«كىتاپتى ورتەگەننەن دە اۋىر قىلمىس – ونى وقىماۋ» دەيدى. دەمەك، وقىماعاننان ورتەپ جىبەرگەن دۇرىس. نەمەسە باسقا دا ءبىر كەرەككە قالاي دا جاراتۋعا بولادى. ايتەۋىر سورەسىندە سارعايىپ، شاڭ باسىپ، ياكي ءسىزدىڭ ءۇيىڭىزدىڭ ءسانىن كىرگىزىپ (!) تۇرۋى شارت ەمەس. نە وقىلۋ كەرەك، نە... بۇل – باياعى ءسوز. سول زامانداردا بالكىم، قۇلاققا جاعىمدى، كوكەيگە قو­نىم­­دى بولعان-اق شىعار. ءبىراق بەلگىلى ءبىر شىندىقتىڭ دا عۇمىر-جاسى بولادى. بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعىنىڭ جانىندا «جارامدىلىق مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن» مۇن­داي ادەمى سوزدەر تىم ءالجۋاز. برودسكيي­ءدىڭ وسى ءسوزىن انىق اقيقات دەپ الىپ، اينا­لاڭىز­عا قاراپ كورىڭىزشى. بۇكىل جۇرت – قىل­مىسكەر. «اۋىر قىلمىس» جاساعان. ال، ءسىز اق قازدار اراسىنداعى جالعىز اققۋ – «وقىمىستى». «قۇتىلار حال بولمادى مىنا دۋدان، ءبىز دە ىشپەسەك بولمايدى جىن­دى سۋدان» – زاماننىڭ سۇرقىلتايىنا قايلا تابا الماعان اباي-ماسعۇت كەلەدى كوز الدىڭا... ءقازىر ءۇي-جايى بار كەز كەلگەن قازاق­تىڭ شاڭىراعىنان قۇرىعاندا ءبىر كىتاپ كەزدەستىرمەي قالمايسىز. ءبىر ۇيدە البا-جۇلباسى شىعىپ، بالاسىنا ويىنشىق بولۋعا جاراپ، اياق استى يلەنىپ جاتادى. ەندى بىردە سورەدە رەتسىز بولسا دا ايتەۋىر ازدى-كوپتى جينالىپ تۇرادى. العاشقى كورىنىسكە كۇيىنەسىڭ. سىرتقى مۇقاباسى بولمايدى كوپ جاعدايدا، – ءجونىن قولىڭىز تيسە ءىشىن اقتارىپ وتىرىپ ءبىلۋىڭىز مۇمكىن. مۇنداي جايتقا عابيت ءمۇ­سىرەپوۆتىڭ «ۇلپانى» ارقىلى كۋا بول­عا­نىم بار. بالانىڭ ويىنشىقتارىنىڭ ارا­سىندا جاتقان جارتىكەش كىتاپتان ءاي­گىلى روماننىڭ ءبىر بولشەگىن تانىعام، جازۋشىنىڭ ءوزى شىعارماسىنىڭ نەگىزگى باستاۋ دەتالى رەتىندە پايدالانعان ۇلپان­نىڭ مۇردەتاسىنىڭ ءبىر سىنىعىن مونشادان كورەتىنى بار ەدى عوي. سول ەسىمە تۇسكەن. بىر-بىرىنە ۇقساس ەكى وقيعانى ىشتەي سالىس­تىرىپ، تاڭدانا باس شايقاپ ەدىك. سۇرا­دىم، ءۇي يەسى كىتاپتىڭ قانداي شىعارما ەكەنى­نەن بەيحابار. ءتىپتى، ويىنشىقتاردىڭ اراسىنا قالاي تۇسكەنىن دە، ۇيىنە قالاي كەلگەنىن دە بىلمەيدى. ال، مۇسىرەپوۆتى ءبى­لە­ءتىن بولىپ شىقتى. «ۇلپاندى» تانىمايدى – وقىماعان، جازۋشىنىڭ اتىن ەستىگەن، كلاسسيك ەكەنىنەن حاباردار. ءبارى تۇسىنىكتى بولعان – كىتاپ اتاۋلىنى مۇلدە وقىمايدى. قول تيمەيدى. قولى ءتيۋى مۇمكىن شاعىندا – وقىماعان! ەندى، مىنە، نەمەرەسى كىتاپپەن ويناپ ءجۇر... ەكىنشى كورىنىس قالاي بولعاندا دا ادام­دى سۇيىندىرەدى. كوردىڭىز، مولدىرەي ءتىزىلىپ تۇر. قازاعى، ورىسى، اعىلشىنى، نەمىسى، فرانسۋزى... – ارالاس. اۆتورعا، ۇلت­قا نەگىزدەلگەن رەت ەمەس، كىتاپتىڭ سىرت­قى ءتۇر-تۇسى، كولەمىنە قاراي ساپ ءتۇز­گەن. ءبارىبىر ادەمى كورىنىس، جاراسىمدى سۋرەت. وتاعاسى قىرىقتان ەندى اسقان، الپاۋىت بولماسا دا، اجەپتاۋىر باقۋاتتى تۇرمىسى بار، پىسىق كىسى. «بىزدەردە مىناداي بار، مىناداي بار»-دىڭ جونىمەن جاڭا سالىپ بىتكەن قوس قاباتتى ءۇيىنىڭ ىشى-تىسىمەن تانىستىرىپ جۇرگەن. جاڭا­دان بەرى «جاقسى ەكەننەن» وزگە سوزگە با­رىسپاي، ءسوزۋار اعامنىڭ ماقتانىشتى لەبىنە قۇلاق توسەپ قانا كەلە جاتىر ەدىك، سوڭ­عى كورىنىس ەرىكسىز سۇراققا جەتەلەگەن. – وقىدىڭىز با؟ – نەنى؟.. ا، مىنالار ما... مەنىڭ ونداي اۋرۋىم جوق ەكەنىن بىلەسىڭ ءوزىڭ. – «قول تيمەيدى بۇعان، باسقا دا ماڭىزدى شارۋالار بار عوي» دەگەنمەن استاس ماڭعاز جاۋاپ. ءوزىنىڭ ىسكەر ەكەنىنە، ۇيدە قاراپ بوس وتى­را المايتىنىنا دەگەن ماقتانىش دارەجەسىنە جەتكەن اقتالۋدىڭ لەبى ەسەدى لامىنەن. نەگە ەكەنىن، ايەلى ءمۇعالىم بە ەكەن دەگەن وي كەلگەن العاش. – كىم وقيدى مۇنىڭ ءبارىن! ءبىزدىڭ شال­دىڭ جيناپ جۇرگەنى عوي. بىلتىر ءوزى قايت­قان سوڭ، وسىندا اكەلدىم. اۋىلداعىلار ۇيگە سىيمايدى دەيدى. كورشىلەرگە تاراتىپ بەرەمىز بە، قايتەمىز دەپ وتىر ەكەن، قان­شا دەگەنمەن شالدىڭ قولى تيگەن، ءيىسى سىڭگەن دەگەندەي... قيمادىم. مىنە، ارنايى زاكازبەن پولكا جاساتىپ، ساقتاپ قويدىم. تاعى دا ماقتانىش. اكەمنەن قالعان مۇرانى ساقتاپ وتىرمىن دەگەن جاراسىمدى ماقتان. بۇدان ارى اكەسى تۋرالى اڭگىمە كەتتى. – ءبىزدىڭ شال سۇمدىق كوپ وقيتىن. بىزگە دە وقىڭدار دەپ وتىرۋشى ەدى، وعان قايدا... – «شالەكەڭ دە ايتا بەرەدى وسى» دەگەن لەپ­تە لەكىتە ءبىر كۇلىپ الدى. – تاڭ­عالام، وسىنىڭ ءبارىن قالاي وقىپ تاۋىستى ەكەن، ول ءۇشىن دە ءبىراز ءبىلىم، شىدام كەرەك قوي. ءبىراق سول وقۋىنىڭ ارقاسىندا كەيىن­نەن اۋىلدىڭ اكىمى بولدى. سۇمدىق شەشەن سويلەۋشى ەدى. اۋداننان، وبلىستان كەلگەن­دەر­ءدىڭ جينالىستاردا اۋزى اشىلىپ قالا­تىن. – بۇدان ارى اكىم اتامىزدىڭ اۋىلدى تەكسەرە كەلگەن وكىلدى قىزىل سوزبەن ماق­تاپ-ماقتاپ، ريزا قىلىپ شىعارىپ سال­عانى، زەينەتكە شىققاسىن اۋىلدىڭ اقسا­قال­دار القاسىنىڭ ءتوراعاسى بولعانىن، ول كەزدە دە شەشەندىگى مەن بىلىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا اۋىلعا ءبىر اۋىز ءسوز كەلتىرمە­گە­ءنىن، قىسقاسى، و باستا وقىمىستى ەدى دە­گەن­نەن باستالعان ەستەلىگىن زامانىن تازى بولىپ شالعان اككى ەدى، قۋ ەدى دەگەنمەن تۇيىندەگەنىن ءوزى دە اڭعارماي قالدى. – ونىڭ كىتاپ وقۋى دا جۇرتقا ۇقسامايتىن. سونشاما سارىلىپ وتىرۋعا ۋاقىت قايدا ءقازىر. ءبىر كىتاپتى ءبىر دەمالىستا وقىپ تاۋىسىپ تاستايتىن. ءبىز تاڭعالامىز. سوسىن، قولىنا ىلىككەن كىتاپتى وقي بەرەتىن. «اۆتورلارىنا دا نازار اۋدارمايمىن» دەي­ءتىن. شىنىمەن عوي، كىتاپتى وقىساڭ، وزىڭە كەرەكتىسىن الساڭ بولدى عوي، اۆتورىن قايتەسىڭ. كەيىننەن ءبىر وتىرعاندا ءوزى ايتتى، كىتاپتى ەل سياقتى سارىلىپ وقىپ وتىر­مايدى ەكەن. «ءبىر بەتىن وقىسام ەكىن­ءشى بەتىندە نە جازىلىپ تۇرعانىن وقىماي-اق بىلەم» دەيتىن. مىنە، بىلاي عوي سوندا، – دەپ اكەسىنىڭ كىتاپ وقۋ ءتاسىلىن سورەدەن كىتاپ الىپ، تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى. ءبارى تۇسىنىكتى بولعان. اكەسى كىتاپتى ساپىرىلىستىرىپ قاراپ شىققان، بالاسى: «مۇمكىن كەيىن پەنسياعا شىققاندا ما­عان دا كەرەك بوپ قالا ما، بالا-شاعا ەر جەتسە باسقا نە ىستەيسىڭ»، – دەپ ءجۇر. «وسى­نىڭ ءبارىن وقىعاننىڭ ارقاسىندا اۋىل­عا اكىم بولدى» – كىتاپتىڭ ىشىندە ءومىر ءسۇرۋدىڭ، قۋلىق-سۇمدىقتىڭ سان مىڭ ءتۇرى جازىلىپ تۇرادى دەپ ويلايتىن ادام­نىڭ اڭعال اقىلى، تار تۇيسىگى ايتقىزعان ءسوز. «ءسىز دە وقىپ شىقپادىڭىز با، ءبىراز جوعارىلاۋىڭىز مۇمكىن ەدى عوي»، – دەگىم كەلگەن. دەي المادىم. نە دەپ جاۋاپ بەرە­ءتىنى بەلگىلى ەدى. «پەنسياعا شىققاندا نە ىستەيسىڭ باسقا» – كىتاپتى قولى بوستار، ەرىك­كەندەر عانا وقيدى دەگەن بۇگىندەرى قالىپ­تاسقان تۇسىنىكتىڭ ءبىر ءتۇيىنى. ءيا، كىتاپ وقىپ، ەلگە سىيلى بولار، بىلىممەن بيىككە جەتەر زامان ەمەس ءقازىر! كۇن كورىس پەن جان جالداۋدى ىشتەن وقىپ تۋعان ادام­نىڭ اككى تۇيسىگى بۇل توقتامعا باياعى­دا بەرىك بەكىگەنى انىق. ال، ونىڭ اكەسىنىڭ كىتاپ جيناۋىن دا – كىتاپقا، وقۋعا دەگەن ماحاب­بات دەي الارسىز با؟ «ءبىر كەزدەرى ەلدىڭ ءبارى وقىمىستى بولعان» دەگەن شىندىعىنان داقپىرتى باسىم بولىپتى-مىستىڭ انىق دەرەگى تەك سول زامانداردا شىققان كىتاپتاردىڭ تارالىمىمەن عانا انىقتالىپ جۇرگەنى بولماسا، سول ءجۇز مىڭداعان تيراجدار كىتاپ جيناۋدى موداعا اينالدىرۋمەن شەكتەلگەندەي كورىنە بەرەدى. شاعىن عانا اۋىل اراسىندا «وقىمىستى» اتانعانىن كادىمگىدەي دارەجە سانايتىن كونەكوزدەرمەن از سۇح­بات­تاسقان جوقپىن، ءبىراق بۇكىل اڭگىمە «ول كەزدە قازىرگىدەي ەمەس، كىتاپ وقيتىنداردى سىيلايتىن ەدى، جۇرتتىڭ ءوزى دە از وقىماي­تىن» دەگەن جالپىلاما سوزدەن ارىعا بارمايدى. ناقتى سۇراقتارعا دۇرىس جاۋاپ الا المايسىز. «كىتاپ ءداۋىرىنىڭ» ادام­دارىمىز دەگەندى ايتا بەرگىسى كەلەدى، ايتەۋىر. «قازىرگىلەر كىتاپ وقىمايتىن بولدى عوي»، – دەپ وكىنگەن كەيىپ تانىتۋمەن بىتەدى بار اڭگىمە. ءبىر جەڭگەمىز كۇلىپ وتىراتىن: اعامىز شىمكەنتتە وقىپ ءجۇرىپ، ءسوز بايلاسىپ قويعان الماتىداعى قالىڭدىعىنا ولەڭ­دەتىپ حات جازاتىن كورىنەدى. ءوزى شىعارعان! حاتتا سولاي دەلىنگەن. جەڭگە اعاعا قارا­عان­دا پەد. ينستيتۋتتا وقيدى، الگى ولەڭنىڭ كىمدىكى ەكەنىن، قايدان شىققانىن جاقسى بىلەدى. سوندا دا، اڭعال قىلىعىن قىزىق­تاپ، جىگىتىنە ءبىراز «ولەڭ جازدىرعان» كورىنەدى. بەرتىندە بالالى-شاعالى بول­عان، بولىسقان-تولىسقان شاقتارىندا وسى ءبىر قىزىقتارى اڭگىمە بولعاندا، اعامىز ازداپ قىزارىپ: «قايدان بىلەيىن، ول جاقتىڭ كىتاپتارى باسقا ەكەن، بۇل جاق­تاعىلار ونى وقىمايدى دەپ ويلاپ ءجۇرمىن عوي مەن»، – دەپ رياسىز كۇلىپ قوياتىن. قاتارلاستارى «ءبىز كەزىندە كىتاپتى كوپ وقيتىنبىز» دەپ وزىنەن ابىز جاساي الماي جۇرگەندە، كىتاپ تۋرالى تۇسىنىگىن اشىق مويىنداي بىلگەنى ءۇشىن ريزا بولا­سىڭ مۇندايدا. «كىتاپ كوپ وقىلعان» ادە­بيەتتىڭ التىن عاسىرى قاراپايىم جۇرت­شى­لىق­قا وسىلاي حات جازىستىرعانى بول­ماسا، اناۋ ايتقانداي ەلدىڭ ءبارىن كىتاپحاناعا ءجىپسىز بايلاپ قويماعان بولۋ كەرەك. تەك، «ءبىز سەندەرگە قاراعاندا پاي­عامبار زامانىنا جاقىنداۋمىز» دەگەنگە ۇقساس ءبىر ءىس دەمەسەڭىز... كىتاپ تۋرالى كوزقاراستىڭ ەندى قىزىق ءبىر ءتۇرى – كىتاپتى ءوزىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەرەگىنە جاراتۋ ءۇشىن عانا پايدالاناتىنداردان شىعادى. ماسەلەن، توي باسقارعان اسابا – ەلگە «سۆەجيي» بىردەڭە