2006 جىلى نەگىزىنەن ءبىر جىل اتىراۋدا بولدىم. قىتايدىڭ قىزىل پاسپورتىمەن جۇرگەن كەزىم. ىقتيارحات شىقپاعان. زاڭسىز جۇرگەن قىتايلاردى ۇستاعاندا مەنى دە قوسا ۇستاپ كەتەتىن.

العاش كەلگەندە ءۇش-تورت اي ءار نەنى ىستەپ ءناپاقا تاۋىپ ءجۇر ەدىم. كەيىن اتىراۋدان جۇمىس شىقتى. قىتايدىڭ تەلەفون ءنومىرىن الىپ وزىمەن سويلەستىم. جۇمىسقا الاتىن بولدى. ولارعا اۋدارماشى كەرەك ەكەن. قالادا وسكەن، جوعارى ءبىلىم العان مەنىڭ قىتايشام جاقسى ەدى.

قىتايلار قارجى قۇيىپ قازاقتاردىڭ اتىندا اشقان، ۇلكەن كەلىسىم-شارتقا قول جەتىزگەن ءىرى سەرىكتىكتەرگە قىزمەت ىستەيتىن شاعىن سەرىكتىك ەكەن. قازاقستاندا زاڭدى قۇجاتتارىڭ تولىق بولماي ماندىعان جۇمىسقا تۇرا المايسىڭ. شاماسى بۇلارعادا مەن سەكىلدى قىتايشا جاقسى بىلەتىن، الايدا زاڭدى قۇجاتتارى تولىق ەمەس ادامدار كەرەك سەكىلدى. زاڭدى قۇجاتتارىڭ تولىق بولماسا سەنىمەن اۋىز ەكى كەلىسىم بولادى دا، قاعاز جۇزىندە كەلسىمشارت بولمايدى. ال، قاعاز جۇزىندە توقتام بولماسا ساعان زەينەتاقى دا، سالىق تا تولەمەيدى. ءارقانداي قوعامدىق يگىلىك بولمايدى. كەز كەلگەن ۋاقىتتا جۇمىستان شىعارىپ جىبەرۋى مۇمكىن.

54 ساعات پوەزدعا وتىرىپ اتىراۋعا باردىم. التايلىق جىگىتتەر كۇتىپ الدى. اتى اڭىزداي جايىق وزەنىن كوردىم. مەنى جۇمىسقا شاقىرعان سەرىكتىك كولەمى ۇلكەن بولماسادا جاعدايى تىم ناشار سەرىكتىك ەمەس سەكىلدى. اۋىزەكى سويلەسكەننەن كەيىن "سەنى جۇمىسقا الامىز. اۋدارماشى بولاسىڭ. قالادا بولمايسىڭ، ۇڭعىمانىڭ باسىنا جىبەرەمىز"،-دەدى. قۋانىپ كەتتىم.

تۋعان جەرىڭنەن الىس جۇرگەننەن كەيىن ءارتۇرلى قيىنشىلىققا جولىعاسىڭ. نامسىڭا تيەتىن جايتتەر دە بولادى. قايدا جۇرسەڭ دە سىيىنارىڭ تەك ءبىر اللا عانا..

كوشى-قون مەكەمەسىنىڭ ساقشىلارى، شەكارالىق ءبولىمنىڭ ادامدارى، پوليسيا ادامدارى، ورتا قورعاۋدىڭ ادامدارى... قويشى، ايتەۋىر تەكسەرىپ كەلەتىندەر كوپ. ولارعا دا رەنىش جوق. جۇمىسى. تەك زاڭدى ەسىكتەن كەلەتىن قىتايلىقتارڭا قاراعاندا، زاڭدى كەلىپ، زاڭسىز جۇمىس ىستەيتىن قىتايلىقتار وتە كوپ بولاتىن. مەن دە ءسولاردىڭ ءبىرى بولىپ ءجۇردىم، ىقتيارحاتىم قاشان قولىما تيگەنشە. زاڭسىز ەڭبەك كۇشى رەتىندە جۇڭگو، وزبەك، تاجىك، قىرعىزدىڭ ازاماتتارى كوپ ۇستالادى. ال، دامىعان ەلدىڭ ازاماتتارى قازاقستانعا كەلىپ زاڭ بۇزىپتى-دەگەنى وتە از ەستيسىڭ.

