ناۋرىزدىڭ 10-ى كۇنى رەسەي فەدەراسياسى پرەزيدەنتى ۆلاديمەر پۋتين رف سەنتروبانك  باسشىلىعىنا جانە مينيسترلەر كابينەتىنە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە دەيىن ەاەو جانە كو اياسىنداعى ورتاق ۆاليۋتالىق ينتەگراسيا قۇرۋدى جەدەلدەتۋدى تاپسىرعان بولاتىن.  Qamshy،kz  پورتالى "ەاەو اياسىندا ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋ" ماسەلەسىنە قاتىستى ءبىرقاتار قازاقستاندىق  ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن بىلگەن ەدى.

تەمىربەكوۆا جانار امانگەلدى قىزى، ە.ع.ك. ق ر  "داڭق جۇلدىزى" وردەنىنىڭ يەگەرى:

- ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى مۇنداي ماڭىزدى ماسەلەنى تەك ءبىر ەلدىڭ پرەزيدەنتى شەشە المايدى. بۇنداي جاعدايدا ەۋرازيالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ۇستانىمدارى سايكەس كەلمەۋى مۇمكىن. رەسەيدەگى ءرۋبلدىڭ قۇلدىراۋى مەن الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى تۇرعىسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندەگى ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق، قارجىلىق  تۇراقتىلىعى مەن تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ قالۋدىڭ ەففەكتيۆتى جولدارىنىڭ ءبىرى - وداق اياسىندا ورتاق ۆاليۋتالىق ينتەگراسيا قۇرۋ. الايدا، بۇل جان-جاقتى تالقىلىنىپ، پايداسى مەن كەلتىرەتىن شىعىندى تولىق  ەسەپتەپ، ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزگەننەن كەيىن عانا قابىلداناتىن شەشىم. ازىرگە، رسەي پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيننىڭ  ينيسياتيۆاسىمەن ۇسىنىلعان بۇل يدەيا نەمەسە باستاما وداققا مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعىنىڭ ءبىر اۋىزدان قولداۋىن تاپقان جوق. قازاقستان، بەلورۋسيا جانە جاقىندا عانا مۇشەلىككە وتكەن ارمەنيانىڭ ەكونوميستەرى مۇنى تولىق زەردەلەۋى ءتيىس. بۇدان كەلەتىن كىرىس نەمەسە شىعىس (پليۋسى يلي مينۋسى) تاۋەكەلدەرىن (ريسك) سارالاۋى كەرەك. تاعى دا ايتام، بۇل ءبىر ەلدىڭ ۇسىنىسىمەن قابىلدانا سالاتىن ماسەلە ەمەس.

راسۋل جۇمالى، ساياساتكەر:

- رەسەي پرەزيدەنتى ۆ. پۋتين وب جانە ۇكىمەتكە قىركۇيەككە دەيىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋدى تاپسىردى. پۋتين الدى دا تاپسىرمانى بەرە سالدى. وداقتاعى تەڭ قۇقىلى قوس ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرىمەن اقىلداسقان دا جوق. قۇددى بۇرىنعى كسرو كەزىندەگى ديكتاتورلار سەكىلدى. نەگىزى بۇل ءپۋتيننىڭ ءاۋ باستا كوزدەگەنى ەدى. بۇرىنعى وداقتاس ەلدەردى قايتا وزىنە تارتۋ. ول ءۇشىن كو مەن ەاەو تاپتىرماس قۇرال عانا. وسىلاي پۋتين كوزدەگەن ماقساتىنا ساتىلاپ جەتىپ كەلەدى. ءتىپتى، قىرىمدى رەسەيدىڭ قۇرامىنا قوسىپ الۋىنىڭ دا استارىندا وسى جاتىر ەدى. ال اقش پەن ەۋرووداق رەسەيگە ۇستى-ۇستىنە سالعان سانكسيالارىنان كەيىن بۇل پروسەس ۇدەي ءتۇستى، ءتىپتى. الايدا 2014  جىلى (رەسەيگە سالىنعان ۇلكەن سانكسيالاردىڭ كەزىندە) رەسەيلىك ساراپشىلار ەاەو اياسىندا ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋ پروسەسسى كەمىندە 5 جىل قاراستىرىلۋى كەرەك دەگەن ەدى. ال قازاقستان شە؟  قازاقستان قازىرگى تاڭدا ديەۆالۆاسيانىڭ الدىندا تۇر. ۇلتتىق بانكتەگىلەر ەلدە ەشقانداي ديەۆالۆاسيانىڭ بولمايتىنىن ەسكەرتكەنمەن، ەندى حالىق وعان سەنبەيدى. ال ۇكىمەت شە؟ ۇكىمەت بولسا 2016 جىلعا قاراي دوللارسىزدانامىز دەپ الەك. بۇل مۇمكىن ەمەس. مىسالى، بىزدەگى ءىرى-ىرى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ بارلىعى دەرلىك دوللارمەن جۇمىس جاسايدى. ولاردىڭ دەپوزيتتەرى دوللارمەن ساقتالعان. ۇلتتىق بانكتىڭ باسقارما ءتوراعاسى ءۇمىت شاياحمەتوۆتىڭ "ءبىزدىڭ ەلدە بانكتەردە  دەپوزيتتەردى تەڭگەدەن كۇرت دوللارعا اۋىستىرۋشىلار سانى ەسەلەپ كەلەدى " دەگەنى تاعى بار. ياعني، ساراپشىلار تىعىرىقتان شىعاتىن جالعىز جول - وسى دەۋى بەك مۇمكىن.

 ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى دەلىك. ال سول قابىلدانۋى مۇمكىن ۆاليۋتانىڭ اتاۋى شە؟ ءتۇرلى نۇسقالارى بار. مىسالى - "التىن"، ءتۇبى سوناۋ "التىن وردادان" سىر تارتادى. نەمەسە "ەۆراز" ەۋروپا وداعى سەكىلدى وداقتاس ەلدەرگە ورتاق تىلدە. ارينە، بۇل تەك جورامال عانا. نەگىزى وداقتاعى باسىمدىق رەسەيدە. سوندىقتان اڭگىمەنىڭ توركىنى "رۋبلگە" اينالىپ سوعادى. ءبىز "ورتاق"، "كوللەكتيۆتىك" دەپ ايتامىز،  ال شىن مانىندە رەسەيلىك دەپ ويلايمىز. مىسالى، ءبىرقاتار باسىلىمداردا  "ءپۋتيننىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2016 جىلى ەاەو-نىڭ ورتاق ۆاليۋتاسى اينالىمعا ەنگىزىلەدى" نەمەسە "پۋتين ەاەو ياسىندا ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى" دەگەن تاقىرىپتاعى ماقالالار جارىق كوردى. ال نازاربايەۆ پەن لۋكاشەنكونىڭ اتى اتالمايدى. نەگە؟!

نەگىزى ەاەو مەن كو ءپۋتيننىڭ پوست-كەڭەستىك ەلدەردە ءوز بيلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇرالى دەپ بىلەمىن. ەندى وداق اياسىندا ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزسە - ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدەن تولىقتاي ايىرىلامىز. بۇل قاتەر، ءقاۋىپتىڭ سيگنالى.

ماۋلەن اشىمبايەۆ، ءماجىلىس دەپۋتاتى:

- رەسەيدە بولعان ديەۆالۆاسياعا بايلانىستى ولاردىڭ تاۋارلارى ءبىزدىڭ نارىقتا ايتارلىقتاي ارزانداعان. سوندىقتان ءبىزدىڭ تاۋارلاردىڭ باسەكەلەستىگىنە اسەر ەتەتىن فاكتورلار جوق ەمەس. قازىرگى تاڭدا وسىنى تالقىلاۋ كەرەك، وسىنى شەشۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. ال ءقازىر ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋدى تالقىلاۋدىڭ  ەشقانداي پەرسپەكتيۆاسى جوق دەپ ويلايمىن. سوندىقتان، قايتالاپ ايتام،  بۇل سۇراق پارلامەنتتە تالقىلانباعان، بىزدە بۇل تۋرالى ەشقانداي اقپارات جوق. ءبىزدىڭ ويىمىز قازىرگى تاڭدا ساۋدا-ساتتىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋ. بۇل نەگىزگى ماسەلە ءقازىر.