ايتسام دەيدى، سوزدىك قورىن بايىتىپ، ءتىل بايلىعىن جەتىلدىرە تۇسسەم دەيدى. سوسىن، ادەبيەتتەن حابارى بار ءبىر باۋىرىنان «قانداي كىتاپ وقىسام بولادى؟» – دەپ سۇرايدى. ادە­بيەت­­ءشى نە ايتۋى مۇمكىن، كۇمىلجيدى، وي­لان­عان بولادى، بىر-ەكى اۆتوردىڭ اتىن اتاۋى مۇمكىن، ايتەۋىر وڭدىرىپ ەشتەڭە ايتپايدى. قالاي ايتار، ادەبيەت، كىتاپ تۋرالى تۇسىنىگى تويلى اۋىلدىڭ توڭىرەگىندە ءالاۋلايلىم ايتىپ جۇرگەن دوسىنىڭ سۇراعى توبەدەن تۇسكەندەي دوكىر. «سەنىڭ تويىڭا بالەنشە جاراۋى مۇمكىن» دەپ، ناقتى سىلتەمە جاساۋ مۇمكىن ەمەس. ەلگە بەلگىلى بولىپ قالعان ءبىر اكتەر تويدى جاق­سى باسقاراتىن، ءتىل بايلىعى مەن ءسوز­دىك قورى ءتاپ-تاۋىر ايتىسكەر ءبىر ىنىسىنە: «وسى ءسوزدىڭ ءبارىن قايدان الاسىڭ-ەي؟ قانشا كىتاپ وقىدىم، جوق قوي مىناداي سوزدەر»، – دەپتى اعىنان جارىلىپ. ءىنىسى اناۋ ويلاعانداي سۇڭعىلا وقىمىستى بولماسا دا، پاراساتتى جىگىت ەدى: «تاق ءبىر كى­تاپ­تا تۋرا سولاي، «ارنايى توي ءۇشىن» دەپ جازىلىپ تۇراتىن سياقتى سۇرايدى-اق ول دا»، – دەپ كۇلەدى. ەگەر، ءوزى ايتقىسى كەلگەن ءبىر ويعا جاقىنىراق وقيعا، وي تابا قال­سا، ءبىلىمدى جاننىڭ قالپىنا اۋىسىپ، ەل الدىندا ارنايىلاپ تۇرىپ: «تاريحتان بەلگىلى، وزدەرىڭىز دە بىلەسىزدەر، وسىنداي دەگەن جازۋشى وتكەن. سونىڭ «سونداي» دەگەن كىتابىندا مىناداي ءبىر ءسوز بار»، – دەپ ناقتى توقتالىپ بارىپ، كوسىلىپ بەرسىن ءبىر. مەيلى، ايتسىن-اق، جاراسىمدى بولسا جارادى. «سوندايدى» وقىماعان ەكىنشى ءبىر اسابا الگىنى ەستىپ الىپ، كەلەسى تويدا ول كىسىمسىنسىن. ءسويتىپ، كۇندەردىڭ كۇنىن­دە الگى جازۋشىنىڭ ءتاپ-تاۋىر ويى (نەمەسە كەرىسىنشە) «وزگەرتۋلەر مەن تو­لىق­­تىرۋلارعا» مولىنان ۇشىراپ، «جاق­سىنىڭ­ دا، جاماننىڭ دا اۋزىندا» «دەجۋرستۆو» اتقارىپ ءجۇرىپ، توزادى. قولىندا بىر-ەكى جاڭا ساتىپ العان كىتابى بار ءبىر اسابا كىتاپ دۇكەنىنىڭ الدىندا كەزدەسىپ قالعان دوسىنا: «ىشىمىزدەگىنى حالىققا بەردىك قوي، سونىڭ ورنىن تولتىرۋ كەرەك»، – دەپتى دەيدى. ءبىرلى-جارىم «وقىعانىمەن» «ەلگە بىردەڭە بەرىپ ءجۇرمىن»، – دەپ اسا سەنىمدى ويلايتىن مۇنداي ارىپتەستەر وزدەرىن تولىققاندى ادەبي (ونەرپاز، ءبى­ءلىم­ءدى) تۇلعا ساناي الادى. جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە دە وزىنە دەگەن كوڭىلى توق. سونىسىمەن دە باقىتتى. ايتىستىڭ اينالاسىندا جۇرگەن كەي­ءبىر جىگىتتەرمەن ارالاسىپ تۇرامىز. اي­تىس­قا دايىندىق كەزىندە: «يدەيا ايتشى»، – دەپ، «ءجون بىلەتىندەرگە» قول جايىپ جۇرەتىنى بار. كەيدە وڭاشا اڭگىمەلەرىن ەستىپ قا­لا­­سىڭ. قىزىق، «بالەن جازۋشىنىڭ «تۇگەن» دەگەن كىتابىندا ايتىسقا الاتىن كوپ نارسە بار»، – دەيدى ءبىرى ەكىنشىسىنە «اقىل ايتىپ». ەندى الگى ەكىنشى سول كىتاپتى اقتارىپ شىقسىن دەلىك. كىم بىلەدى، بالكىم، قانداي دا ءبىر اڭىز، بەلگىلى ءبىر وقيعا كە­رە­گىنە جاراعان-اق شىعار. مۇمكىن، جازۋ­شى­نىڭ كوزقاراسى مەن جەكەلەگەن تولعام­دا­رىنا قۇدا ءتۇسۋى. ياكي، ءسوز قولدانىس تۇر­عى­سىنان بىردەڭەلەر ۇرلاپ-جىرعادى. باسقا نە تابۋى مۇمكىن؟ «وقۋ – ويدى بايى­تادى» بايلامىنان تۋعان وسى ءبىر قىزىق كوزقاراس جاقىن بولاشاقتىڭ ءبىر كۇندەرى «ايتىسكەرلەر وقۋعا ارنالعان شى­عارمالار» دەگەن توپتاما شىعارۋعا جەتكىزسە، قۋىرداقتىڭ كوكەسىنە قاقالىپ ولەمىز-اۋ. وزدەرى ەشتەڭە وقىمايدى، وقي قالعان بىردى-ەكىلى كىتابىنىڭ اينالاسىندا مالشىلاپ ءجۇرىپ، قاتارىنداعى بىرەۋگە اقىل ايتادى. ول عانا ەمەس، ادەبيەت تۋرالى پىكىر ايتىپ، كەسىم جاساپ، تورەلىك ەتۋگە بەيىم تۇرادى. ازداعان وقىعانى مەن ەستىگەن-تۇيگەندەرىن ارالاستىرىپ جىبەرىپ، مىسال كەلتىرۋگە ابدەن ماشىقتانعان. سونىسىمەن-اق ءبىلىمدى جان بولىپ كورىنۋ­گە مۇمكىندىگى بار ەكەنىن جاقسى بىلەدى. سونى مەڭگەرگەن. وسىعان ۇقساس تاعى ءبىر جايت الدىمىزدان ءجيى كولدەنەڭدەيدى: تويعا تاقپاقتاتىپ تىلەك ايتقىسى كەلمەيتىن قازاق از با، ءبىرلى-جارىم بىزگە دە كەزدەسىپ تۇرادى. گا­زەت­تە، جاي گازەت ەمەس، ادەبي باسىلىمدا ىستەيتىنىڭدى بىلەدى، عۇلاما دەپ تانىماسا دا، ايتەۋىر قاعاز كەمىرگەندەردىڭ ءتوڭى­رە­گىنەن ەكەنىڭنەن حابارى بار بىرەۋلەر «تويعا ايتاتىن توست جازىپ بەرۋ» تۋرالى ءوتىنىش ايتادى. اراسىنا ولەڭ قوسىپ دەگەندەي. نەمەسە مەكتەپتە وقيتىن قىزى «قىز سىنى» بايقاۋىنا (مەكتەپىشىلىك) قاتىسىپ جاتىر ەكەن، سوعان «تانىستىرۋ» كەرەك. ات-تونىڭدى الا قاشاسىڭ، – رەن­ءجيدى. قولىڭنان كەلىپ تۇرعاندا ءبىر كومەك بەرمەگەنىڭ ءۇشىن ات قۇيرىعىن كەسىسۋگە بار. اقىل توقتاتقان، ءتىپتى، نەمەرە سۇيەر جاسقا جەتكەن كوكەلەرىڭ كادىمگىدەي تاۋسىلا ءوتىنىش جاساپ تۇرعانىن كورگەندە...ايتارى جوق، اينالاڭنان ءتۇڭىلىپ كەتەسىڭ. ءسوز ءقادىرى كەلەكە قىلىپ پا، ولەڭ دەگەننىڭ ءوزىن ءجوندى ۇقپايتىندار كەزەگى كەلىپ قالعاندا «ءبىزدىڭ كيەلى توپىراقتان اقىن دا شىققان، باتىر دا شىققان، تەكتى اتا­نىڭ ۇرپاعىمىز»، – دەپ شالقي-تاسىپ ءسوي­لەپ كەتكەندە، ەسىمىڭدى ۇمىتتىرادى. ءوزى ءبىر ولەڭىن بىلمەيتىن (وقىماعان) جەرلەس اقىننىڭ اتىن شاقىرىپ ۇرانداعاندا ارۋاقتى كوردەن تۇرعىزعانداي. «مىنانىڭ ءبارىن قالاي وقيسىڭ؟ ءىشىڭ پىسپاي ما؟» – دەپ سۇرايدى ءبىر باۋىرىڭ الدىڭداعى (قولىڭداعى) كىتاپتى نۇسقاپ. كۇلەسىڭ. «ءما، مىنانى ءبىر وقىپ شىقساڭ، وزگەرىپ كەتەتىن شىعارسىڭ ءا كادىمگىدەي»، – دەپ تاعى ءبىر جاڭالىق اشادى. قاراپ تۇرماي: «ءبىر كىتاپتى قانشا كۇندە وقىپ بىتىرەسىڭ؟» نەمەسە «قانشا كىتاپ وقىدىڭ؟» – دەيدى سوسىن انىق تەرگەۋگە اۋىسىپ. كوپ ەمەس ەكەنىن ايتاسىڭ. جاسىرىپ تۇر دەپ ويلايدى دا، ءوز ولشەمىندەگى بولجامعا كىرىسەدى: «ەڭ قۇر دەگەندە، ون-جيىرماسى بار شىعار، ا؟» ايتپەسە «ءبىر ايدا ءبىتىرىپ تاستايتىن شىعارسىڭ؟». مىنە، ولشەم. ون كى­تاپ وقۋدى ۇلكەن ەڭبەك سانايدى. ءبىر كىتاپ وقىپ شىققان ادامدى عۇلامالىقتىڭ العاشقى ساتىسىنا اياق باسقان دەپ ەسەپتەۋگە بار. ءوزى بەتىن اشىپ كورمەگەن كىتاپ­تى وقۋ – دۇنيەنىڭ ازابى سانايتىندار ارا-تۇرا جاناشىرلىق تانىتىپ: «ءقازىر ادەبيەتتىڭ ءداۋىرى ءوتىپ كەتكەن عوي، ءيا؟» – دەپ قوياتىنى بار. ءسوز ونەرىنىڭ ءبىر پۇشپاعىن يلەپ ءجۇر­گەن جۋرناليست اعايىن ادەبيەتتەن باياعى­دا ىرگە ءبولىپ العان. وزدەرىن ءسوز جاۋاپكەر­ءشىلى­گىنەن تىس