بايرون – كەرەمەت اقىن!  ابايدىڭ «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى» دەگەنىنىڭ ءمانىسىن تۇسىندىرەتىن  بايرون شىعارمالارى  دەسەم، ءسىرا، ورىندى ايتىلعان ءسوز بولار. ءسوز بەن ءسوزدىڭ اراسىنا  بوتەن ءسوز قوسپاي سويلەۋدە بايرونمەن كىم تەڭ كەلەر ەكەن! ءبىر سوزگە سونشاما ماعىنا  سىيعىزۋدى، تۇسىنىكتى، مەيلىنشە  قىسقا قايىرۋدى مەن بايروننان كەزدەستىردىم! ارينە، مۇنداي  اقىندىق قۋات ءارى ايتساق شەكسپير مەن گەتەدە، بەرى ايتساق  اباي مەن پۋشكيندە جوق دەپ ايتا المايمىن... دەگەنمەن، بايروننىڭ الەم ادەبيەتىندە ەسىمى التىن  ارىپتەرمەن جازىلعان كلاسسيكتەردىڭ ىشىنەن پوەزيادا وزىندىك قولتاڭباسى بار اقىن ەكەندىگىن مويىنداۋىمىز كەرەك! سەبەبى، قاي ەلدىڭ ادەبيەتىن الساق تا بايرونعا ەلىكتەۋ بار.

ۋاقىت اتتى قۇدىرەت زامان اعىمىنا ساي وقىرماننىڭ دا تالعام-تالابىنقالىپتاستىرىپ، ءتىپتى ۇلى كلاسسيكتەردىڭ دە شىعارماشىلىعىنا دەگەن  كوزقاراسىن وزگەرتەتىنى شىندىق. ءار ۇرپاقتىڭ ءوز شەكسپيرى، ءوز گەتەسى، ءوز پۋشكينى، ءوز ابايى بولادى.ءبىراق، مۇنىڭ بارلىعى وتكىنشى  قۇبىلىس ەكەندىگىن ادەبيەت تاريحى انىق بايقاتادى. مىسالى، بەن دجونسون اتتى اعىلشىن دراماتۋرگىن ارنايى زەرتتەۋشىلەردەن باسقا كىم بىلەدى؟ونى سول داۋىردە شەكسپيردەن دە دارىندى دەپ ەسەپتەگەن. الايدا، الىسقا بارماي-اق  شەكسپيردىڭ «رومەو مەن دجۋلەتتا» اتتى درامالىق  تراگەدياسىن ءبىر وقىعان كىسى بۇل شەشىمگە كەلىسە الماس. دەگەنمەن... سونداي-اق ۆلاديمير بەنەديكتوۆتىڭ ولەڭدەرى پۋشكين جىرلارىنان كوش ارتىق سانالعان. ءبىراق، مارتەبەلى سىنشى – ۋاقىت ءبارىن ءوز ورنىنا قويىپ بەردى.

كوزى تىرىسىندە بايروندى دا كورە الماۋشىلار كوپ بولدى. سەبەبى،  الەم پوەزياسىندا ۇلى ليريك اقىن رەتىندەگى قالامىنان تۋىنداعان شىعارمالار ونى بيىك دارەجەگە كوتەردى. مىسالى، بايروننىڭ 1807 جىلى «ۇشقىر يىرىمدەر» اتتى كىتابىنان كەيىن  «گياۋر» مەن «لارا» اتتى ادەبيەتتەگى تابىستى،جاعىمدى قۇبىلىس رەتىندە تانىلعان شىعارمالارىن اتاساق بولادى. ونى كورە الماۋشىلار  اقىندى «جىلت ەتىپ جوق بولاتىن ۇشقىنعا» تەڭەدى. ءوز زامانىنىڭ اسقاق رۋحتى جىرلارى ارقىلى  اتاعى الىسقا كەتكەن اقىن  ۋاقىت وتە كەلە الەمدىك پوەزيانىڭ ەڭ بيىك شىڭدارىنىڭ بىرىنە اينالدى. اقىننىڭ 200 جىلداي بۇرىن جازعان شىعارمالارى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ دا اسا قىمبات رۋحاني قازىناسى بولىپ وتىرعاندىعى وسىنىڭ دالەلى. بايروننىڭ «مانفرەد» دراماسى، «قابىل» ميستەرياسى، «شيلون تۇتقىنى»، «دون-جۋان» داستاندارىن وزدەرىن زيالى سانايتىنداردىڭ وقىپ تانىسۋلارى پارىز سەكىلدى مەن ءۇشىن.