جىلبەك سەنبەك ۇلى، قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى، جۋرناليست:

- رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ءوز ەلىنىڭ ۇكىمەتى مەن ورتالىق بانكىنە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) ەلدەرىنىڭ ورتالىق بانكتەرىمەن ءوزارا بايلانىس ورناتا وتىرىپ، قىركۇيەكتىڭ 1-نە دەيىن اقشالاي (ۆاليۋتالىق) جانە قارجىلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىن شەشۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. سونىڭ ىشىندە باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ورتاق اقشا وداعىن قۇرۋ بولىپ وتىر. بۇل اقشا ءدال ءقازىر سول وداققا مۇشە رەسەي، بەلورۋسسيا، قازاقستان، ارمەنيا جانە مامىر ايىنان كەيىن قىرعىزستانعا ورتاق بولادى. الدىمەن سول اقشانىڭ اتاۋىنا توقتالساق، ءاۋ باستا ن.ءا.نازاربايەۆ «التىن» دەپ اتاۋ جونىندە ۇسىنىس تاستاعان. ەندى بىرەۋلەر «ەۆروعا» ۇقساتىپ، «ەۆراز» دەگەن ۇسىنىستار دا ايتىپ ءجۇر. 19 عاسىرعا دەيىن رەسەيدىڭ اقشاسى «التىن» دەپ اتالعان دەرەكتەر تابىلدى. ماسەلە ونىڭ اتاۋىندا ەمەس، ونىڭ «ەۆرو» سياقتى ۇستەمدىك ەتىپ وتىرعان «دوللارعا» توتەپ بەرۋىندە بولىپ وتىر. 2013 جىلعى ەسەپكە قاراعاندا «ەۆرو» اينالىمى 950 ميللياردتان اسىپ، دوللاردى باسىپ وزدى. ءقازىر الەمدەگى ناقتى ەسەپ ايىرىساتىن ەڭ مىقتى اقشا بولىپ وتىر. ال ەندى وسى «ەۆرو» ەۋروپالىق وداققا كىرەتىن 19 مەملەكەتتىڭ رەسمي اقشاسى سانالادى. ونىڭ ىشىندە 9 مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق اقشاسى بولعان. قالعاندارى مەملەكەت ىشىندە ەۆرومەن قوسا ءوز اقشالارىن دا اينالىمعا ەنگىزگەن. دەمەك، ءبىزدىڭ ايماقتىق وداقتىڭ زاڭدارىندا دا وسىنداي باپتاردىڭ بولاتىنى ءسوزسىز. ءار مەملەكەتتىڭ ورتاق اقشادان بولەك ءوز ۆاليۋتاسى دا ساقتالۋى ءتيىس. ەۆروايماققا (ەۆروزوناعا) كىرمەي-اق ءبىرجاقتى ساياسات ۇستانىپ وتىرعاندار دا بار. بۇعان كوپتەپ مىسال كەلتىرۋگە بولادى: افريكالىق وداق(رەند)، جاڭازەلانديالىق (دوللار)، وڭتۇستىكامەريكالىق (سۋكرە) ورتاق اقشا ايماقتارى بار. بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردە بۇل ماسەلە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. ءبىز ايتايىق-ايتپايىق ءبارىبىر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە بولىپ ەنىپ كەتتىك. بۇدان ءارى ورتاق ۆاليۋتانىڭ دا ەنەتىنى ءسوزسىز. ءبىراق پايدالى، ءارى زياندى جاقتارى دا بار. تەك شيكىزات رەتىندە سىرتقا مۇناي مەن قازبا بايلىقتارىن عانا ساتىپ كۇنەلتىپ وتىرعان قازاقستان ءۇشىن پايداسى شامالى بولماق. اشىلا سالىپ قايتا جابىلىپ جاتقان وندىرىستەردىڭ الدىمەن سىرتقى نارىققا پايدالى-پايداسىزدىعىن انىقتاپ الماي بولمايدى. ماسەلەنى، تىكۇشاق شىعاراتىن زاۋىت سالعاننان گورى، قىرعىزستان سياقتى الدىمەن وزىمىزدە بار ماقتا-ماتا توقىما ءوندىرىسىن دامىتۋ كەرەك. قولدا باردى ۇقساتىپ الماي، بىردەن پايداعا بەلشەمىزدەن باتقىمىز كەلەدى. ءبىز ەڭ ارىسى، وزبەكستان ىسپەتتى شۇلىق تا شىعارمايمىز. سول ءوندىرىستى نەگە قولعا الماسقا؟! بىزدە ءماقتا-جۇن شيكىزاتى جەتكىلىكتى. ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزىلسە تاۋەلسىزدىگىمىزدەن دە ايىرىلامىز دەپ بايبالام سالا بەرۋگە بولمايدى. وداققا ەنگەننەن كەيىن ونىڭ زاڭدى ءتيىمدى جاقتارىن دۇرىس پايدالانۋىمىز قاجەت.

نۇرزات توعجان