سانايدى. تۇراقتى ءتىر­­­­كەس­­­تەر­ءدىڭ ءوزىن ورنىمەن قولدانا الماي ءجۇرىپ، ءسوزىن كوركەمدەپ، دامدەپ سويلەۋگە قۇمار. ادەبيەت تۋرالى اڭگىمە بولسا، ەلگە كادىمگىدەي ىقپالى بار، ءسوزى ءوتىمدى دەيتىن اعالارىڭنىڭ ءوزى ادەبيەتتى بەلگىلى ءبىر توپتار، بەلگىلى ءبىر ادامدار عانا بىلۋگە، اينالىسۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. جالپىحالىقتىق يگىلىك سانالاتىن ادە­بيەت­­ءتىڭ وزىنە قاتىسى جوقتاي، ازداعان كەم-كەتىكتەرىن «مەن ەندى ادەبيەتشى نەمەسە لەكسيكولوگ ەمەسپىن عوي»، – دەپ اقتاپ الۋدى ار كورمەيدى. كىتاپ وقىمايتىن تاعى ءبىر ورتا – ادە­بيەت­ءتىڭ ناعىز قايناعان ورداسى. ارينە، باسقالارمەن سالىستىرعاندا كىتاپقا، ادەبي پروسەسكە ءبىر تابان جاقىن بۇل تاراپتا «مىنا كىتاپتى قالاي وقىپ بىتەسىڭ» تەكتەس تاڭدانۋ مەن تامسانۋلار بولا قويمايدى. ايتسە دە، وزدەرىنىڭ كەم-كەتىگىن جاسىرىپ-جابۋ ءۇشىن، «كوپ وقىعان جوقپىن» دەگەن ءبىر اۋىز سوزدەن قاشىپ، قۋلىققا باسادى. بىلگىش بولىپ كورىنۋدىڭ وڭاي جولىنا تۇسەدى. بىردە، ءبىر جازۋشى اعاممەن ساپارلاس بولىپ، بارار جولدا الگى كىسىنىڭ بىلىمىنە تامسانىپ، قايتار جولدا، قارنىم اشىپ قايتقانى بار. بارعانشا اۋىز جاپ­پاعان اعام، سويتسەم، كوپ جاعدايدا ءومىر­بايان­دىق، اقپاراتتىق دەرەكتەرمەن سويلەپتى. ءسوز اياعى ۇزارا كەلە ناقتى شى­عار­مالاردىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى، مازمۇنىنا اۋىسقاندا كىبىرتىكتەي باستا­عان. قاي جازۋشىنى (مەيلى قازاق، مەيلى باسقا) الماڭىز، ءومىربايانى مەن ونىڭ ىستەگەن ىستەرى جونىندە ءبىرشاما ماعلۇمات بەرە الاتىن اعام، الگىلەردىڭ ءبىرلى-جا­رىم بولماسا، جالپى شىعارما­شىلى­عى­مەن تانىس بولماي شىقتى. تانىس بولسا دا، جانىمەن قابىلداي الماعان. سول اعالارىم سونداي اقپاراتتىق بىلىمىمەن-اق وزدەرىن ادەبي ورتادا دا، سىرتقارى ورتا­دا دا بىلگىر كورسەتە الىپ ءجۇر. ءوزىن تولىققاندى ادەبي تۇلعا سانايتىن، ادەبي ءومىردىڭ قايناعان ورتاسىندا ءجۇرمىن دەپ سەنىمدى تۇردە ەسەپتەيتىن ءتىسقاققان ادە­بيەت­ءشى قاي ورتادا دا سەنىمدى سويلەيدى. كەز كەلگەن شىعارما جايىندا، كەز كەلگەن جازۋشى حاقىندا كەسىم جاساي الادى. الگى «كىتاپ كوپ وقىلاتىن زاماندا» ءوزى جازباسا دا، شىعارما تۋرالى تالداپ، تالعاپ پىكىر ايتا الاتىن دارەجەگە جەتكەن ءبىر كىسى بولىپتى. سول بىردە جازۋشى ىنىسىنە رەنجىپتى دەيدى: – سەن «اق بوز اتتى» تۇسىنبەپسىڭ. – ؟.. – وتكەندە ىسكە العىسىز قىلىپ تاستاپ ەدىڭ، كوپ ۋاقىتقا دەيىن وقىعىم كەلمەي ءجۇردىم. سويتسەم، مىناۋىڭ جاقسى دۇنيە عوي. ءوزىڭ ءجۇردىم-باردىم وقىعانىڭمەن، شالا ۇققانىڭمەن قويماي، شەشىم شىعا­را­سىڭ. باتىل پىكىر ايتاسىڭ. جازۋشى اعامىز قايتالاپ وقۋعا ءماج­ءبۇر بولىپتى. جانە ەكىنشى قايتارا وقى­عان­داعى اسەرى مۇلدە باسقاشا بولسا كەرەك. كىتاپتى وقۋدان بۇرىن قالاي وقۋ ماڭىزدى بولسا كەرەك. ايتپەسە، ىسكە العىسىز قىلىپ پىكىر ايتۋ تۇك ەمەس، ۇيقى شاقىرۋ ءۇشىن باسىنا جاستاناتىندارمەن دە تاباقتاس بولعانبىز. ادەبي ورتانىڭ كىتاپتان الىستاۋى ءبىزدى قايدا اپارا جاتقانىن باعامداي