مەن اقىننىڭ قازاقشاعا اۋدارىلعان شىعارمالارىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ  «الەم ادەبيەتى كىتاپحاناسى» سەرياسى بويىنشا شىعارىلعان ەڭبەكتەن تانىسىپ شىقتىم.  اقىننىڭ ولەڭدەرىن،  «قابىل» ميستەرياسىن، «شيلون تۇتقىنى» ، «دون-جۋان» اتتى داستاندارىن مۇقيات وقىپ شىقتىم. ەندەشە، وسى شىعارمالارىنا جەكە-جەكە قىسقا دا نۇسقا توقتالىپ وتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. ەسكەرتە كەتەتىنىم، اباي ارقىلى بايرونمەن تانىسقاندىعىم سەبەپتى، اقىن ولەڭدەرى مەن شىعارمالارىن ابايمەن سالىستىرا وتىرىپ ءتۇسىندىرىپ كورەيىن.

دجوردج بايرون شىعارمالارى تۋرالى گەرمەنيەۆتيكالىق تالداۋ

ءى.  ولەڭدەر

1) كىتاپتىڭ 474-541-بەتتەرى اقىن ولەڭدەرىنە ارنالىپتى.  ءبىر قىزىعى، ەڭ ءبىرىنشى ولەڭ « كوڭىلىم مەنىڭ قاراڭعى. بول، بول، اقىننان!»باستاۋ العان. [ق/ز: 474-بەت،  استانا «اۋدارما» 2005]. نەگە؟ ونىڭ سەبەبى ابايعا كەلىپ تىرەلەدى. ولەڭدى اعىلشىننان لەرمونتوۆ اۋدارسا، ورىسشادان اباي اۋدارىپ وتىر! مەنى العاش تاڭقالدىرعانى ابايدىڭ سوزبە-سوز اۋدارا الۋ قابىلەتى... مىسالى، اتى اتالعان ولەڭنىڭ ەڭ سوڭعى ەكى تارماعى لەرمونتوۆشە بىلاي:

«ي ەسلي ەست ۆ وچاح زاستىۆشيح كاپليا سلەز،

وني راسستايۋت ي پروليۋتسيا»

[ق/ز: ق.جۇمالييەۆ «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى جانە اباي پوەزياسىنىڭ ءتىلى»، 331-بەت، الماتى 1960]

