XVIII-XIX عاسىرلاردا انگليادا تۇرمىسقا شىقپاعان ايەلدەر باستارىنا ارنايى چەپەس (ايەلدەردىڭ باس كيىمى) كيگەن. وسىلايشا الگى ايەل ءوزىنىڭ «كارى قىز» ەكەنىن ءارى ەندىگى كۇيەۋ جىگىت ىزدەمەيتىنىن بىلدىرگەن. سەبەبى انگليادا سول كەزدە ەر ادامدار ايتارلىقتاي از بولعان. مۇنى بىلەتىن ايەلدەر 30-عا كەلگەندە ەرىكسىز ۇمىتتەرىن ۇزەدى. الايدا مۇنداي شەشىم كوبىسىنىڭ ءومىرىن جاقسى جاققا وزگەرتتى، مول مۇمكىندىكتەرگە جول اشتى.
مەري كينگسلي – افريكانى جالعىز ءوزى زەرتتەگەن العاشقى ايەل. جالعىز ءارى چەپەس كيىپ زەرتتەگەن ايەل ول. ۇستىنە جۇننەن تىگىلگەن كويلەگى مەن ءساندى ۇلپىلدەك بەلدەمشەسىن كيىپ، قولىنا قولشاتىرىن ۇستاعان ناعىز انگليالىق لەدي رەتىندە حالىقتىڭ ەسىندە ساقتالعان.
مەريدىڭ اكەسى دجوردج كينگسلي – بەلگىلى ساياحاتشى. سول سەبەپتى ايەل جالعىز ءوزى ءقاۋىپتى مەكەندەرگە بارۋدان قورىقپاعان. ونىڭ باۋىرلارى چارلز بەن گەنري جازۋشى بولعان، بىرنەشە رومانى جارىق كوردى. دجوردج كينگسلي دە قولىنان قالامىن تاستاماعان، ءوزىنىڭ ساياحاتتارى تۋرالى كۇندەلىك جازىپ ءجۇرىپتى. حالىق ونى سول كۇندەلىگى ارقىلى تانىدى.
مەري قىز بالا بولعاندىقتان، ونىڭ ءبىلىم الۋىنا ەشكىم كوڭىل بولمەدى. ونىڭ ۇستىنە وزىنەن كەيىن ءىنىسى بولعاندىقتان، وتباسىنداعى جالعىز قىزعا ەشكىم نازار دا اۋدارماعان. سول سەبەپتى مەري قالاعانىن ىستەپ ءوستى. الايدا قالاعانى – پايداسىز ءىس ەمەس ەدى، ۇلكەن كىسىلەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداعاندى ۇناتاتىن. ۋاقىتىن كىتاپحانادا نەمەسە اكەسىنە قوناققا كەلگەن بەدەلدى ادامداردىڭ اراسىندا وتكىزۋدى قالايتىن.
6 جاسىنان 11 جاسىنا دەيىن مەري اكەسىن مۇلدەم كورمەدى. سەبەبى دجوردج 5 جىل بويى سولتۇستىك امەريكا حالقىن زەرتتەۋمەن بولدى.
ول ۋاقىتىن مەري كىتاپحانادا وتكىزدى. ءتۇرلى كىتاپ وقىدى، ءتىپتى ءوزىنىڭ جاسىنا ساي ەمەس كىتاپتاردى اسا قىزىعۋشىلىقپەن وقىدى. ول زاماندا عىلىم ايەلدەر ءۇشىن ءقاۋىپتى سانالدى، ولاردىڭ ميىن ۋلايتىن دەرەكتەر جازىلعان دەگەن ويمەن انگليالىقتار قىز بالالارىنا كىتاپ بەتىن اشتىرمايتىن. ال عىلىمعا قۇشتار مەريگە ەشكىم بوگە بولعان جوق. سەبەبى قاداعالاۋى ءتيىس اكەسى جانىندا ەمەس ەدى. ونىڭ ۇستىنە اكەسىنىڭ ءوز كىتاپحاناسى مەري ءۇشىن جەتكىلىكتى.
