ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-تۇلىكتەردىڭ نەگە قىمباتتاي بەرەتىنىن ءتۇسىندىردى؟!

مينيستر العا تارتىپ وتىرعانداي، وتكەن اپتادا ازىق-تۇلىكتىڭ باعاسى 0،2 پايىزعا وسكەن. ال جىلدىڭ باسىنان بەرى ازىق-تۇلىك باعالارىنىڭ قىمباتتاۋى 1،9 پايىزدى قۇراعان. حالىققا ەڭ قاجەتتى ازىق-تۇلىكتەردىڭ باعاسىنىڭ ارتا بەرۋ سەبەبىن مينيستر سىرتتان كەلەتىن يمپورت ونىمدەردىڭ كوپتىگىمەن سالىستىردى. سونداي-اق سۇلەيمەنوۆ مىرزا تەك قازاقستاندا عانا ەمەس،  ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق نارىعىندا قىمباتشىلىقتىڭ ءورشىپ تۇرعانىن العا تارتتى.

«ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ نەگىزگى ءوسۋ سەبەپتەرى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق نارىعىندا ونىمدەردىڭ قىمباتتاۋى مەن تاۋارلاردىڭ وزىندىك قۇنى قۇرامىندا ۇستەمە شىعىستاردىڭ وسۋىنە بايلانىستى. جالپى، ءبىز ءبىرقاتار ونىمدەردى سىرتتان يمپورتتايمىز. قانتتىڭ باسىم بولىگى يمپورتتالادى. تاۋىق ەتىنىڭ 50 پايىزى اقش-تان يمپورتتالادى. كۇرىش  پەن قىرىققاباتتىڭ دا  باعاسى دا ايتارلىقتاي ءوسىم بەرگەن. سول ءتارىزدى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار وزگە دە ونىمدەردىڭ باعالارى وسكەن. بۇلاردىڭ دەنى يمپورتتالاتىن ونىمدەر. بۇعان قوسا جانار-جاعارماي باعاسى مەن وزگە دە كوممۋنالدىق شىعىستار تولەمى وسكەندىكتەن دە ونىمدەردىڭ باعاسى قىمباتتاپ وتىر»،-دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ.

جالپى، ءبىزدىڭ اتقارۋشى بيلىك بۇعان دەيىن ەلدەگى ينفلياسيانى اۋىزدىقتاۋ ماقساتىندا ءتۇرلى ارەكەتتەردى قولعا الدى. ءتىپتى ۇكىمەت «قاي وبلىستا باعا اسپانداسا، سول ايماقتىڭ اكىمى جاۋاپقا تارتىلادى» دەپ بار سالماقتى اكىمدەرگە سالعان كەزدەرى دە بولدى. وسىدان كەيىن ءار ايماقتىڭ اكىمدەرى  قىمباتشىلىقپەن بەل شەشە كۇرەسىپ «باعانى وسىرگەندەردىڭ باسى كەتەدى» دەپ جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرگە شۇيلىكتى. اكىمدەر بازار ارالادى. اكىم كەلگەندە  ارزان باعانى قويىپ، اكىم كەتكەن سوڭ دەمدە تاۋارىنىڭ باعاسىن وزگەرتە قويىپ، ساۋداگەرلەر اكىمدى الدادى. مىنە، بىزدەگى ينفلياسيامەن كۇرەستىڭ سىقپىتى وسىلاي قالىپتاستى.

ءبىز قىمباتشىلىقپەن وسىلاي كۇرەسىپ جاتقان تۇستا ورتا ازيا ەلدەرىندەگى ءبىراز مەملەكەتتەر ينفلياسياعا قارسى ناقتى-ناقتى شارالاردى قولعا الدى. مىسالى، تۇركيا ەلى قىمباتشىلىققا وراي ەلدە باعالارى ارزانداتىلعان الەۋمەتتىك مەملەكەتتىك دۇكەندەر جەلىسىن اشتى. ارمەنيانىڭ ايماق باسشىلارى ءونىمىنىڭ باعالارىن وسىرمەۋى ءۇشىن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرىنە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر قاراستىرىپ كەلىسىمگە كەلدى. ءازىربايجان ۇكىمەتى وتاندىق بيزنەسىن قولدايتىن قارجىلارىن ەسەلەپ كوبەيتتى. گرۋزيا اگرارييلەرىنە اگرو-ونىم ەگەتىن جەردى ارزانداتىن بەرە باستادى. راس، مۇنداي ارەكەتتەر بىزدە دە بار. ءبىراق بىزدەگى باعدارلامالاردىڭ باسى جاپ-جاقسى باستالىپ كەلەدى دە، ارتى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتەدى.

بۇعان قاتىستى ەكونوميست-ساراپشى داۋرەن ارىن بولاشاقتا يمپورت ءونىم ءبىزدى قۇتقارمايتىنىن اشىپ ايتتى.