ەندى ابايعا قۇلاق تۇرسەك، ول: «قاتىپ قالعان كوزىمدە ءبىر تامشى جاس، توگىلمەي مە بوي جىلاپ، ول دا ەرىسە؟»،-دەيدى.  لەرمونتوۆ پوەزياسىنىڭ ءبىر تامشىسى توگىلمەي تولىق بەرىلگەن. ەكى ءتىلدى ادام مۇنى جەتە تۇسىنە الادى...ءبىراق، اتتەڭ بۇل ولەڭدى ءتۇپ نۇسقادان، اعىلشىن تىلىندە وقىسام عوي... اباي مەن بايرون ەكى زاماندا ءومىر سۇرگەن اقىندار. اباي بايروندى ءتۇپ نۇسقادان وقىماسا دا، اۋدارماسى ارقىلى بايروندى «اشىپ» بەرىپ وتىر! قالاي «اشىپ» بەرگەنىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا بىر-ەكى مىسال كەلتىرەيىن.ال، ابايدىڭ اۋدارماشىلىق قابىلەتى بولەك ءسوز ەتىلەتىن ماسەلە...سول كىتاپتىڭ 479-بەتىندە ابايمەن قوسا  عافۋ قايىربەكوۆتىڭ دە اۋدارماسى بەرىلگەن... بىردەن ايتايىن، ابايدىڭ «قۇدىرەتىن» عافۋ قايىربەكوۆتەن كورە المادىم. بىرىنشىدەن، اباي اقىننىڭ كوڭىلىن «قاراڭعى» دەپ السا، عافۋ «سۇپ-سۇر» دەپ الىپ وتىر.ويلاناتىن ماسەلە!  جالپى، ادام قارتايعان سايىن قايعىرا بەرەتىندىگى، كوڭىلىنىڭ قارايا تۇسەتىندىگى جاسىرىن ەمەس. ارينە، مەن كەز-كەلگەن قارتايعان ادام قايعى جامىلادى دەۋدەن اۋلاقپىن. سەبەبى، قايعى – ويلىلىق، پاراساتتىلىقتىڭ بەلگىسى. قايعى جاۋاپكەرشىلىكتەن تۋادى. ويلى ادامنىڭ كوڭىل-كۇيى قايعىعا نە مۇڭعا تولى بولماق. الايدا، مۇڭ مەن قايعى ءبىر ەمەس. مۇڭ –سەرپىلمەگەن سەزىم، اشىلماعان، ايقىندالماعان سانا. ول ادامنىڭ مازاسىز ارەكەتىنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولادى. مازاسىزدىق تۇبىندە قىزىعۋشىلىق، ءارى قۇمارلىق جاتادى. بۇل، مۇڭنىڭ قايعىدان ءبىرىنشى ايىرماشىلىعى. ەكىنشىدەن، مۇڭ بەيمالىمدىلىكتى، تۇمشالانعان بولمىستى، قيالعا اينالعان ارماندى بەينەلەسە، قايعى سۋىق اقىلدى،ايقىندىقتى، زاڭدىلىقتى تانۋعا باعىتتالعان زەرەك وي. سونىمەن، دانىشپان ادام قارتايعان سايىن قايعىعا جەم بولادى. ءبىراق، مەن بۇل جەردە جاس ولشەمىنە بايلانىستى قارتايۋدى ايتىپ وتىرعام جوق، «قايعى ويلاپ» ەرتە قارتايعان ادامدى ايتىپ وتىرمىن. سەبەبى، «قايعى ويلاپ» قارتايۋ كەيبىر ادامعا ەرتە دە كەلۋى مۇمكىن. بۇل جاعداي بايرونعا، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ پەن ميحايل لەرمونتوۆقا قاتىستى. ويلاپ قاراساڭىز، اباي بۇل ولەڭدى 48 جاسىندا اۋدارعان. بايرون بۇنى 27 جاسىندا جازىپ وتىرسا، لەرمونتوۆ تا وتىزعا جەتپەي وسى ولەڭدى اۋدارىپ وتىر. ياعني، بايرون، لەرمونتوۆ پەن اباي «قايعى ويلاپ» ەرتە قارتايعان  اقىندار. سول سەبەپتەن، ۇشەۋى دە ەرتە قارتايعاندىعى سەبەپتى كوڭىلدەرىن «قاراڭعىلىققا» تەڭەپ وتىر. ەندەشە، عافۋ قايىربەكوۆ ولەڭ ماعىناسىن تۇسىنسە دە، ونى اشۋعا  لايىقتى ءسوزدى تاۋىپ، ونى ورىندى قولدانا الماعانى وكىنىشتى-اق!

ەكىنشىدەن، كوڭىلىن «قاراڭعىلىق» تورلاعان اباي وزىنە «اقىندى» شاقىرسا،  عافۋ قايىربەكوۆ «ءانشىنى» شاقىرىپ وتىر. ويلانىپ كورەلىك! اقىندىق پەن انشىلىك ەكەۋى دە ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرمايتىن ونەر بولعانمەن، ەكەۋى ۇندەسپەيتىن قابىلەتتەر. اقىندى اقىن عانا تۇسىنە الادى. سول سەبەپتەن، ابايدىڭ «اقىندى» شاقىرۋى ورىندى.

ۇشىنشىدەن،  اباي: «قاتىپ قالعان كوزىمدە ءبىر تامشى جاس، توگىلمەي مە بوي جىلاپ، ول دا ەرىسە؟»،-دەسە، عافۋ قايىربەكوۆ: « كوزىمدەگى اق سۇڭگى-اقىرعى جاس، ەت قىزۋمەن ەرىسىن و دا بالقىپ»،-دەيدى... اباي  لەرمونتوۆتاعى «زاستىۆشيح» دەگەن ءسوزدى سوزبە-سوز اۋدارىپ «قاتىپ قالعان» دەپ السا، عافۋ ونى اۋدارماي كەتىپ وتىر. اقىلعا سالسا، قاتقان نارسە عانا ەرۋى كەرەك-تى.

2)  بايرون: «ءوز مۇڭىمدى الدەقاشان ۇمىتقام، سۇم ومىردەن كوڭىلىمدى سۋىتقام»،-دەيدى.[سوندا، 478-بەت، استانا «اۋدارما» 2005] بۇل ولەڭ جولدارى  ابايدىڭ: «ءومىر، دۇنيە دەگەنىڭ اعىپ جاتقان سۋ ەكەن. جاقسى-جامان كورگەنىڭ ويلاي بەرسەڭ ۋ ەكەن»،-دەگەنىن ەسىمە سالادى. دۇنيە مەن ءومىر سينونيم دەسەك، وندا ەكى اقىن دا ءومىردى «سۇم» دەپ وتىر. بۇل – ەكى اقىننىڭ «ەستى» ويى.  ال ەستى وي ءوزىن قابىلدايتىن  جاننىڭ دا ەستى بولۋىن تالاپ ەتەدى. بايروننىڭ ايتىپ وتىرعانى – «ەسەيگەن وي». مۇنى جيىرمالار شاماسىنداعى جاس بۋىن وكىلدەرىنە قابىلداتۋ قيىنعا سوعار. سەبەبى، ولار دۇنيەنىڭ سۇم ەكەندىگىن قايدان ءبىلسىن؟!  «بۇگىنگى ءومىر جارقىلداپ الدار ءبىراق» ەكەنىن قايدان قابىلداسىن؟ ولار ءالى ءومىردىڭ  ءدامىن تاتىپ ۇلگەرمەسە، ءتاتتىنىڭ ءدامىن تاتىپ كورمەسە، ول ءتاتتىنىڭ دە ءدامى  بۇزىلاتىنىن قايدان ويلاسىن؟مۇنىڭ ءبارىن ەسەيگەن، ويى تولىسىپ، ءبىر توقتامعا كەلگەن، ەڭ باستىسى تاۋبەسى بار جان عانا ۇعىنا الادى.  «ءدىنىم ءۇشىن بار باقىتتان ايىرىلعام، ءتاڭىرىم ءوزى كوڭىلىمدى جاي قىلعان. جۇرەگىم دە، ارمانىم دا قولىندا، دەسە دە ەركى: «جەر بەتىنەن تاي جىلدام»،-  [سوندا، 486-بەت] دەپ جىرلاعان بايرون – «تاۋبەسىنە» كەلگەن اقىن. جاراتۋشىنىڭ رازىلىعىن الۋدى كوزدەپ، تاۋبەنىڭ ەسىگىن بايروننىڭ زامانداسى، نەمىستىڭ كلاسسيك  اقىنى گەتە دە (1749-1832)  «قاققاندىعىن» ەسكە سالايىن... جالپى، دانىشپاندار «بىلگەن سايىن، ىلىمگە قۇمارتقان سايىن» وزدەرىنىڭ تۇك بىلمەيتىندىكتەرىنە كوزدەرى جەتىپ، السىزدىكتەرىن سەزىنىپ، تاۋبەسىنە كەلەدى. بۇل ديالەمما ءار دانىشپان ءار زاماندا ءومىر سۇرسە دە ولاردىڭ باستارىن قوسىپ، ادامدى ءبىر ويعا جەتەلەيدى. مىسالى، گەتە: « جاساعان شەبەر ىسىنە، قاراساڭ ءتىلىڭ بايلانار، ءوز ىسىڭە قاراشى، كاكىر-شۇكىر اينالاڭ»،-دەيدى. [گەتە، 1/425]. بۇل، اقىنداردىڭ «دىنشىلدىگى»- بولەك تاقىرىپ. ايتايىن دەگەنىم باسقا.

