مەنىڭشە، سۇراقتار قازاق­شا دا، ورىسشا دا بولدى. مەن ورىسشا جاۋاپ بەردىم. قاتە ءتۇسىنىلۋى مۇمكىن اۋدارماسىن ەمەس، ءوزىمنىڭ جاۋابىمدى بەرۋى كەرەك ەدى. مىڭداعان تىڭدار­ماندار مەن وقىرمانداردى اداستىرماس ءۇشىن «ەركىندىك»، «تاۋەلسىزدىك»، اسىرەسە، «تولىق تاۋەل­سىزدىك» سەكىل­ءدى وتە كۇردەلى تاقىرىپتى جەتكىلىكتى دايىندىقسىز ادام­داردىڭ اقپاراتتىق كەڭىس­تىكتەردە تال­قى­لاماعانى ءجون. ساياساتتىڭ جوعا­رى ماتەماتيكا­لىق ەسەبىن شەشۋگە ۇمتىلماس بۇرىن، الدىمەن سايا­سات­تاعى كوبەيتۋ تابليساسىن مەڭگەرىپ الۋ كەرەك. كوپۇلتتى قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ «تو­لىق تاۋەلسىزدىگى» دەگەنىمىز نە؟ جۇزدەگەن ۇلت­تاردان قۇرالعان 17 ميلليون حالقى بار مەم­لە­كەت­ءتىڭ قۇرامىندا 10 ميلليون قازاقتىڭ ءقازىر نە­مەسە بولاشاقتا تولىق تاۋەلسىز بولۋى مۇمكىن بە؟ جۋرناليستەر بولماستى ارمانداماس بۇرىن وسى ساندارعا وي جۇگىرتۋى ءتيىس ەدى. سوندىقتان دا وسىن­­داي قۇرعاق قيال جاستار اراسىنا دا تارالىپ كەتە مە دەپ قورقامىن. 2ح2=4 بولاتىنى سەكىلدى، جەر بەتىندە تولىق تاۋەلسىز ەشبىر حالىق جوق، ءجا­نە ەشقاشان دا بولمايتىنىن ەستەن شى­عار­ماعان ءجون. تمد كولەمىندە ءبىر عانا ۇلتتان قۇرالعان جال­عىز مەملەكەت – ارمەنيا. وندا ءبارى – 100% دەر­لىك ارمياندار. ولاردى تولىق تاۋەلسىز حالىق دەپ اتاۋعا بولا ما؟ شىنىندا ناعىز باقىتتى ما؟ جوق. ولار دا باسقا حالىقتار سەكىلدى الىس- جا­قىن كورشىلەرىنەن تاۋەلدى! ۇنەمى ءقاۋىپ كۇتۋمەن ءومىر سۇرەدى. عايىپتان تايىپ اڭقاۋلار ارمانداعانداي ۇشان تەڭىز بايلىعىمىز بەن ۇشى-قيىرسىز كەڭ ايماعىمىزدا ات توبەلىندەي قازاقتار وزدەرى جەكە قالعانىن ەلەستەتىپ كورەيىكشى. سوندا ءبىزدى الدان نە كۇتەدى؟ تولىق تاۋەلسىز، با­قىتتى ەل بولا الامىز با؟ نە بولاتىنىن مەن بولجاپ بەرەيىن. ءبولىنىپ كە­تەمىز. وتكەن عاسىرلاردان بەرى ءالى كۇنگە حالىق­تى بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق سانا-سەزىم قالىپتاسا ال­عان جوق. ازىرشە جەرگىلىكتى اتالاستىق، رۋلىق، ءجۇز­دىك سانا-سەزىمنىڭ باسىمدىعى بايقالادى. بۇل پىكىر­مەن ەشبىر ساياساتكەر تالاسا المايدى. «وتانشىلداردىڭ» كەيبىرى «تولىق تاۋەلسىزدىك» تۋرا­لى قىزۋلانا ايتا باستاسا-اق، ونىڭ نەگىزگى ويى­نىڭ تۇبىندە اتالاستىق، رۋلىق، ءارى كەتكەندە ءجۇز­دىك پىكىر جاتقانىن تۇسىنە قويامىن. بولاشاق ادايستان تۋرالى نەمەسە قازاق ەلى­ءنىڭ باسقا قيىرلارىنداعى وسىنداي جوبالاردى ەستىمەگەن ەشكىم جوق شىعار؟ ازىرشە ءبىزدى بىرىكتىرىپ ۇستاپ تۇرعان ءتورتىنشى ءجۇز – رەسپۋبليكامىزدىڭ كوپ ۇلتتان قۇرالعان حالقى. قازاق حالقىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ ءۇشىن دە ءتورتىنشى ءجۇزدى ساقتاۋ كەرەك. تولىق تاۋەلسىزدىك تۋرالى قيال قاي حالىق ءۇشىن دە ءقاۋىپتى ساياسي ينفانتيليزم. انىعىراق ايت­قاندا، بالالىق اڭقاۋلىق. ال قازاقستاننىڭ ناعىز وتانشىلدارىنا نە ىستەۋ قاجەت؟ رەسپۋبليكا حالىقتارىنىڭ ۇلتارالىق جانە تاپ ارالىق ءوزارا تاۋەلدىلىگىن سانالى تۇردە جەتە تۇسىنۋىنە تاربيەلەۋى قاجەت. بۇل – ءبىزدىڭ تۇتاس­تى­عىمىزدىڭ نەگىزگى شارتى. بۇل – قازاق حالقىنىڭ بولاشاعىنىڭ كەپىلى. دەنەدەگى اعزالار سەكىلدى ءبىز­ءدىڭ حالقىمىزدىڭ ۇلتتارى ءوزارا تاۋەلدى. كو­پ­ۇلتتى قوعامنىڭ اسقاق ماقساتى – وسى! جۇرەك، باۋىر مەن بۇيرەك باسقا اعزالاردان تولىق تاۋەلسىزدىكتى ارمانداي المايدى. وسى تۇ­جىرىمدى حالىقتىڭ جەتە تۇسىنۋىنە كومەكتەسۋ – وكىمەت (ەكونوميكالىق جانە ىشكى ساياساتتاعى ساۋاتتىلىعىمەن) پەن قالامگەر زيالىلاردىڭ مىندەتى. ءبىز جالپىعا بىردەي ءوزارا تاۋەلدىلىكتىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارىن بىرتىندەپ ءتۇسىنىپ كەلەمىز. پلانەتامىزداعى الىس-جاقىن كورشىلەرىمىزبەن ءوزارا تاۋەلدىلىگىمىز تۋرالى بىلىگىمىزدى ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋدى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. مىڭداعان جىلدار ءوزارا قارىم-قاتىناستاعى، 7 مىڭ كيلومەترگە سوزىلىپ جاتقان رەسمي ورتاق شە­كارامىز بار رەسەيدەن تولىق تاۋەلسىز بولا الا­مىز با؟ نەمەسە قىتايدان؟ سونداي-اق، قىر­عىز، وزبەك، تۇركمەن، ءازىربايجاننان؟ ءقازىر دە، ەشقاشان دا بولا المايمىز! ءبىز دە، سونداي-اق، ولار دا بىر-بىرىمىزدەن ءوزارا تاۋەلدىلىگىمىزدى تەرەڭ ۇعىنا الساق قانا بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرىپ، ءارقايسىسىمىزدىڭ دا قالاعا­نى­مىزشا وسىپ-وركەندەۋىمىزگە قولايلى جاعداي تۋىندايدى. العاش 1979 جىلى تاشكەنتتە وتكەن ازيا مەن اف­ريكا ەلدەرى جازۋشىلارىنىڭ كونفە­رەن­سيا­سىن­داعى باياندامامدا جاريالاعان