بەرىڭىز. ادەبيەت تۋرالى ءسوزدى الدىمەن ايتاتىن قاۋىم ءوزىنىڭ قاتە كوزقاراسى مەن اسىعىس تۇيگەنىن جالپاق ەلگە تاڭا بەرسە... «ەت بۇزىلسا تۇز سەبەسىڭ، تۇز بۇ­زىل­­­سا نە سەبەسىڭ؟» دەگەنمەن استاس قور­قىنىشتى قۇبىلىس بۇل. «پايعامبار زامانىنا ءبىر تابان جا­قىن» اعا بۋىن قالاي ايتساڭىز دا كەيىنگى بۋىنمەن سالىستىرعاندا اجەپتاۋىر وقى­عان، داۋ جوق. ەندى ادەبيەتتە مۇلدە وقى­ما­عان، بۇرىنعى ادەبيەتتەن مۇلدە بەيحابار بۋىن قالىپتاسىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ بۋىن. كەيدە ءبىر ماقالادا ازداعان اۆتورلاردان سيتاتا كەلتىرىپ، ازداعان مىسالدارمەن، ۇلگىلەرمەن سويلەپ قويعان زامانداسىنىڭ ءوزىن كەشىرمەيتىن، «بىلگىش­سىنە بەرەدى» دەپ جەك كورەتىن، بار ۋاقىتى الەۋمەتتىك جەلىگە جۇتىلىپ جاتقان كوپ قاتارلاستارىمىزدىڭ سوڭعى رەت قاشان، قانداي كىتاپ وقىعانىن قۇداي ءبىلسىن! الدا-جالدا وقي قالسا، سونى اجەپتاۋىر ماقتان ساناپ، «وسىنداي دۇنيە وقىپ جاتىرمىن، كەرەمەت ەكەن، مىناداي ويى بار ەكەن، سىزدەرگە دە وقۋعا ۇسىنام» دەپ جا­ريا­عا جار سالىپ جاتقانىن كورەسىڭ. «ءوزىن­دە بارمەن كوزگە ۇرۋ» – عۇمىرى قىس­قا، الدامشى كورىنىس. بارىنەن بۇرىن «وزىندىك ستيل» قالىپتاستىرۋعا قۇشتار، ادەبيەتتىڭ تابالدىرىعىن قۇبىلىس بولىپ اتتاۋعا قۇمار اتى جامان اۋرۋ – بىزگە قايدان جۇقتى ەكەن. وزىنە دەيىنگىنى كوپ وقىعان جازۋشى سول وقىعاندارىنىڭ بوداۋىندا كەتەدى، ەلىكتەپ، سولىقتاپ ءجۇرىپ، ءوز جولىن (ءستيلىن!) تاپپاي قالادى دەگەن قايدان كەلگەنى بەلگىسىز ءبىر تۇسىنىك كەزىپ ءجۇر سانالاردى. «وقۋ ءوتىپ كەتكەن» دەيتىن قازاق، باسقانىڭ ءبارىن قارىق قىپ بولىپ، سول وقۋ دەرتىنىڭ ينفەكسياسىن جۇقتىرىپ الماۋعا تىرىسىپ، وقۋدان بەزسەك، ەندىگى زاماندا قازاقتان جازۋشى شىعا ما، جوق پا دەگەن سۇراق تا قويىلىپ قالار. «موگي­كان­داردىڭ سوڭعى تۇياعى» ارامىزدا ءجۇر، ايالاڭىزدار، اياڭىزدار ولاردى! فيلولوگيا مەن جۋرناليستيكا سالاسىندا وقيتىن ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋدە ءبىر اعامىز ءسوز ىڭعايىمەن ءبىراز اۆتوردى اتاعان كورىنەدى. ءسىرا، ءوزىمىزدى قويىپ، شەتەلگە شىعىپ كەتكەن. «بىلەسىڭدەر مە؟» ستۋدەنتتەر ءۇنسىز. تاعى ءبىر اۆتوردى ايتادى. «وقىدىڭدار ما؟» تاعى ۇنسىزدىك. وسىنداي ۇنسىزدىك سوزىلا بەرگەن سوڭ، وزىمىزگە جاقىنداپ، «اباي جولى...» – دەي بەرگەندە، بۇكىل ستۋدەنت «بىلەمىز!» – دەپ شۋ ەتە قالىپتى. «سونىڭ ىشىندە وسىنداي دەگەن ءبىر ءۇزىندى بار عوي، مىناداي ءبىر وقيعا بولادى»، – دەپ ناقتىلاي تۇسكەندە، ءبىر ساتتە وزدەرى بىلەتىن شىعارما اتال­عان­عا ەڭسەلەرىن تىكتەپ العان الگى جاستار قايتادان قوجىراپ سالا بەرىپتى. ءبىزدىڭ ادەبيەتشى اتانىپ جۇرگەندەردىڭ كوپشىلى­گىنىڭ ءبىلىمى دە وسى توڭىرەكتە. ناقتىلىققا كوشكەندە ارىعىمىزدى ءبىلدىرىپ قويمايىق دەپ، سىرتىمىزدى قامپايتىپ باققانى­مىز­بەن، جەمە-جەمگە كەلگەندە، ءجۇنىمىز جىعىلىپ سالا بەرەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، الدە­ءبىر باعدارلاما كىتاپتى ناسيحاتتاۋ (!) جايىن­دا سۇراي قالسا «كىتاپ – جان