بايرون: « سۇم ومىردەن كوڭىلىمدى سۋىتقام»،-دەسە، اباي: « سۇم دۇنيە توناپ جاتىر ءىسىڭ بار ما؟»،-دەيدى. ويلاناتىن ماسەلە! دۇنيەنىڭ سۇم ەكەندىگىن ودان كوڭىلى سۋىعان ادام عانا ايتا الادى. دۇنيەنى قىزىق-شىجىق، دۋمان-ساۋىق دەپ قالىپتاستىرعان ادامعا نەلىكتەن دۇنيە سۇم بولماق؟ ءيا، نەگە وسى دۇنيە سۇم؟ سەبەبى، ول تۇراقسىز،وزگەرمەلى، ءوز بەرگەنىن ءوزى الىپ، ادامعا ەش نارسە قالدىرمايدى. بايقاپ وتىرساق، بۇل دۇنيە ءوزىڭدى توناپ الادى، ول تىپتەن سۇم ەمەس – قاراقشى. سوندا نەڭدى توناپ الادى؟ اباي كۇشىڭدى الادى، ءتۇسىڭدى الادى دەسە، بايرون  كۇندەرىڭدى ۇرلايدى، جاستىعىڭ مەن ۋاقىتىڭدى ۇرلايدى دەيدى. ەندى، ءبىر قىزىقتى قاراڭىز...وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز ءومىر قىزىعى – ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قاجەت دەيتىنبىز. الايدا بايروننىڭ بۇل ولەڭىنەن كەيىن مەن ءومىردىڭ قىزىعى ادامدى ولىمگە باستايتىن الدامشى، ميفتىك سانا دەگەنگە وي بۇردىم. بايرون جوعارىدا كەلتىرگەن ەكى تارماقتى ولەڭىنەن كەيىنگى ەكى تارماعىندا بىلاي دەپ ويىن جالعايدى: «ارمانىم جوق اجالىمدى تاپسام مەن، جاقىن جاننان، سۇيىكتىمنەن، جۋىقتان»،-دەيدى. بۇل ولەڭدى تولىق نۇسقاسىن وقىساڭىز قىزى اكەسى يەففايعا: «جانىم، اكەم، قۇرباندىققا مەنى شال»، -دەيدى.  مەن بۇل جەردە، ءومىر سۇم بولعاندىعى سەبەپتى ادامدار ءومىر سۇرمەي جاستايىنان قىرشىن كەتىپ، وزدەرىنە قول سۇقسىن، وزدەرىنە ءولىم تىلەسىن دەۋدەن اۋلاقپىن. مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم، ادام ءار كەز ولىمگە دايىن بولىپ ءجۇرۋ كەرەك. ءولىم – جالعان، سۇم ومىردەن ماڭگى ءارى ادىلدىك ورنايتىن ەكىنشى دۇنيەگە كىرەتىن ەسىك بولۋى كەرەك دەگەندى ۇسىنعىم كەلەدى. ولىمنەن قورقۋدىڭ قاجەتى شامالى.

3)بايرون: «ماقتانعا  قۇمار ماڭىزسىز قالپىڭ، سۇيسىنتپەس جۇرتتى، جيرەنتەر قايتا»،-دەيدى.[سوندا، 540-بەت. استانا «اۋدارما» 2015].

