا ارقا جونىندا بۇلاڭداپ وسكەن جىگىت ەلەڭ ەتپەيتىن. ۋاقىت، ۇرەي، اياۋشىلىق ءبارى ادىرا قالدى. ەركەك توقتى قۇرباندىق. قۇربانداردى قىلعا ءتىزىپ، قاسىندا قوسالقى سەرىگى قالت جىبەرمەي سانايدى. سوعىس زاڭى. اتاسى بار بولساڭ، بەرگەنىڭدى ايتپا،  ەر بولساڭ جەڭگەنىڭدى ايتپا دەۋشى ەدى.

پولكتا مەرگەندىگىمەن اتى شىققان تولەۋعالي ابدىبەكوۆ حولم قالاسى ءۇشىن شايقاستا ءۇش كۇندە 67 ءفاشيستتى جويدى. ۆەليكيە لۋكي ءۇشىن قىرعىن شايقاستا اتقىششىل ەر ەرەن كوزگە ءتۇستى، 87 سولدات. 1942 جىلى سوڭعى ايىندا تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ قۇرتقان دۇشپانى سانى 219 بولدى.

سنايپەرلەر اجالدى ۇقپايدى، ونىڭ بۇيرىق قۇزىرىنا كوزسىز باعىنىپ، ءولىم ۋىتىن قابىلدامايدى. سنايپەرلەرگە سوۆەت وداعى باتىرى اتاعى كوبىنەسە ولگەن سوڭ بەرىلەتىن. ءابىل ميناعا ۇرىنىپ، قازا بولعاندا كوماندير دوسىنىڭ ۆينتوۆكاسىن تولەۋعالي ابدىبەكوۆ قابىلداپ العان. ابىلدەن ايرىلۋ دوس كوكىرەگىن قاۋساتىپ كەتتى.

مەليحوۆو دەريەۆنياسى ماڭىندا 1944 جىلى قىستا تولەۋعاليدىڭ جاقىن دوسى، بارلاۋشى گريگوريي پوستولنيكوۆ قازا تاپتى. كىلەڭ ورىس ىشىندە «اتاڭا نالەت!» دەپ كەيىگەن ءسوز ەستىگەندە تولەۋعالي قۇلاعى ەلەڭ ەتكەن. «قازاقسىڭ با؟». جاس ورىس جالت قاراپ، جەرلەسىن كورگەندە كوك كوزى كۇلىمدەپ سالا بەردى. «باۋىرىم!». ەكەۋى قۇشاعى ايقاسا كەتتى. گريشا اتىراۋدا قازاق اراسىندا جەتىم وسكەن بالا ەكەن، كىشى ءجۇز، ون ەكى اتا باي ۇلى، رۋىم ىسىق، ناعاشىم جاپپاس دەپ قالجىڭداپ قويادى. قازاقشاعا سۋداي، قازاقتاي اڭقىلداق، سوزگە شەشەن، ۇرىس بىتكەن سوڭ جەرتولەدە مۇحيتتىڭ ءانى «ايدايدى» شىرقاپ سالدى. تولەۋعالي تۋمىسىنان باۋىرمال ەدى، گريشانى ءبىر تۋعان ىنىسىندەي جاقسى كورىپ كەتتى. اۋەلى ءابىل كۇزدە، گريشا 23 قاڭتاردا قازا تاپقاندا تولەۋعاليدىڭ كەۋدەسى ات باسىنداي شەرگە تولدى. ءبىرتۇرلى سۇلق قالعان.

تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ كوزدەگەنىن قالت جىبەرمەيتىن سنايپەرلىك قۋاتىن قارسى جاق «قارعىس»، «وبا»، «قارا ءولىم» دەپ اتادى. ورىس ەمەس بوگدە اتقىشتىڭ كوزىن جويۋ وپەراسياسىن بەرليندە سنايپەرلەر مەكتەبىنىڭ جەتەكشىسى مايور كونينگس ازىرلەدى. فاشيستىك گەرمانيانىڭ ەڭ تاڭداۋلى  سنايپەرلەرى ماتتياس حەتسەناۋەر، برۋنو سۋتكۋس، فريدريح رەين جويعان جاۋ سولداتتارى ەسەبىمەن سالىستىرعاندا قۇرباندىق سانى الدەقايدا اسىپ تۇسكەن شىعىس مايدانداعى مەرگەنگە اس-سنايپەر تاعايىنداۋ تۋرالى بۇيرىق جوعارىدان تۇسكەن. بۇل 20 جاسار اس-سنايپەر يوزەف اللەربەرگەر مايدان شەبىنە ءالى جەتىپ ۇلگەرمەگەن ۋاقىت. ول 1944 جىلى جازدا ۇرىسقا كىرىسىپ، قىزىل ارميانىڭ 345 وفيسەرى مەن سولداتىن جويىپ جىبەردى.

