اي مەن ۇركەردiڭ قيى­لى­سىپ ءوتۋiن ەج­ەلدەن بەرى قازاق جۇرتى «توعىس» دەپ اتاعان. توعىسۋ دەگەنىمىز - توقايلاسۋ، ۇيلەسۋ، ءتۇيiسۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. 

قازاقتىڭ تانىمال جازۋشى­سى مۇحتار ءماعاۋيننىڭ شىعارما­سىن­دا: «شۋ بويىنداعى ءتوpت حالىقتىڭ توعىسىندا جەڭiسiنە جول اشقان» دەگەن سوزدەر بار. حالىق سەنىمىندە توعىس - ناۋرىز ايىنىڭ 14ء-ى مەن 15ء-ى كۇندەرi كەلەدى. قازاقتىڭ ىرىمى بويىنشا، توعىستىڭ الدىنداعى قىستا قويدىڭ قۇمالاعى قالىڭ قارعا باتسا، جاقسىلىققا جورىپ، ىرىستى جىلدان دامەتكەن.

ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرى ماڭعىستاۋ، اتىراۋ، اقتوبە، باتىس قازاقستان وبلىستارىندا، كورشىلەس رەسەيدىڭ استراحان، ساراتوۆ، ورىنبور، قارا­قالپاقستاننىڭ قازاقتار كوپ قونىستانعان جەرلەرىندە ناۋرىز مەرەكەسى ايدىڭ 14ء-ى كۇنىنەن باستا­لىپ، «كورىسۋ» (ياعني، قاۋىشۋ) سالتى (كەي جەرلەردە «امال مەرەكەسى»دەپ تە اتالادى) باستالادى.

قازاقتىڭ تانىمال تابيعات تامىر­شىسى ءماشھۇر-جۇسىپ كوپەي­ۇلى ءوزىنىڭ جان-جاقتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە “سەگىز كۇندىك ناۋرىزناما وتەتىنىن” جازعان ەكەن (قازىرگى كۇنتىزبەدە 14-21 ناۋرىز ارالىعى). دەمەك، ۇلتى­مىزدىڭ كوكتەمدى تانۋى - قادىم زاماننان شىندىققا تىم جاقىن.

ەرتەدە قازاق بۇل كۇندى «ناۋرىز» دەمەي، «امال» دەپ اتاعان. امال مەرەكەسى نەمەسە كورىسۋ ءداستۇرى - ەلىمىزدىڭ كوپ وڭىرلەرىندە ەجەلدەن ساقتالعان. شاكارىمنىڭ ۇلى احاتتىڭ جازبالارىندا: «14 مارت اكەي ايتتى: «بۇگىن قازاقشا جاڭا جىل، ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى دەيدى. ال جاڭا جىلدىڭ بۇرىنعى اتى - ناۋرىز، بۇل فارسى ءتىلى. «جاڭا كۇن» دەگەن ءسوز. قوجا-مولدالار «ەسكى ادەتتى قالدىرامىز» دەپ، قۇربان، ورازا ايتتارىن «ۇلىس كۇنى» دەگىزىپ جىبەرگەن. ەسكى قازاقشا، ەسكى تۇرىكشە جاڭا جىل كۇنىنىڭ اتى - ۇلىس. جاڭا جىل باسىنىڭ ۇلىس ەكەنىنە مىناداي دالەل بار. «ۇلىس كۇنى قا­زان تولسا، ول جىلى اق مول بولار. ۇلى كىسىدەن باتا السا، سوندا ولجالى جول بولار» - دەپ جازادى...

وكىنىشكە قاراي، حالقىمىزدىڭ كونە ءداستۇرىن ۇمىتتىرۋ ءۇشىن وتار­شىل ۇكىمەت بار كۇش-قۋاتى مەن ادىس-تاسىلدەرىن اياعان جوق. دەسە دە، قايسار قازاق ءوزىنىڭ كورىسۋ كۇنىن ءبارىبىر تۇبەگەيلى ۇمىتپادى. ۇلىق ءداستۇر شەجىرەلى كىشى جۇزدە مىقتى ساقتالدى.

14 ناۋرىز كۇنى كوكتەم كەلىپ، جاپىراقتار بۇرشىك اتىپ، كوكەك قۇسى قۇيقىلجىتا ءان سالادى. كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەسۋى تويلانادى. شى­عۋ توركىنى تەرەڭدە جاتقان اي­تۋ­لى كۇن الاش بالاسىنا ەتەنە جاقىن. 

امال مەرەكەسى - جاڭا ءومىر، جاڭا جىل، جاڭا كۇنمەن كورىسۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. قىستىڭ ىزعارى كەتىپ، شۋاقتى كوكتەم باستال­عان امال تاڭىنىڭ الدىندا ادامدار ءۇي ءىشىن جۋىپ، تازالاپ، اۋلانى رەتكە كەلتىرىپ قويادى. «بۇل كۇنى باسىمىزدان پايعامبار سيپايدى» دەگەن نانىم-سەنىم دە بولعاندىقتان، ءبىر كۇن بۇرىن كەشكىسىن ادامدار مىندەتتى تۇردە باستارىن جۋىپ، تازالانادى. جاڭا كيىمدەرىن ازىرلەيدى. تاڭ سىبىرلەپ اتىسىمەن ءار وشاق ەرتە تۇرىپ، ەلەڭ-الاڭنان ەسىكتەرىن اشىپ قويىپ، كورىسە كەلگەن ادامدى قاباق شىتپاي كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇي­مەن قارسى الىپ، ۇيىندەگى مول داستارحانعا شاقى­رادى. بۇل كۇنى كۇن شىققاندا ەسىگى ىشىنەن قۇلىپتاۋلى تۇرعان ءۇي بولمايدى، ەشكىم ۇيىقتاپ جاتپايدى.