ماقتان دەگەن – وتە كۇردەلى نارسە. ماقتان ىزدەمەگەن ادامدى مەن كورمەدىم.  الايدا، ابايشا ايتساق، ماقتانشاقتىقتىڭ ءۇش ءتۇرى بولادى.  جيىرما ءبىرىنشى سوزدە اباي: « ماقتانشاقتىقتىڭ ءبىرىنشىسى... بىرەۋى جاتقا ماقتانارلىق ماقتاندى ىزدەيدى. ول – نادان، ءبىراق نادان بولسا دا ادام»،-دەيدى.جاتقا ماقتالسام دەگەندە ەلىم ماقتاسا ەكەن دەپ ويلايدى.ەل نە ءۇشىن ماقتاۋى كەرەك ەكەنىمەن ونىڭ جۇمىسى جوق. ال، ەل «ەلىنە ەلەۋلى، حالقىنا قالاۋلى» ازاماتتى ماقتاسا كەرەك-تى. ونداي ويسىز، انشەيىن «مەنى باسقا  ەل ماقتاسا ەكەن» دەۋ – ناداندىق. الايدا اباي وندايلاردى ادام ساناتىنان شىعارمايدى. سەبەبى، بۇل ءسوز ەل باسقارعان  ادامدارعا  قاتىستى بولسا كەرەك. ەل باسقارۋعا دا كوپ نارسە كەرەك. ەكىنشىسى: «ءوز ەلىنىڭ ىشىندە ماقتانارلىق ماقتاندى ىزدەيدى. ونىڭ ناداندىعى تولىق، ادامدىعى ابدەن تولىق ەمەس».  مۇنداي ماقتانشاقتىڭ ويى اعايىن مەنى ماقتاسىن دەگەنگە سايادى. اعايىن مۇنى نە ءۇشىن ماقتاماق؟ «الىستاعى تۋىسىڭنان، جاقىنداعى كورشىڭ ارتىق» دەيدى قازاق! ەگەر بىرەۋ جەتىستىككە جەتىپ جاتسا، ونى ءبىر تۋىسى كورە الماي «ارتىق سويلەپ، ارتىق ءىس» جاساپ جاتسا، نە ءۇشىن ونى تۋىسى ماقتايدى ەكەن؟ وسى جەردە وسى قالامىزداعى اتاقتى عالىمدارىمىزدىڭ ءبىرى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور التاي تايجان ۇلىنىڭ: «ءقازىر ەكىنىڭ ءبىرى ترايۆاليزممەن اينالىسىپ كەتتى. ەكىنىڭ ءبىرى ءوز ۇرپاعى، اتا-شەجىرەسىمەن ماقتانىپ، كىتاپ شىعارۋعا قۇمار! نەگە؟ كوپكە توپىراق شاشپايىن، دەگەنمەن، كوبىسى ماقتان ءۇشىن»،-دەگەنى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر.  ماقتانشاقتىقتىڭ ءۇشىنشى ەڭ سوراقى ءتۇرى – وزگە كىسى قوستامايتىن ماقتاندى ىزدەۋ. ونى اباي: «ول – ناداننىڭ نادانى، لاكين ءوزى ادام ەمەس»،-دەپ سيپاتتايدى.اعايىن ىشىندە بەدەلگە ءوزىن-وزى ماقتاتىپ جەتەم دەۋ، ارينە، ادامدىق قاسيەتكە جاتپايدى. مۇنداي ماقتانشاقتىق – ادامنىڭ اقىلسىزدىعىنىڭ، تالاپسىزدىعىنىڭ،  جالقاۋلىعىنىڭ بەلگىسى. كەدەي تىراش كەلەدى،  جالقاۋ ماقتانشاق كەلەدى.سەبەبى، كەدەيلىك پەن جالقاۋلىق – اعايىنداس. ودان ادامداردىڭ بويىنان  بايلاۋسىزدىق، ادەپسىزدىك،  ارسىزدىق، وسەكشىلىك، وتىرىك ايتۋ سىقىلدى قىلىقتار تابىلۋى ىقتيمال. ەڭ جامانى – ماقتانشاق سول قىلىقتاردى تانىپ، ءبىلىپ، ولاردى قورلىق دەپ ەسەپتەمەيدى.ابايدىڭ ايتۋىنشا «دەسىن» دەيدى، «دەمەسىن» دەمەيدى.قاي ارەكەتى، نە قىلىعى، ءىسى ۇناپ، بىرەۋ وعان «دەسىن» دەيدى، وندا ماقتانشاقتىڭ شارۋاسى جوق. ايتەۋىر ءوزى تۋرالى بىرەۋ «دەسە» بولعانى. ونى يسلام عالىمدارى «ريا» دەپ اتايدى. بۇل قىلىقتان پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ا.س.) ساقتاندىرعان.