تەمىر كرەست العان  ەرەسەك اس-سنايپەردى باتىس مايداننان الىپ، موسكۆا تۇبىنە، كالينين مايدانىنا جىبەردى. اڭدىسقان قوس سنايپەردىڭ كوزدەگەن ماقساتى بىرەۋ: ءبىر-بىرىن و دۇنيەگە، دەرەۋ اتا-باباسىنا اتتاندىرۋ بولاتىن.

23 اقپان 1944 جىل. سوۆەت ارمياسى كۇنى. كالينين مايدانىندا سۇيەكتەن وتكەن سۋىقتا، مۇز جاستانعان اتقىششىل ەر قارسىلاس مىقتىمەن جەكپە-جەكتە كۇنۇزاق اڭدىسىپ وتىردى. بەرليننەن مۇنى ءولتىرۋدى مۇرات قىلىپ، كوكسەپ جەتكەن نەمىس سنايپەر مۇنىڭ تۇبىنە جەتكەن سوڭعىسى ەدى. نەمىس سنايپەرى تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ قىل موينىنان وق تيگىزگەندە، بۇل قارسىلاسىن قاق ماڭدايدان ءدال كوزدەپ، شۇرىپپەنى باسىپ ۇلگەردى.  ءنومىر  397.

دالالىق گوسپيتالدا تولەۋعالي ابدىبەكوۆ ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى قانسىراپ جاتىپ،  سوعىستا ءوزى ولتىرگەن رەيحتىڭ ءبىر باتالون وفيسەر-سولداتىنىڭ ەڭ شەتىنە بارىپ، قازداي ءتىزىلىپ تۇرعانداي سەزىنگەن. ارقاعا كوكەك اي سوڭىنا قۇس كەلگەن ۋاقتا وزەن-كولدە شۇپىرلەگەن قيساپسىز ۇيالاردان ۇشقانداي كوك ءجۇزىن قۇس باسىپ بارادى. كوز الدىنا ەلەستەپ، قاڭقىلداعان قاز داۋىسى ەمىس-ەمىس جۇرەگىنە جەتتى.

تولەۋعالي ابدىبەكوۆتى كالينين وبلىسى سوكولنيچيي اۋدانى ناسۆا-نوۆا ستانسياسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنا جەرلەدى. جاقىن جەردە ونىڭ قانداسى، پۋلەمەتشى باتىر قىز مانشۇك مامەتوۆا جاتىر.

سوعىستان سوڭ ايدارحان احمەتوۆ فرۋنزەگە ءتىرى ورالعان: «مايداندا سنايپەر قوس قازاقپەن بىرگە بولدىم. ءابىل نۇسىپبايەۆ پەن تولەۋعالي ابدىبەكوۆ. ەكەۋى اعايىندى قوڭىر قازداي بىر-بىرىنە ۇقسايتىن، سۇڭعاق بويلى، اققۇبا ءوڭدى جىگىتتەر. 1942 جىلدىڭ قازان ايىندا ەكەۋى توسقاۋىلعا شىعىپ، العى شەپتە قۇپيا اتىس ۇيالارىندا جۇبى جازىلماي بىرگە ءجۇردى»، – دەپ ەستەلىك جازدى.

سوعىستا روكوسسوۆسكيي، گوۆوروۆ، ۆاسيليەۆسكيي، تولبۋحين سياقتى قولباسشىلار قاراپايىم سولدات ءومىرىن قىزعىشتاي قورعاۋدى ءبىلدى. ءبىراق سەنبەستىك پەن قاتالدىق سوعىس ىزعارىنان بەتەر ەسىپ تۇردى.

P.S.

1945 جىلى قىستا ناسىرحاننىڭ 17 جاسار كەنجەسى، ۇلداردان امان قالعان جالعىز تۇياعى اقىلبايدى سوعىسقا اكەتكەن. اكەسى سوندا «قۇداي-اۋ، بۇل كىمدى ءولتىرىپ قارق قىلادى؟» دەپ ساقالىنا جاس تامىپ جىلادى. قۇداي وڭداپ، ۇزاماي سوعىس اياقتالعان. كىشى ۇل ەلگە امان ورالىپ، تاۋ-كەن پوليتەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستى.