جۇمىستا جۇرگەنىمدە قىتايلارمەن قاتار مەنى دە ۇستاپ الىپ كەتتى. بۇل ءبىرىنشى رەت ءارى سوڭعى رەت ۇستالۋىم ەدى. ىشتەي قاتتى الاڭدادىم. اتىراۋ وبىلىسى، قۇرمانعازى اۋدانى ىشكى ىستەر بولىمىنە الىپ كەلدى. ۇستالعان قىتايلار نە اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيدى، نە قازاقشا بىلمەيدى، نە ورىسشا بىلمەيدى. اۋەلى ورتاق بەيجىڭ اكسەنتىندە سويلەي المايتىندارى دا بار. "نەدەگەن الاڭسىز حالىق"،-دەپ ويلايمىن. جەرشارىنداعى مەملەكەتتەردى "تىلدەن قىسىلماي ارالايمىن"،-دەپ بالكىم اعىلشىندار عانا ويلايتىن شىعار. ال، مىنا قىتەكەڭدەرگە تاڭىرقاماسقا امال جوق. قورىقپايدى، الاڭدامايدى. بىلايشا ايتقاندا كاپەرسىز. وزدەرىنىڭ شەتەلدە جۇرگەنىن ابدەن بىلەدى، تەك تىلدىك تۇرعىدا ەش الاڭ جوق. وزدەرىنىڭ وقۋ-توقۋى دا شامالى. انا باسشىلىق قىزمەت ىستەيتىندەرى مەن ەرەكشە ماماندىق يەلەرى بولماسا، كوبى ورتا مەكتەپ، ورتالاۋ، ءتىپتى باستاۋىشتىق قانا جۇعىمى بار قىتەكەڭدەر. قانداي "كەرەمەت مامان يەسى" رەتىندە بۇلاردى تۋ قىتايدان الدىرتىپ وتىرعانىن ءقىتايلاردىڭ وزدەرى بىلمەسە كىم ءبىلسىن! ىستەگەن سەرىكتىگىڭ قانشالىق بولسا سونشالىق دەڭگەيدەگى ادامدارمەن قارىم-قاتىناستا بولاسىڭ. بالكىم، مۇندايلاردىڭ الاڭسىز بولاتىن ءجونى دە بار شىعار…

سەگىز جۇڭگو ۇستالىپ ەدى، زاڭسىز جۇمىس ىستەگەنى ءۇشىن. مەنىمەن توعىز ادام. نەگە ەكەنى بەلگىسىز اكەلگەن مەكەمەدەن قايتادان ءتىزىپ سىرتقا شىعارىپ ءۇش ماشينامەن باسقا ءبىر مەكەمەگە اكەلدى. شەكارالىق ساقشى مەكەمەسى دەپ ۇقتىم ءوزىم. ورىنباسار باستىعى جاس جىگىت ەكەن. كابينەتىنە سەگىز قىتايمەن بىرگە مەنى دە الىپ كەلدى. انا جىگىت كابينەتىنىڭ تورىندە وتىر. اياعىن ۇستەلگە قويىپ ايقاستىرىپ الىپتى. ارت جاعىندا ەلباسىنىڭ سۋرەتى، ەلتاڭبا مەن مەملەكەتتىك تۋ تۇر. ءبىر ءتۇرلى ەلجىرەي قارادىم. تۋعا دا، ەلباسىنىڭ سۋرەتىنە دە.

قىتايلاردان ءبىراز سۇراقتار سۇرادى. مەن اۋدارىپ وتىرمىن. ءبىر كەزدە الگى جاس باسشى جىگىت ماعان قاراپ: "ەي، قىتايدا سەن جەيتىن نان قالمادى ما؟ قاي اتاڭنىڭ باسىنا قاڭعىرىپ كەلدىڭ؟" دەگەنى. قانىم باسىما شاۋىپ كەتتى. قورلانىپ كەتتىم. نامىستان دا، اشۋدان دا قالشىلداپ تۇرمىن. بۇنداي دەلقۇلىمەن ءسوز تالاستىرۋدىڭ دا قاجەتى جوعىن الماتىدا جۇرگەندە سەزىنگەن ەدىم. ۇندەمەدىم. جاۋاپ تا بەرمەدىم. ەشنارسەنى دە اۋدارماي تۇرىپ الدىم. سوسىن الگى جىگىت "مىنالاردىڭ ءار قايسىسىنا مىڭ دوللاردان شتراف سالامىز. سەن دە مىڭ دوللار شتراف تولەيسىڭ!"،-دەدى. "ساعان مىڭ دوللار بەرگەنشە قىتايعا كەتىپ قالمايمىن با"،-دەپ ويلادىم. دوللاردىڭ جۇڭگو يۋانىنا شاققاندا 1:8 كەزى. از اقشا ەمەس. تۇسكى اس ۋاقىتى بولدى ما، الدە جاعى قارىسىپ قاسارىسقان مەنەن جالىقتى ما، باسقا اۋدارماشى دا جوق، قاسىمىزدا سەلتيىپ تۇرعان ەكى ساقشىعا: "مىنالاردى الىپ كەتىڭدەر! سوسىن سويلەسەمىز!" دەدى.