ەندى، بايرونعا كەلەيىك. ولەڭ «ماقتانشاق بويجەتكەنگە» دەپ اتالعان. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە بايرون مۇنى  اننا يزابەللا ميلبەنككە ارناعان سەكىلدى. يزابەللا ءوز قۇربىسىنا اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ  سىرىن ساقتاي الماي ماقتانعان قالپى: « ءبىر عارىپ جان بار، مەنىڭ جولىمدا جانىن قيۋعا ءازىر»،-دەيدى.  كەيىن قاسىڭداعى ايەل وعان مىسقىلداپ كۇلەدى. سوندا بايرون انناعا: « جىگىتتەر ءبىر ماقتاي قالسا وعان الدانبا. سەبەبى، جىگىتتىڭ كوبى ءبىر-اق كورسەعاشىق بولا قالادى. الدانبا!»،-دەيدى دە ويىن بىلايشا ساباقتايدى: «ماقتان ءسوز مايىن تامىزىپ تىلدەن، قۇربىڭا ءبوسىپ، سوققاندا تالاي. سۇرقيا جاننىڭ مازاق قىپ كۇلگەن، زۇلىمدىق ويىن ۇقپادىڭ قالاي؟».[Cوندا، 539-بەت. استانا «اۋدارما» 2015].سىر دەگەننىڭ ءوزى اقىن تىلىندە  ادامشىلىق دەگەنمەن ماندەس كەلىپ وتىر.سەبەبى،ادامشىلىقتىڭ ءوزى سىرعا بايلانىستى.  سىر –ادامنىڭ قۇپياسى. سىرى جوق جان – جەلمەن بىرگە دومالاعان قاڭباق.سىر ساقتاعان ادامدى قازاق زور تۇتقان.  سەبەبى، سىر ءبىر كۇندە اقتارىلا سالاتىن نارسە ەمەس، ول – جاعدايعا، ءىس مانىسىنە، وقيعا جەلىسىنە وراي اڭعارىلىپ وتىراتىن ءبىلىم ارناسى. ونى ساقتاي ءبىلۋ كەرەك. ەگەر ونى وزگەگە ايتىپ قويسا ول سىر بولۋدان قالادى. وسىنى بايرون: «داراقى بولما، كەلگەنشە شاما، قۇپيا سىرعا تابا ءبىل تىرەۋ»،-دەپ تۇسىندىرەدى.

4) بايرون: «جونسىزدىك وعان قارىسىپ كونبەۋ، ومىردەن ءوشۋ-قۇتىلماق ۇلەس. ماڭدايعا ءسىرا جازىلماس ولمەۋ، اجالمەن كۇرەس-بايانسىز كۇرەس»،-دەيدى.

وزەكتى ماسەلە! ءومىر مەن ءولىم! وسى ماسەلە توڭىرەگىندە قانشاما دىندەر، فيلوسوفيالىق جۇيەلەر، تەوريالار قۇرىلمادى  دەسەڭىزشى. عالىمداردىڭ، حاكىمدەردىڭ ءبارى-بارى ءومىر، ءولىم تۋرالى ءوز ويلارىن ايتتى،  وسىلاردىڭ سەبەبىن ىزدەستىردى،  ءبىراق تولىق جاۋاپ بەرگەن ەشكىم جوق، بۇل ماسەلەگە بايرون دا جاۋاپ بەرمەگەن. بايرون دا اباي سەكىلدى ءتان مەن جاندى ەكىگە بولەدى.دەگەنمەن، ءبىر قىزىعى بايرون ءتاندى «ءتان» دەسە دە، جاندى «جان» دەمەي «رۋح» دەپ اتايدى. مىسالى: «ىسىرىپ سوندا، رۋحىم پەردە، اسپانعا تاياۋ تۇنەكتى جارىپ»،-دەيدى بايرون.  ەكەۋىنىڭ ارۋاقتى جان مەن رۋح دەپ تۇسىنۋىنە ۇلكەن سەبەپ – ەكى اقىننىڭ ەكى ءتۇرلى ءدىن وكىلى بولۋىندا.  يسلام ءدىنى  ارۋاقتى جان دەسە، حريستيان ءدىنى رۋح دەيدى. ءبىراق، ارۋاق  دەگەن ءسوز رۋح دەگەن ءسوزدىڭ كوپشە ءتۇرى ەكەنىن دە ەسكەرىڭىزدەر.