مەنىڭ فيلوسوفيام – وسى. سودان بەرى بارلىق قۇرلىقتار مەن حا­لىقارالىق كەزدەسۋلەردە جەتىلدىرە ءتۇسىپ، حا­لى­ق­ارالىق جاعدايلاردى ساراپتاي وتىرا، ۇستا­نىمىمنىڭ دۇرىستىعىنا كوزىمدى جەتكىزىپ كە­لە­ءمىن. كەڭەستەر وداعى تاراعانعا دەيىن مەن ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىكتى ايىپتايتىن حالىقارالىق تري­بۋنال­دىڭ مۇشەسى رەتىندە افريكانىڭ، ازيا مەن وڭتۇستىك امەريكانىڭ سوعىس ءورتى شارپىعان ەل­دەرى – انگولا، موزامبيك، ەفيوپيا، رۋاندا، اۋ­عانستان، كامبودجا، ليۆاندا بولدىم. 90-شى جىل­دارى سوعىس ءورتى تۇتانعان ازەربايجان، گرۋزيا، چەچنيا، ينگۋشەتيا، مولدوۆا، تاجىكستانعا ارا اعايىندىق ماملەگەرلىكپەن باردىم. باي­قا­عا­نىم، سول ەلدەردەگى سوعىس وزدەرىنىڭ ارالاس ۇلت­تى مەملەكەتتەرىندەگى ەتنوستاردى تولىق ءتا­ۋەل­سىزدىككە جەتكىزبەكشى بولعان ساياساتكەرلەردىڭ ءتا­جىريبەسىزدىگىنەن باستالعان. ۋكرايناداعى قا­ءزىر­گى جاعداي دا وسىنداي. مەن سەكىلدى كوپ جاساعان، ەل اراسىنا سوعىس ءور­ءتىن تۇتاتۋعا سەبەپ بولعان قيىن تۇيىندەردى شە­شۋ­گە اتسالىسىپ، كەلىسىمگە قول جەتكىزۋدە مول ءتا­ءجى­ريبە جيناقتاعان بىردە-بىر قازاق جوق بولا تۇ­را، ۇلتارالىق قاتىناستاردان بىلەرى از كەي­ءبى­رەۋلەردىڭ وتانشىل ەمەس دەپ، ەل الدىندا اقىل اي­تىپ، اشىقتان-اشىق ايىپتايتىنىنا تاڭ­عا­لام. تاعى دا كوسىپ ايتارىم: قازاقتار تۇگىلى، 17 ميلليون حالىقتىڭ يەلى­گىن­دەگى مۇنايى، مەتالى، التىنى، كۇمىسى، ۋرانى، كو­ءمىرى – مەندەلەيەۆ تابليساسىنىڭ بار باي­لى­عى­نا تۇنىپ تۇرعان 2 ميلليون 700 مىڭ شارشى كي­­لومەتر ايماققا قوسا جۇزدەگەن ميلليون گەكتار قۇنارلى ەگىس القاپتارى مەن جايىلىمدىق جەر­لەرى بار مەملەكەتىمىزگە دە كورشىلەرىنەن تو­لىق تاۋەلسىز بولۋعا بولمايدى. ال كورشىلەرىمىز – رەسەي 150 ميلليون، جۇڭگو – 1 ميلليارد 300 ميلليون، وزبەكستان – 30 ميل­ليون، تاعىسىن-تاعىلار. كىم بىزگە ءوزىمىز يگەرە المايتىن وسىنشا باي­لىق­تى جەكە بيلەتىپ قويادى. اشىعىن ايتقاندا، ءبىزدى قۇتقاراتىن رەسەيمەن تاريحي قالىپتاسقان دوستىعىمىز! ناعىز قا­زاق وتانشىلدارى وسىنى مويىنداۋى ءتيىس، ال بۇل دوستىقتى بۇزۋعا تىرىساتىندار، شىندىعىندا قازاق ەلىنىڭ بولاشاعىنا قارسى ارەكەت جاساپ جۇرگەندەر.

ولجاس سۇلەيمەنوۆ، "قازاق ادەبيەتى" گازەتىنەن