ءبىزدى قۇرمانعازى اۋدانى ىشكى ىستەر بولىمىنە قايتادان الىپ كەلدى.

ساقشىلار دا جۇڭگو ءتىلىن بىلەتىن اۋدارماشى جوق بولىپ شىقتى. سوسىن مەن اۋداردىم. ساقشىلار جازىپ وتىردى. ءۇشىنشى قىتايدى تەرگەپ وتىرعاندا ءبىر دەنەلى كىسى كىرىپ كەلدى. وتىرعان ساقشىلاردىڭ ءبارى اتىپ تۇرىپ اسكەري قۇرمەت ءبىلدىردى. ماعان قاراپ :"قازاقسىڭ با، قارعام؟"،- دەپ سۇرادى. باعاناعىنىڭ مازاعى ءالى ورتەپ وتىرسادا مىنا كىسىنىڭ جىلى شىرايى، جۇمساق ءۇنى ءۇمىت سىيلاعانداي بولدى. ايتارعا بولماسا اناۋ ايتقان مىڭ دوللاردى قايدان تاۋىپ بەرەمىن دەپ ۋايىمداپ وتىر ەدىم. پاسپورتتى جيناپ العان. كەتەيىن دەسەڭدە كەتە المايسىڭ.

"ءيا، اعا، قازاقپىن!"-دەدىم. سوسىن انا كىسى:"مىنا جىگىتتى قايسىسىڭ ۇستاپ اكەلگەن؟ قازاقتاردا نەلەرىڭ بار سەندەردىڭ؟ كىم سەندەرگە قازاق ۇستاپ اكەلسىن دەپتى"-دەپ ايعايلادى. انا قىتايلاردىڭ ءسوزىن جازىپ وتىرعان جىگىتكە: "سەن بەرى كەلىپ كەتشى"،- دەپ شاقىرىپ الىپ كەتتى. اۋدەم ۋاقىتتان كەيىن الگى جىگىت قايتىپ كەلىپ: "سىزدەردى باستىق كابينەتىنە شاقىرادى"،-دەدى.

كابينەتى باعاناعى باستىقتىڭ بولمەسىنەن دە ۇلكەن ەكەن. تۋ، ەلتاڭبا، ەلباسىنىڭ سۋرەتى قاسقايىپ توردە ءىلۋى تۇر. باعاناعى كىسى دە توردە وتىر. كەيىن ءبىلدىم. وسى توردە وتىرعان دەنەلى، قىزىل شىرايلى، ءجۇزى جىلى كىسى قۇرمانعازى اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ باستىعى ەكەن. اسكەري شەنىن ايتىپ ەدى، ۇمىتىپ قالىپپىن. پولكوۆنيك پا، پودپولكوۆنيك پا، ايتەۋ ۇلكەن شەن.