ال اكەسى ءار ساپاردان كەلگەن سايىن ساياحات بارىسىندا كورگەندەرىمەن بولىسەتىن. جەر بەتىندە اشارشىلىقتان نەمەسە سوعىستان كوز اشپايتىن حالىقتاردىڭ بارىن مەري اكەسىنەن ەستىپ ءبىلدى. جانى اشىدى، جۇرەگى اۋىردى، ولاردىڭ ءومىرىن ءوزى دە زەرتتەپ، كومەكتەسۋدى ماقسات تۇتتى. الايدا بۇل ماقساتى جاي ارمانداي كورىنەتىن، سەبەبى ول دۇنيەگە قىز بالا بولىپ كەلگەن.
مەري تۇرمىسقا شىعار جاسقا كەلگەندە اناسى توسەك تارتىپ قالادى. باۋىرى پانسيوناتتا وقىپ ءجۇردى، ال اكەسى ادەتتەگىدەي ساياحاتتاۋمەن اي-جىلىن وتكىزدى. مەري مەن اناسى جالعىز تۇردى دەسە دە بولادى. ول ۋاقىتتاردا مەريدىڭ بار ويى تۇرمىسقا شىعۋ ەمەس، بازار ارالاپ، وزىنە كەرەكتى دۇنيەلەردى ساتىپ الۋ. كەرەكتى دۇنيە دەگەنى – كىتاپ. اۋىرىپ جاتقان اناسىنىڭ جانىنا وتىرىپ، كىتاپ وقۋمەن ۋاقىتىن وتكىزىپ ءجۇردى.
قىزىنا الاڭداعان اناسى تۇرمىسقا شىعا الماي قالاتىنىن ايتىپ تالاي ەسكەرتكەن. الايدا مەري ءۇشىن تۇرمىسقا شىقپاۋدىڭ تاپتىرماس سىلتاۋى «اۋىرىپ جاتقان اناسىن تاستاپ كەتە الماۋى» بولدى. مۇنداي سەبەپتى جۇرت دۇرىس تۇسىنەتىن ءارى ءسوز ەتپەيتىن. تەك اناسى بۇلاي بولعانىن قالامادى، قىز بالانىڭ تۇرمىسقا شىعىپ، انا اتانۋى دۇرىس دەپ ەسەپتەيتىن.
مەري 30-عا تولعاندا اتا-اناسى بىرىنەن سوڭ ءبىرى دۇنيەدەن وتەدى. قىزدارىنا مۇرا رەتىندە 4 مىڭنان استام فۋنت قالعان ەكەن.
بۇل مۇرانى مەري ەكى جاعدايعا پايدالانا الاتىن ەدى. ءبىرى – تۇرمىسقا شىعاردا وزىنە جاقسى دۇنيە ساتىپ الۋ نەمەسە ساياحاتتاۋ. ءبىلىم قۋعان، عىلىم قۋعان ايەل، ارينە، ەكىنشىسىن تاڭدايدى. مەري باسىنا چەپەس تاعىپ، ءوزىن رەسمي تۇردە كارى قىز دەپ باعالاپ، شابادانىن جيناپ، افريكاعا اتتانىپ كەتەدى. ساياحاتتاماس بۇرىن مەديسينا سالاسىندا ءبىلىم الىپ تا ۇلگەرگەن.
دوستارى ساياحاتقا ەر ادامشا كيىنىپ شىعۋعا كەڭەس بەرسە دە، مەري ناعىز اعىلشىن لەديلەرىنشە، كويلەك-بەلدەمشەسىمەن اتتاندى.
بالا كۇنىنەن كىتاپ وقىپ، اكەسىنىڭ، ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ وسكەن مەري ءۇشىن افريكادا كۇنەلتۋ، ءجۇرىپ-تۇرۋ قيىنعا سوقپادى. الايدا افريكالىقتار مەريدىڭ ساپارىن جاقتىرماعان سىڭايلى. بىردە ايەلدى اڭشىلار توبى ۇستاپ اكەتىپ، اڭدارعا جەم رەتىندە پايدالاندى. سەبەبى انگليادان كەلگەن اق ءناسىلدى ادام ولارعا وتە قىزىق بولىپ كورىندى.
