“ءبىر كۇندەرى وزىمە شابا ما دەپ،

اتامىز اتا جاۋعا ات ساتپاعان”

ق. الاگوزوۆ

ورتا عاسىرلىق سوعىستاردا تۇگەل ارميانىڭ جويىلىپ نەمەسە جەڭىپ شىعۋىنا اتتى اسكەر تىكەلەي ىقپال ەتكەن. كورولدەر مەن حانداردىڭ اسكەري قۋاتى ولاردىڭ اتتى اسكەر سانىمەن ولشەنەتىن. سوناۋ ءۇندىستاندا پاتشالىق قۇرعان بابىردىڭ ءوزى قاسىم حانىمىزدىڭ 300 مىڭ اتتى اسكەرىنە سۇيسىنە قاراعانى تاريحتان بەلگىلى.

بۇل ۋاقىتتا ماسكەۋ ەلى ءالى دە بولسا كوشپەندىلەردىڭ ەزگىسىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتتى. جاعدايدىڭ قيىندىعى ورىس كنيازدارىن جاڭا يدەيالار ىزدەۋگە ماجبۇرلەدى. اسكەردە رەفورما جاساۋ III يۆاننىڭ كەزىندە مىقتاپ قولعا الىندى. III يۆان اككى ساياساتكەر، مەملەكەتتەگى باستى يدەولوگ بولدى. ونىڭ ويلاپ تاپقان «ءۇشىنشى ريم» اڭىزىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى، شىركىن. ول ءوزىنىڭ وسال تۇسىن ءدوپ باسىپ تاپتى. مۇمكىن III يۆانعا وسىدان ونداعان جىل بۇرىن ءۇندىستان ساپارىنان ورالعان افاناسيي نيكيتين دەگەن كوپەستىڭ يدەياسى وي سالعان بولار. بۇل كوپەس سوناۋ ماسكەۋدىڭ توز-توزى شىعىپ جاتقان تۇستا ساۋداگەرلىكتى سىلتاۋ ەتىپ ءۇندىستانعا جول تارتقان ادام. تاريحتا ۆاسكو دا گامادان 25 جىل بۇرىن ءۇندىستانعا تابانى تيگەن تۇڭعىش ەۋروپالىق سانالادى. ارينە، قۇرلىق ارقىلى قانشاما كوپەس ءۇندىستان تۇگىلى، جاپونياعا بارىپ جاتاتىنى تاڭداناتىن جاي ەمەس. ەڭ ماڭىزدى سول، بۇل كوپەس ەلىنە الەمنىڭ كەڭدىگى، تاتارلاردان وزگە حالىقتاردىڭ بار ەكەنىن تۇسىندىرگەن بولاتىنىن. سونىمەن بۇل ادام III يۆانعا ءۇندىستانداعى اسىل تۇقىمدى جىلقىلار جونىندە كەرەمەت اقپارات بەرۋى مۇمكىن دەپ بولجاۋعا بولادى. نەگە؟

سەبەبى ءۇندىستان بيلەۋشىلەر وزدەرىنىڭ جەرلەرىنىڭ جارامسىزدىعىن، قولايسىزدىعىن الدەقاشان مويىنداپ سوناۋ ىقىلىم زاماننان دەشتى دالاسىنان جىلقى تاسىمالداعان ەكەن. ونىڭ باعاسى قانشا قىمبات بولسا دا6 100  مىڭداپ جىلقى ءۇندىستانعا كەلىپ جاتتى. سەبەبى ءۇندىستاندا جىلقى مالىن ءوسىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. تابيعاتتىڭ شەكتەن تىس ىلعالدىلىعى ءھام ىستىقتىعى جىلقى جانۋارىنىڭ ءوسىپ ونۋىنە مۇمكىندىك بەرمەدى. مىنە، وسىنداي سوعىسقا جارامدى قازاناتتار كەزىندە موڭعولداردىڭ ءۇندىستانعا باسىپ كىرۋىن تويتارىپ، ەلدى سىرتقى جاۋلاردان قورعاپ قالعان ەدى.

وسىنداي ءۇندىستانداعى تاجىريبەنى III يۆان ورىس دالاسىندا سىناپ كورگەن سياقتى. بۇل كەزدە ورىس اتتى اسكەرىندەگى جىلقىلار اسكەري پارادتاردا ساندىك ءۇشىن مىنەتىن قاز مويىندى اتتار ەدى. ال مۇنداي اتتارمەن ۇزاق ۋاقىت سوعىس جۇرگىزۋ قيىندىق تۋدىردى. مىنە، وسىنداي يدەيامەن ۋلانعان كنياز كورشى وتىرعان نوعايلارمەن جاۋلاسۋدىڭ ورنىنا ىنتىماقتاستىق نيەت تانىتتى. جاڭبىرشى مىرزانىڭ جازعان حاتتارى III يۆاننىڭ كوڭىلىن مارقايتىپ، مۇنىڭ اقىرى ءوزارا ساۋداعا ۇلاستى. مۇنىڭ الدىندا نوعايدىڭ تاڭداۋلى جىلقىلارى قىرىم مەن وسمان يمپەرياسىنا، وڭتۇستىكتە پەرسياعا ەكسپورتتالىپ كەلگەن ەدى. ەندى قىرىم حاندارى التىن وردانىڭ مۇراگەرى مەنمىن دەپ نوعاي مىرزالارىنا سەس كورسەتە باستاۋى جاڭبىرشى مەن مۇسا بيلەردى ماسكەۋمەن وداقتاسۋعا ءماجبۇر ەتتى. ماسكەۋدىڭ دە كۇتكەنى وسى بولاتىن.