«ءبىز ءبىر عانا الماتىنى مىسال ەتەلىك. الماتىنى قازاقستاننىڭ قارجى ورتالىعى دەيمىز. ءبىراق قالا ءوزىن-وزى ءالى تولىق وتاندىق ونىممەن قامتي الماي وتىر. وبلىستاردان كەلەتىنى بار، قالادا كاسىپورىنداردىڭ شىعاراتىنى بار قالا تۇرعىندارى تۇتىناتىن ءونىمنىڭ 40 پايىزى عانا وتاندىق ءونىم (!). ال قالعان 60 پايىزىن سىرتتان اكەلەمىز. وتاندىق ءونىمنىڭ ءوزى نارىققا ءوز باعاسىنا شىعارىلمايدى. بىزدە دەلدالدار كوپ. مىسالى، قۇس فابريكالارىندا وتاندىق جۇمىرتقانىڭ ءبىر داناسى 10 تەڭگە بولسا، ونى اراداعى دەلدالدار ساتىپ الادى دا ۇستىنەن پايدا كورۋ ءۇشىن دۇكەنگە 15 تەڭگەدەن وتكىزەدى. دۇكەندەر پايدا كورۋ ءۇشىن ءبىر دانا جۇمىرتقانى 20-25-30 تەڭگەدەن ساتادى. مىنە، بىزگە وسى دەلدالدار ماسەلەسىن شەشىپ الۋ كەرەك. يمپورت ونىمدەردى دە قىمباتتاتاتىن اراداعى دەلدالدار. مىسالى، قىتايدا ءبىر اناناس 80 تەڭگە. دەگەنمەن كەدەندىك باج سالىعى بار. جول تاسىمالى بار. كەدەن اۋماعىندا تاۋاردى اكەلۋ كەزىندە قوسىلاتىن قوسىمشا قۇن سالىعى بار. دەلدالداردىڭ قوساتىنى بار. سونىڭ بارلىعى قوسىلعاندا سول اناناس قازاقستان نارىعىنا ەنگەندە 500-600-800 تەڭگەگە ساتىلادى. وسى ماسەلەلەردى شەشپەي بىزدەگى جاعداي رەتتەلمەيدى. سوندىقتان ۇكىمەت مۇنداي جايتتارعا ءمان بەرۋى كەرەك»،-دەيدى ساراپشى داۋرەن ارىن.

ال ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دوكتورى، مارال تورتەنوۆانىڭ ايتۋىنشا، ءبىز ءۇشىن ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ورىنداۋداعى تالاپتى كۇشەيتۋ كەرەك.

«قىمباتشىلىقتان قۇتىلۋ ءۇشىن ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ كەرەك. ول ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە سىرتتان اكەلىنەتىن ازىق-تۇلىك ونىمدەرىنە بەلگىلى ءبىر مولشەرمەن شەكتەۋ قويىپ، وتاندىق ازىق-تۇلىك وندىرۋشىلەردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. جالپى، بىزدە وتاندىق ءوندىرىستى باقىلاۋ جاعى كەمشىن. سەبەبى، بىزدە سۋبسيديا جۇرگەن جەردە كوررۋپسيا قوسا جۇرەدى. قاندايدا ءبىر كاسىپورىن سۋبسيديا العىسى كەلسە، تامىر-تانىسىن ىزدەيدى. سول ارقىلى قولىنا قارجى الادى. ارتىنان ول قارجىنى ناقتى قاي سالاعا جۇمسادى، ونى دا باقىلاۋ جاعى از. سۋبسيديا الىپ الىپ، ونى قانداي دا ءبىر ءونىم وندىرۋگە وتاندىق تاۋار شىعارۋعا جۇمساماي، كەرىسىنشە، كولىك ءمىنىپ العان ادامداردى دا كورىپ ءجۇرمىز. وسىنىڭ بارلىعى باقىلاۋدىڭ كەمشىندىگى، جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعى. ۇكىمەت سۋبسيديا، دوتاسيا بەردى مە، قاتاڭ باقىلاۋ كەرەك. ءونىم الدى ما، كورسەتكىشى قانداي، جەتىستىگى نە؟! وسى جاعى زەرتتەلۋى قاجەت. ءبىزدىڭ يمپورت تاسقىنىنان قۇتىلا الماي، يمپورتقا باسىلىپ جىل سايىن ينفلياسيانى ءورشىتىپ وتىرعان سەبەبىمىزدىڭ ءبىرى وسى. ال يمپورتقا بايلانعان ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ قانات جايۋى قيىن»،-دەدى ەكونوميست-عالىم مارال تورتەنوۆا.

مامان مارال تورتەنوۆانىڭ پايىمداۋىنشا، بىزدەگى باعانىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرەتىن مىنا فاكتورلار:

• جەرگىلىكتى اكىمدەر كاسىپكەرلەرگە قىزىقتى مەحانيزمدەر ۇسىنا المايدى. باعانى وسىرمەسەڭ، مىناداي جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلادى، سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بولادى، -دەگەن ءتارىزدى.
• مۇناي ونىمدەرى نارىعى قاتتى مونوپوليالانىپ كەتتى. مۇناي وڭدەيتىن زاۋىتتاردىڭ جەكەلەگەن قولعا ءوتۋى، ولاردىڭ باسەكەلەستەرىن نارىققا وتكىزبەۋى، ءونىم باعاسىن وسىرە قويۋى، جانارماي باعاسىن ءوسىردى. وسىدان بارىپ كاسىپكەرلەر تاسىمال شىعىنى وسكەننەن كەيىن ءونىم باعاسىن وسىرە قويادى.
• تاريفتەردىڭ جەكەلەگەن مونوپوليستەردىڭ قولىندا بولۋى. جىلۋ، جارىق، سۋ شىعىنىنىڭ قىمباتتاۋى دا ءونىم باعاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
• مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەزىندەگى قارجىنىڭ دۇرىس بولىنبەۋى. قارجىنىڭ تامىر-تانىسقا بەرىلۋى.

«مىنە، ەڭ نەگىزگى وسى ماسەلەلەردى مينيسترلىك شەشۋ ءتيىس. وزدەرىڭىز بايقاعانداي، ماسەلەنىڭ بارلىعى تەحنيكالىق سيپاتتاعى قاتەلىكتەر. وسىعان وراي، ارەكەت ەتىپ اتالعان جايتتاردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتقاندا وتاندىق ءونىم باسەكەگە قابىلەتتى بولادى دا، يمپورتتى ىعىستىرىپ شىعارۋعا مۇمكىندىك اشىلار ەدى» دەيدى مارال تورتەنوۆا.

قارلىعاش زارىققان قىزى