سارىارقانىڭ بەتپاقپەن ۇلاسار ءبىر اۋىلىندا، ون ۇلىن بىردەي سوعىسقا اتتاندىرعان تاراقتى رۋىنىڭ شالىنا ونىنشى مارتە قارا قاعاز كەلدى. سوڭعى ۇلدىڭ قازاسىن شالعا ەل قالاي ەستىرتۋدى بىلمەي تىرىدەي ساستى.

اۋىلدا باۋىرىندا بالاسى جوق ءبىر اقساقال بار ەكەن. سول كىسى رۋلاس، اتالاس شالعا مىناۋ قارالى حاباردى ەستىرتۋگە بارعان.

«قازاق تەگى كوك ءتاڭىرى اسىل وزەگىن امان ساقتاعان قۇدايدىڭ حالقى. نەبىر قاندى جورىق جويقىن شاپقىنشىلىقتا تۇقىمى قۇرىماعان دەگدار حالىقپىز. ارۋاقتى يەن اتامەكەن جەرى قىپشاق ءناسىلىن كەزەنگەن اتا جاۋ اتاۋلىدان تالاي قۇتقارعان. جالعان دۇنيەدە سەن بالا قىزىعىن كوردىڭ، جەلكىلدەگەن قول سياقتى قۇداي بەرگەن ون ۇلىڭ تەگىس اتقا مىنسە، اكە بولىپ ءسۇيسىندىڭ. مەن بولسام قۋباسپىن، قۇداي ۇرپاق ءسۇيۋدى بۇيىرپادى. جاراتقان اسىل ءتاڭىرىمدى ءبارىبىر قارعامادىم. ۇلدارىڭ قان مايداندا تەگىس شەيىت بولعان ەكەن. سونى ەستىرتۋدى ەل-جۇرتىڭ ماعان اماناتتادى.ورنىندا بار وڭالار، بەكەم بول، باۋىرىم،  جاس وسكىن نەمەرەلەرىڭ امان بولسىن. كۇنى ەرتەڭ ورتەڭگە وسكەن شوپتەي ۇرپاعىڭ قاۋلاپ وسۋگە ءناسىپ ەتسىن!».

تولەۋعاليدىڭ قياندا قالعان تۋعان اۋىلىندا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن بىرنەشە اۋلەت نەمىس بار ەدى. وزەن سۋى كوكتە كۇن بالقىعاندا التىن دارياداي جارقىراپ جاتادى.  سوعىس بىتكەن جىلعى جاز قۇندىزدىدا ءتورت بالا سيىردىڭ قۇيرىعىنا جابىسىپ، تەرەڭ سۋدان مالتىپ شىقپاق بولعان. سۋ ءتىلسىز جاۋ. بالالار سۋداعى شىرماۋىققا اياعى وراتىلىپ، شاشىلىپ قالعان. جاعاعا سيىرمەن قوسا ءبىر بالا ءجۇزىپ شىعادى. ءۇش قازاق بالا تۇڭعيىقتان شىقپاي قالعان. نەمىس بالاسى سۋدا بالىقتاي جۇزەتىن. ول سۇڭگىپ كەتىپ، ويىن دوستارىن بىر-بىرلەپ سۋدان امان الىپ شىقتى. كولحوز باستىعى بۇل ەرلىگى ءۇشىن نەمىس بالاعا تاي بەردى.

27.02.- 28.02.2015.

سۋرەتتە: اعا سەرجانت ءابىل نۇسىپبايەۆ (1916-1943)، ورتادا تولەۋعالي ابدىبەكوۆ (1916-1944)، 22 ارميا گەنەرال-مايور ي.ۆ.پانفيلوۆ اتىنداعى قىزىل تۋلى 8ء-شى  گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1077 اتقىشتار پولكىنىڭ 1ء-شى اتقىشتار باتالونىنىڭ 2ء-شى روتاسى سنايپەرى، اعا سەرجانت، 6 وردەن بۇيىرعان.

ءۇشىنشىسى – قاتارداعى جاۋىنگەر، وزبەك سنايپەرى انورباي ەرجانوۆ.

ايگۇل كەمەلبايەۆا، جازۋشى