عاسىر باستالماي جاتىپ نوعاي ساۋداگەرلەرى سوعىستا ءتوزىمدى قازاناتتار ساتۋمەن ايگىلى بولدى. سول ۋاقىتتا سارايشىق جاقتان شىققان ساۋداگەرلەر ۇزىن سانى 40 – 50 مىڭ جىلقىنى ايداپ اپارىپ، ماسكەۋ بازارىندا ساتاتىن بولعان. ولار قانشا جىلقى اپارسا دا، ءبىرى قالماي ءوتىپ كەتەتىن.

سەبەبى نوعاي جىلقىلارىنىڭ سيپاتى دا قىزىق. ورىستار كوبىنە مەرەكەلەردە ساندىككە قاز مويىندى اتتار مىنسە، نوعايلاردىڭ جىلقىلارى قايراتتى، ۇزاق جورىققا ءتوزىمدى ەدى. وسىنداي قاسيەتكە يە جىلقىلاردى ماسكەۋ كنيازدارى وتە جوعارى باعامەن ساتىپ الىپ وتىردى. وسى قازاناتتارمەن جاراقتانعان ورىس اسكەرلەرى كوپ كەشىكپەي قازاندى، استراحاندى جاۋلاپ الدى. نوعايلار اقىرىنا دەيىن مۇنىڭ سىرىن تۇسىنبەدى. بىلگەننىڭ وزىندە ءماجبۇر بولدى. ەندى ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن فرانسۋز عالىمى ش. لەمەرسە-كەلكەجەگە قۇلاق تۇرەيىك:

«موسكۆانىڭ مەشەۋ جاياۋ اسكەرىن قازىرگى زامانعى كاۆالەرياعا اينالدىرعان قۇدىرەت – نوعاي جىلقىسى. ونسىز ورىستار مۇسىلماندار يەلىگىن باسىپ الا الماعان بولار ەدى».

ەڭ قىزىعى اكەلىنگەن سوعىس اتتارىن كۇتىپ-باپتاۋشى اتبەگىلەر ماسكەۋدە بولمادى. وسى ءۇشىن ورىس پاتشالارى نوعاي اتبەگىلەرىنە ارنايى شاقىرتۋلار جىبەرىپ، ماسكەۋگە الدىرتتى. ولارعا ەڭ جوعارى جالاقى تاعايىندالدى. ورىس كاۆالەرياسىنا ەر-توقىمنىڭ ءوزى نوعايلىدان اكەلىندى. نوعاي ەرىنىڭ ارتىقشىلىعى ۇستىندەگى جاۋىنگەردىڭ ساداق تارتۋىنا، قىلىشتاسۋىنا، وڭدى-سولدى جاۋىمەن نايزالاسۋىنا وڭتايلى جاسالعاندىعىندا. سوناۋ ەدىلدەن تاسىمالداۋ ءتيىمسىز بولعاندىقتان نوعاي شەبەرلەرىنىڭ بار جاعدايىن جاساي وتىرىپ، رەسەيگە الدىردى.  بۇل پروسەسس ودان ءارى جالعاستى.

ورىس اتتى اسكەرى سوعىس كەزىندە قىپشاقتاردىڭ ساداق تارتىسىن، نوعايلاردىڭ نايزا سىلتەۋىن مەڭگەردى. ورىستارعا قىزمەتكە كىرگەن نوعايلار ورىس مۇجىقتارىنا قوي باعۋدى، ونىڭ تەرىسىنەن جىلى ءارى ىڭعايلى تون تىگۋدى ۇيرەتتى. ءتىپتى رەسەيدىڭ پولشاعا قارسى سوعىسىندا ورىس ارمياسىن نوعايلار جىلى تونمەن قامتاماسىز ەتتى. شىن مانىسىندە نوعايلار وزدەرىنىڭ وڭباي ۇتىلعانىن كەش ۇقتى. وزدەرى باپتاعان جىلقى ەرتەڭ ءوز توبەلەرىندە وينايتىنىن كىم بىلگەن.

جايىقتان دونعا دەيىن، ورالدان كاسپييگە دەيىنگى ايماقتى الىپ جاتقان دۇركىرەگەن نوعاي ورداسىنان بۇل كۇندەرى ساناۋلى عانا حالىق قالدى. قانشاما نوعاي ەدىلدەن كوشىپ، تۇركيا اسىپ كەتتى. بۇگىنگى نوعايلاردىڭ كوپ بولىگى رەسەيدىڭ كاۆكاز وڭىرىندە جەرگىلىكتى حالىققا ءسىڭىپ، جويىلىپ بارا جاتىر. شوقاننىڭ ءوزى «ەكى تۋىسقان وردا»  دەپ اتاپ، ءبىر ءبىرىمىزدى ءتىلماشسىز تۇسىنەتىن ءبىر اعايىنىمىزدىڭ بۇگىنگى جاعدايى وسىنداي. ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ قۇردىمىنا جۇتىلىپ بارا جاتقان نوعاي باۋىرلارىمىزدى الداعى ءجۇزجىلدىقتا تەك سارعايعان كىتاپ بەتتەرىنەن كەزدەستىرمەسەك جارار ەدى...

رىسبەك رامازان ۇلى، تاريحشى،

«الەم حالىقتارى جازۋشىلارى وداعىنىڭ مۇشەسى» مۇشەسى