ءبىرىنشى ساپارىندا ازداپ قينالعان مەري انگلياعا قايتىپ كەلىپ، بەلگىلى زوولوگتارمەن اقىلداستى. عىلىمعا پايدالى جانۋارلاردى زەرتتەدى، حالقىن زەردەلەدى. ءسويتىپ ەكىنشى ساپارىنا اتتاندى. بۇل جولى ءبارى وڭاي بولدى. تەك مەريگە قىزىعى – افريكاداعى بالىقتار نەمەسە پىلدەر ەمەس، «ادام جەگىش» حالىقتى زەرتتەۋ. ەۋروپا افريكالىقتاردى «ادام جەگىش جابايىلار» دەپ اتايتىن.
افريكا حالقى مەريگە العاشىندا تاڭىرقاپ قارادى. ارينە، اۋاسى ىستىق، تەك قارا ناسىلدىلەر تۇراتىن مەكەندە، قابات-قابات كيىنگەن ەۋروپالىق ايەلدى افريكالىقتار كۇندە كورە بەرمەيدى. مەملەكەت حالقىن دا زەرتتەپ العان مەري ءۇشىن ولاردى اڭگىمەگە تارتۋ قيىن بولمادى.
ال انگليادا قانداي رەاكسيا بولدى؟ اسا ءقاۋىپتى ايماققا جالعىز اتتانعان ايەل تۋرالى ءتۇرلى ماقالالار، كىتاپتار جازىلدى. مەري كەلگەندە، جۋرناليستەر ونىمەن سۇحباتتاسۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇردى. ونىڭ ساياحات جايىنداعى كۇندەلىگى حالىق اراسىندا تانىمال بولدى.
ءبارىن ەرەكشە مازالاعان سۇراقتار: «ونىڭ وتباسى بار ما؟ افريكادا قانداي كيىممەن ءجۇردى؟»
كەلەسى ءۇش جىلىن مەري بريتانيانىڭ ءتۇرلى اۋماقتارىن ارالاپ، ءدارىس وقۋمەن وتكىزدى. مانچەستەر جانە ليۆەرپۋل پالاتالارىندا سويلەگەن العاشقى ايەل بولدى.
ءار سوزىندە افريكالىقتاردى «ادام جەگىشتەر، جابايىلار» دەپ ايتاتىنداردىڭ ويىنا قارسى شىقتى. ولاردىڭ دا كۇنكورىسپەن جۇرگەن ادامدار ەكەنىنە ەۋروپالىقتاردىڭ كوزىن جەتكىزۋگە تىرىستى.
ءسويتىپ جۇرگەندە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا اعىلشىن-بۋر سوعىسى باستالدى. مەري انگليانى تاستاپ، مەدبيكە بولىپ كەيپتاۋنعا باردى. وندا دارىگەرلەر جەتىسپەيتىن گوسپيتالعا جۇمىسقا تۇرىپ، ول جاقتى ناعىز ساناتورييگە اينالدىردى.
الايدا مەريدىڭ ەنەرگياسى ەكى-اق ايعا سوزىلدى. جو-جوق، ول قاجىعان جوق، تەك ەمى جوق جۇقپالى دەرتكە شالدىقتى. ولەتىن كۇنى تاياعاندا سوڭعى ەكى ءوتىنىشىن ايتىپ ۇلگەردى: ونىڭ ءبىرى – جالعىزدىقتا كوز جۇمۋ، ەكىنشىسى – دجۋنگليدىڭ ەرىكتىسى رەتىندە تەڭىزگە جەرلەۋ. كارى قىزدىڭ سوڭعى دەمى ءوزى زەرتتەگەن، قول ۇشىن سوزعان ەلدە تاۋسىلدى ءارى قوس ارمانى دا ورىندالدى.