انا سەگىز قىتايعا قاراعان جوق. مەنىمەن كوپ اڭگىمەلەستى. قاشان ەلگە كەلگەنىمدى، قازىرگى جاعدايىم قانداي ەكەنىن، قانشا ايلىق الاتىنىمدى، تاماق، جاتاق جاعدايى قانداي ەكەنىن، نەشە اعايىندى ەكەنىمدى ءبارى-بارىن ءتىزىپ سۇراپ وتىر. "قىتايدا قانشا قازاق بار؟ ولاردىڭ تۇرمىس جاعدايى قانداي؟ انا تىلدەرىندە مەكتەپ بارما؟ ەلگە كەلگىسى كەلەتىن قازاقتار كوپ پە؟"-دەپ تە سۇريدى. سۇراعى ماعان ۇنادى. ءبىر ساعاتتاي اڭگىمەلەستىك. سوسىن كومەكشىسىن شاقىرىپ: "مىنالاردى قاماي تۇر"،-دەپ سەگىز قىتايدى كورسەتىپ "تۇستەن كەيىن انىقتاپ سۇراڭدار! قالاداعى كومپانياسىمەن حابارلاسىڭدار. زاڭگەرى مەن ديرەكتورلارى كەلسىن!" دەدى دە، سوسىن ماعان قاراپ :" مىنا باۋرىمنىڭ پاسپورتىن قايتارىپ بەرىڭدەر. وبەدتىن، جاتىپ دەم الار ورنىن ورنالاستىرىڭدار"،-دەدى. سوسىن:” قانات، باۋرىم، بىزدە ازىرشە جۇڭگو ءتىلىن بىلەتىن ادام جوق. قالادان ديرەكتورلارىڭ كەلسە، باسقا اۋدارماشى اكەلسە سەن بوسسىڭ. وعان دەيىن، بىزگە كومەكتەس، اۋدارىس. ءبارىبىر سەندەردىڭ كومپانيانىڭ شارۋاسى"- دەدى دە ورنىنان تۇرىپ كەلىپ مەنى قۇشاقتادى: "مەن جاي ۇيلەندىم. ەرتە ۇيلەنگەندە ۇلكەن ۇلىم بالكىم سەنىمەن قۇرداس بولارما ەدى؟ ءبىزدىڭ قازاقستاندا ءار ءجۇز ادامنىڭ قىرىق توعىزى قازاق. بىزدە باسقا ۇلتتىڭ ادامدارى كوپ. بىزگە ادام كەرەك! قازاق كەرەك. قوش كەلدىڭ وتانىڭا باۋىرىم! جاسىماي، ەڭسەڭدى تىك ۇستاپ ءجۇر" دەگەنى. قاتتى تولقىپ كەتتىم. كوزىمە جاس كەلدى. كوزىمدەگى جاستى كورسەتپەۋ ءۇشىن باسىمدى جەرگە قاراتىپ يزەكتەي بەرىپپىن... ەلگە كەلگەلى كورگەن كوپتەگەن كوڭىلسىزدىكتى مىنا اعام ءبىر جولدا عانا جۋا سالدى.

كەيىن جەرلىك قۇزىرلى ورگاننان تەكسەرىپ كەلسە اۋدارماشىعا مەنى الا كەتەدى. ۇستاپ ەمەس، ۇسىنىسپەن. ءالى دە قىتايدىڭ قىزىل پاسپورتى مەنىكى. مەنىڭ ىقتيارحاتىم ءالى شىقپاعان. بىلايشا ايتقاندا “زاڭسىز ەڭبەك كۇشىمىن”. الايدا ماعان تيمەيدى. ءوزىم جۇمىس ىستەيتىن سەرىكتىكتىڭ باستىعى دا مەنى جىبەرگىسى كەلىپ تۇراتىن بولدى. "تانىسى بار"-دەپ ءتۇسىنىپتى ول جۇڭگو. قالتاما تەڭگەنى تولتىرىپ بەرگەن سوڭ، كەلگەن ءدجيپتىڭ الدىنا وتىرعىزىپ قويادى. اڭگىمەلەسىپ، ءار نەنى ايتىپ قالاعا باراسىڭ. ءبىر ۇيالاتىن جەرىڭ كەيبىر جاۋاپتى شەنى بار، باستىقسىماق قىتايلاردى (ولاردىڭ ىشىندە دە نە ءبىر ءتۇزۋ ادامدار بار. تەك، ەڭبەك ۆيزاسىز جۇمىس ىستەگەنى بولماسا) ماشينانىڭ جۇك سالاتىن ورنىنا نىعارلاپ وتىرعىزىپ قويادى. نەگىزى ەكى مەملەكەتتىڭ كەلىسكەن ەڭبەك ۆيزاسىمەن جۇمىسشىلارىن قامداۋ سەرىكتىكتىڭ جۇمىسى. وعان قىزمەتكەر كىنالى ەمەس. تەك، ەڭبەك ۆيزاسىن باستىقتارى مەن اسا ءزارۋ ماماندارعا عانا الىپ بەرىپ، قالعان قىزمەتكەرلەرىنە تەڭسىز قارايىن جۇڭگو سەرىكتىكتەرىنىڭ ادەتى. ادام كوپ بولسا ادامدىق قۇرمەت تە ارزانداپ كەتەتىن سيياقتى عوي.