ازى­عى»، – دەپ تەبىرەنە سويلەپ بەرەتىنىمىز-اي. ءبىر جىلدارى بۇكىل ەلگە، اسىرەسە، جاس­تار­عا قاتتى اسەر ەتكەن ايتىسكەر اقىن مۇحامەدجان تازا­بەكوۆتىڭ «جازۋشى قايتپەك، باۋىرى ءبۇتىن، باسى امان، كەيىپكەرلەردىڭ تاعدى­رىن ويدان جاساعان» دەگەن ەكى جول ولەڭى ادەبيەتتەن تىس قانشاما وقىرماندى كىتاپ­تان الىستاتتى ەكەن. ادەبيەتتىڭ ءمانى مەن ماقساتىن ۇعىنا قويماعان بالا كۇنىمىزدە ءبىر مۇعا­ءلىمى­مىزدەن جازۋشىلار وقيعانى، تاعدىر­دى، كەيىپكەردى كوپ جاعدايدا ويدان شىعا­را­تىنىن ەستىگەندە، كادىمگىدەي قوڭىل­­تاقسىپ قالعانداي بولۋشى ەدىك.ءوزىڭ سونشا سەنگەن، كوڭىل قويعان، سۋىعىنا بىرگە توڭىپ، ىستىعىنا بىرگە كۇيگەن كەيىپ­كەرىڭدى بىرەۋدىڭ قىسىر قيالىنا تەلىگىڭ كەلمەيتىن. سودان باستاپ، كىتاپتان مۇلدە قول ءۇزىپ كەتپەسەك تە، ءار بەتىن اشقان سايىن كۇمانمەن قارايتىن ءبىر ادەت پايدا بولىپتى. اتالمىش ولەڭ دە وسى تاراپتا ءبىراز «ەڭبەك» سىڭىرگەنى داۋسىز. ونسىز دا اتى كەيىن ءجۇرىپ تۇرعان ادەبيەت كوشىنە مۇنداي قاتقىل كوزقاراس­تار­دىڭ قالاي اسەر ەتەتىنىن ونشا باعام­داپ ۇلگەرگەن جوقپىز. ەكى ءسوزىنىڭ ءبىرىن ابايمەن تۇيىندەيتىن يمامعا ەلىكتەپ، «ابايدان باسقانى وقىپ كەرەگى جوق» دەگەن پىكىر ايتقانداردى دا كورگەنبىز. وسىن­شالىق ۇشقارى پىكىرگە جەتۋدىڭ سەبە­ءبى دە بىرەۋ-اق: ادەبيەت پەن كىتاپ تۋرالى تۇسىنىكتىڭ تىم ۇشقارىلىعى. كىتاپ تۋرالى تۇسىنىگى تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن ءالسىز يممۋنيتەتىمىز سىرتتان كەلەتىن ۆيرۋس­تارعا توتەپ بەرۋگە قاۋقارسىز بولىپ شىقتى. بەردىبەكتىڭ «بالالىق شاققا ساياحاتىندا» «بىر-ەكى بەتى كەمىگەننەن كىتاپتىڭ ەشتەڭەسى كەتپەيدى» دەپ ەسەپتەپ، تەمەكى وراپ تارتاتىن، ءارىپ تانىمايتىن ادامنىڭ وبرازى بار ەدى عوي. سودان بەرىدە جاپپاي ساۋاتتانعان، «التىن عاسىردا» دۇنيەجۇزى بويىنشا كىتاپتى ەڭ كوپ وقيتىن ەل سانال­عان سوۆەت وداعىندا ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ زاماننان زامان وزسا دا كىتاپ تۋرالى تۇسىنىگى بەردىبەك قالىپتاعان قاراڭعىلىق­تان الىس كەتە قويماعانداي كورىنە بەرەدى. وعان مىسالدى اينالاڭىزدان ىزدەپ كو­ءرىڭىز، كوزىڭىز جەتە تۇسەدى. قالاي قارا­ساڭىز دا، اينالاڭىزدا كىتاپ وقى­ما­عان­داردىڭ، وقىمايتىنداردىڭ پورترەتىن مولىنان ۇشىراتاتىنىڭىزعا كەپىلدىك بەرەم. نۇرعيسا تىلەندييەۆ قوناقتا بولعان بۇكىل ءبىر اۋىلدان دومبىرا تابىلماپتى دەسەدى ءبىر زاماندا. ۇياتتى بولعان الگى اۋىل ءبىراز شابىلىپ، 40 شاقىرىمداعى كورشى اۋىلدا تۇراتىن ءبىر جىلقىشىنىڭ ۇيىندە دومبىرا بار ەكەنىن ەستىپتى. ءتۇن اۋعانىنا قارا­ماي تارتىپ كەتكەن نۇرعيسا ەرتەڭىنە اۋىل­دىڭ اتقامىنەرلەرى مىنگىزگەن اتتى سول جىلقىشى جىگىتكە بايلاپتى دەيدى. «بالەنشە دەگەن جىلقىشىنىڭ ۇيىندە دوم­بىرا بار» دەگىزىپ، ات شاپتىرىمنان ارنايى ىزدەتكەن دە زامان بولىپتى. ال، بۇگىن «انا ۇيدە كىتاپ بار ەكەن» دەگەنگە جەتە قويماساق تا، «تۇگەنشەكەڭ كىتاپ وقيدى ەكەن» دەگەن ءسوز قاراپايىم اۋىزداردان كادىمگىدەي تاڭدانىسپەن شىعاتىن كەزەڭگە اياق باسىپپىز...

الماس ءنۇسىپ