ءجا، ادام – ماڭگى ءومىر سۇرە المايدى.  شاكارىمشە ايتسام،  «اللانىڭ اق ءولىمى كەلگەندە، امالسىز قارا تاستاي قاتامىز». ءولىم-اقيقات! ونى مويىنداماۋ-اقىماقتىق! ءومىر بار سەكىلدى، ءولىم دە بار!اجالدان قورقىت تا قاشىپ قۇتىلا الماعان. «قايدا بارساڭ دا قورقىتتىڭ كورى» دەگەن اتالى ءسوز بار!  بۇل – ماعىناسى تەرەڭ افوريزم. بۇل – فيلوسوفيالىق ۇعىم. بۇل ءافوريزمنىڭ ماعىناسى نەدە؟ قارا جەردىڭ بەتىندە، ادامزات عۇمىرىندا شاماسىز، شەكسىز ەش نارسەنىڭ جوقتىعىن بايانداۋ!بار نارسەنىڭ ءبارىنىڭ ولشەمى بار، شاماسى، شەگى بار.شاماڭنان اسىپ ەش قايدا بارا الماق ەمەسسىڭ.ادامنىڭ دا شاماسى بار، ول تاۋسىلعاندا تاعدىرعا مويىنۇسىناسىڭ، بىلگە قورقىتتىڭ ايتقانىنا امالسىزدان كونەسىڭ. قورقىتتى نەگە اراعا  كىرىستىرىپ وتىرمىن؟ جاۋاپ بەرەيىن. بايروننىڭ: «راقات قوي  جەر قايعىسىن ۇمىتىپ، ولمەس ءومىر جايىن عانا قوزعاماق»،- [بايرون، 476-بەت، استانا «اۋدارما»، 2005] دەگەن ۋايىمى قورقىتتى دا تولعاندىردى. ەكەۋى دە ماڭگى ءومىردى اڭساعان!

ەڭ ماڭىزدىسى سول، سۇراق، «نەگە ادام ولەدى؟» دەگەندە  ەمەس، «ادام قالاي، كىم بولىپ ءولۋى كەرەك؟» دەگەندە. بۇل تۋرالى يسلامنىڭ سوپىلىق باعىتىنىڭ اسا ءىرى وكىلى،  يسلام عۇلاماسى حاسان ءال-باسري: «سەن تۋىلعاندا ءبارى قۋاندى،  سەن جىلادىڭ. سول سياقتى، سەن دۇنيەدەن وتكەندە  ولار جىلاپ جاتقاندا سەن قۋانىپ كەتەتىندەي امال جاساپ كەت»،-دەيدى. ورىندى ايتىلعان افوريزم! ادام ساۋاپتى امالداردى كوپتەپ جاساپ، جاقسى ۇرپاق تاربيەلەپ، ەشقاشان «ولمەيتىن» سوزدەرىن قالدىرسا، ەش وكىنىشى بولماسا، قىزىن قياعا ۇشىرىپ، ۇلىن ۇياعا قوندىرىپ كەتسە، ارينە،  قۋانارلىق جاعداي.

ياعني، ءسوزىمدى تۇيىندەي كەلە ايتارىم، ولىمنەن قاشىپ قۇتىلۋ جوق، ول –تاعدىر. تاعدىرعا كىم قارسى تۇرا العان؟ ونداي جان بار ما؟ ارينە، جوق! مىنە، وسى جوق بولۋىمەن دە ءومىر قىزىق! سەبەبى، ادام ماڭگى ءومىر سۇرسە «ءومىر سىناق ءۇشىن بەرىلگەن» دەگەن ءافوريزمنىڭ ءمانى جوعالار ەدى!  بايرون: «الەم نەگە وسىلاي جاراتىلعان، ونىڭ  قۇپياسى نەدە؟» دەگەن سۇراققا  جاۋاپ ىزدەگەن، ءبىراق تابا الماعان. بۇنى اقىننىڭ «قابىل» اتتى ميستەرياسىن وقىساڭىز تۇسىنەسىز. ەگەر بايرون وسى ساۋالىنا جاۋاپ تاپقاندا تاريحتا اتى قالماس ەدى. تاريحتا ساۋالعا جاۋاپ تاپقاندار ەمەس، تابا الماعاندار قالادى.

نۇرلىبەك سابىرعالييەۆ،

اقتوبە وبلىسى، تەمىر اۋدانى، «شۇبارقۇدىق كاسىپشىلىگى» مەشىتىنىڭ باس يمامى