ال مەن باعار ەدىم... جانىما ۇلىمدى ەرتىپ الار ەدىم. وركەنيەتتەن، الاسۇرعان ادامدارعا ءۇن قوسقان تەحنيكا گۇرىلىنەن قاشىپ، تىلسىم تابيعات قۇشاعىنا تىعىلار ەدىم. تاڭ اتىسىمەن كۇن شىقپاي شوپان كەشە تۇساعان اتىن ىزدەپ شىعادى. ات تۇساۋلى بولسا دا ءبىر ورنىندا تۇرمايدى ارينە، ءدوڭ اسىپ جايىلار. تاڭعى سالقىندا دەنەڭ تۇرشىكسە دە، تاڭعى شىقپەن دىمدانعان كودەنى كەشىپ اياعىڭ سۋ بولسا دا اتىڭدى بارىپ ۇستاۋعا ءتيىسسىڭ. ۇلىما ايتار ەدىم: -قورعانداعى ءبىر وتار قوزىلى قوي سەنىڭ تۇسكە دەيىن ۇيىقتاعىڭ كەلگەن ەركەلىگىڭىدى كوتەرمەيدى، سەنىڭ تابيعات الدىندا، تىرشىلىك الدىندا جاۋاپكەرشىلىگىڭ بار، سەن تابيعاتتىڭ ءبىر بولشەگىسىڭ، ەر ازاماتسىڭ. ۇيقىڭدى قي، اتىڭدى جۇگەندە، ءبىز مىنا ۇيقىدان ويانعان ۇلى دالانىڭ ۇرپاعىمىز. ءيا، باعزى زامانداردان بەرى. دالا ادامدارىمىز. كۇن ىسىماي جايىلىپ قالعىسى كەلگەن، توبەنى اينالا جوڭدارى قىلتىڭداعان قويلاردى نۇسقار ەم: - انە قاراشى، قوي جانۋارى دا جانىندا ويناقتاعان قوزىلارىن ەمىزۋ ءۇشىن قورەك جيناپ ءجۇر، بۇل تىرشىلىك ساباقتاستىعى، تابيعات زاڭى. اناۋ كوكجيەگىندە ساعىم كولبەڭدەگەن سار دالاعا قارا، ەرىنە باسىپ دوڭگەلەنگەن قاڭباقتى كوردىڭ بە، ونى ەر توستىك نايزاسىمەن توقتاتىپ ءجون سۇراعان، انا اسپانعا شىرق كوتەرىلىپ ءبىر ورىندا ىلىنە ءان سالعان قۇس بوزتورعاي دەپ اتالادى. سالماقتى دا، ساليقالى كەڭ دالا ءسال قوزعالىپ بەلگىسىز ءبىر اۋەنمەن تەڭسەلىپ تۇرعانىن بايقادىڭ با بالام. بۇل كورىنىس ءاربىر دالا پەرزەنتىن تولعاندىرۋى ءتيىس. ءيا، بايعا جالدانىپ مەن قوي باعار ەدىم، جانىما بالامدى ەرتىپ الار ەدىم. ول ۇلىما ۇلكەن ساباق بولار ەدى.
مەنى بۇل ويعا جەتەلەپ اكەلگەن توبىق جارماعامبەتوۆتىڭ «وتامالى» اڭگىمەسى. وسىعان دەيىن بۇل جازۋشىنىڭ شىعارماسىمەن قالاي تانىس بولماعانىما تاڭ قالدىم. جوق مەن تانىس ەدىم. «ارتتا كەيبىر جەرلەردە قارايىپ قالىپ جاتقان قۇمالاقتاردى جەل اۋەلى بىتىراتىپ الادى دا، كەيىن قارمەن كومەدى» جازۋشى سالعان بۇل كورىنىس قىر بالاسىنىڭ بارىنە تانىس. ەرتەگىدەي بوپ باستالعان شىعارما باسىنان اق ءسىزدى بالالىق شاققا، سول بالا كەزدەگىدەي تازا تابيعات اياسىنا جەتەلەي جونەلەدى. اڭىز جەلىسىمەن قۇرىلعان اڭگىمە كلاسسيك جازۋشىلاردىڭ ۇلگىسىندە بەرىلىپتى. م. اۋەزوۆتىڭ «قورعانسىزدىڭ كۇنى» اڭگىمەسىندە اڭىزدى «ولارعا بىلدىرەتىن زاماننىڭ شەجىرەسى داۋرەنى ءوتىپ كەدەيلىك باسقان كوڭىلسىز سالقىن ومىرگە تۇسكەن كارىلەر بولاتىن»، ال س.سەيفۋلليننىڭ «كوكشەتاۋ» پوەماسىندا اڭىزدى:
«تالاي سىر ەرتەگىنى ەل ايتادى،
ىزىنداپ تاۋدان سوققان جەل ايتادى.