*** 2006 جىلى جەلتوقسان ايىندا ىقيارحاتىم شىقتى. 2007 جىلى قاڭتار ايىندا الماتىعا بارىپ الدىم. ديپلومىڭ بار، زاڭدى قۇجاتتارىڭ بار، نەدەن الاڭدايسىڭ؟ اللا قۋات بەرىپ باسقا كومپانياعا “تۇيىندەمە” جىبەرىپ ەدىم. قابىلدانىپپىن. جۇمىس الماستىردىم. قازىرگە دەيىن سول جۇمىستى ىستەپ كەلەمىن. 2010 جىلى ازاماتتىق الدىم. 2011 جىلى ۇيلەندىم. ينشاللا، ءۇش بالانىڭ اكەسىمىن. ءبارى مەيرىمى شەكسىز، تەڭدەسسىز قۇدىرەت يەسى، الەمنىڭ جالعىز جاراتۋشىسى اللامىنىڭ بەرگەنى. بۇعان دا شۇكىر!

***

ءار جولى قىتايدان بىرەۋلەر قازاقستانعا كوشىپ كەلىپ، قايتادان قىتايعا كوشىپ كەتىپتى دەسە “سولار مەنىڭ ۇلتىمنىڭ تەرىسكەي بەتىن كورىپ، كۇنگەي بەتىن كورە المادى-اۋ” دەپ ويلايمىن. ادامنىڭ ەكى بەتى بولادى. ۇلتتىڭ دا ەكى بەتى بولادى. باسقا مەملەكەتتەن قازاقستانعا كەلگەن قازاقتار قينالسا، نامىسىنا تيەتىن ءسوز ەستىسە، قيىنشىلىققا جولىقسا قازاقتارعا رەنجيدى. بيلىككە رەنجيدى. قايتەدى ەندى. ءوز قازاعى عوي. ەگەر ولار باسقا مەملەكەتتە قازاق ەلىندە كورگەن شامالى قيىنشىلعى مەن كوڭىلسىزدىگىن كورسە بۇلاي رەنجىمەس ەدى. ويتكەنى ،ولار- جات قوي. جاتتىڭ اتى جات. تۋعانىڭا بولعان وكپە مەن جاتقا بولعان رەنىش ەكى باسقا. وزىڭنەن كۇشتى جاتتان قورلىق كورسەڭ دە كونەسىڭ. ىشتەن تىنىپ، كونتەرى بولىپ تىرلىگىڭدى جالعاستىرا بەرەسىڭ. امالىڭ جوق. ال، بىرگە تۋعانعا رەنىشىڭ بولسا تارس كەتەسىڭ. ويتكەنى ول سەنىڭ تۋعانىڭ. قانداسىڭ، تۋىسىڭ. تۋسىڭا ەركەلەمەي كىمگە ەركەلەيسىڭ! سەنىڭ ەركەلىگىڭدى ءبىر تۋعاننان باسقا كىم كوتەرەدى؟ تۋىس باسقاعا قيسادا ولىمگە قيمايدى. بۇرىننان سولاي. تەك، وسىنى بىلسە دە جەتە سەزىنبەيدى-اۋ كوپ ادام. بولماسا اۋىلداستارىنا “قارا بەت” اتانىپ قايتا كوشىپ بارا ما؟ باسقا ەلدە بار جۇمىس، ەكى قولعا ءبىر كۇرەك قازاق ەلىندە دە بار. سولار قايتا كەلسە قازاق ەلىنىڭ قۇشاعى ءار قاشان اشىق تۇراتىنىنا سەنىمىم كامىل.

بۇل ەلگە ورالىپ كەلگەن ەكەنسىڭ، ەندەشە قوعامدىق ماسەلەلەرگە ۇلتتىق، ۇيرەنگەن تاپتىق كوزقاراسپەن قاراۋعا بولمايدى. ادامي سەبەبىن ىزدە. جۇرت قاتارلى ەڭبەك قىل. اللانىڭ ءاربىر پەندەسىنە بەرەرى بار.

سىزدەرگە ءاردايىم قازاقتىڭ وڭ بەتىن ،كۇنگەي بەتىن كورۋدى ءناسىپ قىلسىن! تەرىسكەيى بار جەردىڭ كۇنگەيى شۋاقتى بولاتىنىن ۇمىتپاڭىزدار ءارقاشان!

قالىمقان ۇلى قاناتبەك

2014 جىل 22 قىركۇيەك. قىزىلوردا. قۇمكول مۇناي الابى. ءتۇن.