سىرلاسىپ سىبىرلاسقان جاپىراقتار،
كۇندىز – ءتۇن كۇڭىرەنگەن كول ايتادى»
بۇل اڭگىمەدە «سونداعى سوققان دولى جەل سولتۇستىكتەگى ماڭگى مۇز تاۋلارىنىڭ اراسىندا ۇمىت بولىپ قالعان اڭىزدى سارى دالاعى قايتا ايداپ اكەلەدى» - ەكەن. اڭگىمەدەن ءسوز ونەرى شەبەرلەرىنىڭ ۇندەستىگى مولىنان بايقالۋى زاڭدى ما دەدىم. ماعجان اقىن شىعارمالارىنداعى جانى بار بىردە كۇلەگەش، بىردە قاتۋ جەل وبرازى ەستەرىڭىزدە شىعار – «قۋات كەمىپ، قاجىعان سوڭ، جۇيرىك جەل وكسىپ-وكسىپ جىلاعانداي بولادى.» جازۋشى اڭگىمەسىندەگى ماعجان جىرلاعان جەلدىڭ ءسىڭلىسى جونىندە قازاق ادەبيەتى ءۇنسىز قالىپتى. سوعان قاراماستان «وتامالى» اڭگىمەسىندەگى جەلدىڭ سۇرقى ءتىپتى قورقىنىشتى، تۋىسقاندىعىنا سەنبەسكە شاراڭىز قالماس: «جەل ەندى قارا تىلدەرىن جالاقتاتىپ، وتامالىنىڭ تىزەسىن، بەتىن شەكپەنىن، ەتىگىنىڭ قونىشىن جالاپ كەلەدى. ءقازىر ءوزى بي، ءوزى قۇداي. سونىسىنا ماساتتانعانداي كەيدە سىقىلىقتاپ كۇلەدى. سوسىن اشۋ شاقىرىپ، بارپىلداپ الا جونەلەدى.»
شىعارماعا اڭىز جەلىسى ارقاۋ بولعاندىقتان با، جازۋشى قولدانعان ءتىل قىسقا، كوبىنەسە جاي سويلەمدەر، فولكلورعا ياكي اۋىز ەكى سويلەۋ تىلىنە جاقىن، ۇعىمعا جەڭىل. جالپى اڭگىمەدەن اۆتوردى كورمەيسىز، ول تابيعاتتىڭ جاندى سۋرەتىنىڭ ارتىنا جاسىرىنعان. تابيعات اياسى بوياۋى قانىق قوزعالىستاعى سۋرەتپەن عانا سيپاتتالسا نانىمسىز بولار ەدى. وعان وزىنە ءتان تابيعي دىبىس قاجەت. شىعارمادا وقىرمانىن تۇرشىكتىرەر دىبىستار بار. وقىپ كورىڭىز: «سول كەزدە ماڭاي بۇرالقى ءيتتىڭ ۇلىعانىنداي، بىرەسە تاعى مىسىقتىڭ ماۋىققانىنداي، بىرەسە سۋ وگىزدىڭ ىڭىرانعانىنداي دىبىستارعا تولىپ كەتەدى»،«جەردىڭ وكپەسىنە ساداقتىڭ وعى تيگەندەي ىڭىرانىپ جاتىر»، «قامىستار دۇرىلدەپ تۇر» جازۋشىنىڭ تەڭەۋ مەن شەندەستىرۋ شەبەرلىگى تاڭداندىردى. «دالا شىراعى توڭكەرىلىپ ءتۇستى» شوپاننىڭ سوققىسىنان اۋناپ تۇسكەن قاسقىردى بۇلاي سۋرەتتەگەندى بۇرىن كەزدەستىرمەپ ەدىك. اڭگىمەدەگى جازۋشىنىڭ وزىنە عانا ءتان ءسوز قولدانىسىن دا بايقادىق. «قويلاردىڭ قۇيرىعى عانا قوماقتالادى»، «وتامالى جۇگىرگىشتەپ قايرىپ ءجۇر». كەنەتتەن سوققان تابيعات قۇبىلىسىن قازاقتار «بەس قوناق» نەمەسە «وتامالى» دەپ اڭىز قىلسا، جازۋشى قيالىندا ول اڭگىمەگە اينالىپتى. تابيعات اپاتىمەن ارپالىسىپ قويمەن ىققان جالعىز باستى وتامالى تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەسەدى، جازۋشى قازاقى ۇعىمعا، دالا ادامىنا ەتەنە تانىس «وبال» تۇسىنىگىن جەتە اشا بىلگەن.
ءسىز قوي باعار ما ەدىڭىز؟ وعان قۇلقىڭىز بولماسا، دالا ادامى ەكەندىگىڭىزدى ەسىڭىزگە تۇسىرگىڭىز كەلسە «وتامالى» اڭگىمەسىن وقىڭىز. وكىنبەيسىز. «وتامالى» اڭگىمەسى تابيعات اپاتىنان سەسكەنبەي، تىرشىلىك ءۇشىن جانۇشىرا كۇرەسكەن دالا ادامدارىنا، شوپان اتاعا سوزبەن قويىلعان ەسكەرتكىش.
نۇرلان بالقاش. وقىتۋشى