تاريحىندا كوشپەلى عۇمىر كەشىپ، شەتى مەن شەگى جوق دالادا تارىداي شاشىلىپ، كيىز ۇيدە تۇرعان قازاق حالقى قار ەرىپ، جەر ءجىبي باستاعاندا تۋعان-تۋىس، جاقىن-جۇراعاتىن ىزدەپ، ۇسكىرىك ايازدى التى اي قىستان مال-جانىنىڭ امان-ەسەن شىققانىنا شۇكىرشىلىك قىلىپ، بىر-بىرىمەن كورىسكەن. «ءبىر جاسقا شىعۋىڭمەن!» دەگەن تىلەكتىڭ ارتىندا «قىستان امان شىعىپ، جاڭا جىلعا قادام باسۋىڭمەن!» دەگەن تىلەك-تاۋبا جاتىر.

ەڭ باستىسى، كورىسۋ - ادامداردىڭ بىر-بىرىنە امانداسىپ، جاقسىلىق تىلەيتىن قاۋىشۋ مەرەكەسى ءارى جاسى كىشىلەردىڭ ۇلكەندەرگە ىزەت كورسەتىپ، ءىلتيپات بىلدىرەتىن ءداستۇرلى سالتى. كورشى-قولاڭ، دوس-جاران، قۇربى-قۇرداس بىر-بىرىنە «قوسقان جاسىڭ قۇتتى بولسىن!»، «عۇمىرىڭ ۇزاق بولعاي!» دەگەن اقتايلاق نيەتىن ايتادى.

كورىسۋ كۇنى – ۇلكەن مەن كىشىنىڭ اراسىندا سىيلاستىق پەن سىپايىلىق ورناتاتىن، يماندىلىققا نەگىز سالعان مەرەكە. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) حاديستەرىندە بىر-بىرىنە سالەم بەرگەن ەكى ادامعا دا ساۋاپ جازىلاتىنى، سونىڭ ىشىندە، ءبىرىنشى سالەم بەرگەن ادامعا كوبىرەك ساۋاپ تيەتىنى ايتىلادى. دەمەك، وسىناۋ وراسان ىزگىلىككە تولى كۇنى ەسكى وكپە-رەنىش كەشىرىلىپ، تاتۋلاسىپ-تابىسادى، ارازدىق ۇمىتىلادى.

ەر ادامدار قۇشاقتاسىپ، ءتوس تۇيىستىرەدى؛ ايەلدەر بەتتەرى­نەن ءسۇيىپ، كورىسەدى. ءوزارا مال-جانىنىڭ اماندىعىن سۇرا­سىپ، قىستان امان-ەسەن شىققان­دىق­تارىنا تاۋبە كەلتىرەدى. قازاقتىڭ ادەپتىلىك ءداستۇرى بويىنشا، تەك كەلىندەرگە اتالارىمەن جانە قايىن اعالارىمەن كورىسۋگە بول­مايدى. اعايىن-تۋىس، قۇدا-جەك­جات، دوس-قۇربى سىيلى ادامدا­رىنا جىبەك شاپان، كويلەك-جاۋلىق سىيعا تارتادى. جاستار اقساقالداردىڭ اق باتاسىن الۋعا اسىعادى. بۇل كۇنى ەشكىم ەشكىمگە رەنجىمەي، جايدارى جۇرەدى. كورىسكەن اعايىن ءبىر-بىرىنىڭ وتباسىنا، اعايىن-تۋىس­تارىنا اماندىق-ساۋلىق، قۇت-بەرەكە تىلەيدى. قارىزى بار كىسى وسى كۇنگە دەيىن بورىشىنان قۇتىلسا، قۇبا-قۇپ.

«كوك قارعا كەلمەي كوكتەم شىق­پايدى» دەيتىن امال كۇنى - سۇبە قابىرعاسىمەن تۇتاس ىشەككە تىعىلعان قازى، سوناۋ كۇزدىڭ باسىندا شىجعىرىپ شىنى ىدىس­قا قۇيىپ ساقتاعان، ءتۇسى ساپ-سارى بوياۋداي قانىق سارى ماي - كورىسۋگە كەلگەندەردىڭ ءبىر سىبا­عاسى. كەيبىر ۇيلەر قازانعا ماي قاتىپ كۇرىش، جارماسىن سالىپ، جەتى ءتۇرلى ءدام قوسىپ، ناۋ­رىز كوجە اسىپ قويادى. تارى قاينا­تىلىپ، بيداي قۋىرىلىپ تالقان مەن جەنت جاسالادى. ءاربىر وتباسى جەتى شەلپەگىن ءپىسىرىپ، ءيىس شىعا­رىپ، باۋىرساعىن پىسىرەدى. ويتكەنى، سامارقاننىڭ كوكتاسى ەريتىن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى - كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلەتىن ءبىزدىڭ تۇركى جۇرتىنىڭ ورتاق مەيرامى - جىل باسى، جاڭا جىلىمىز، ۇلتتىق مەرەكەمىز.

«ءتۇس بولىپ قالدى، ءۇش ءۇيدىڭ ەسىگىن اشۋعا ۇلگەرمەي قالاسىڭ» (كىشى ءجۇزدىڭ قازاقتارى “40 ءۇيدىڭ ەسىگىن اشۋ كەرەك” دەپ ەسەپتەيدى) - دەپ اسىعاتىنى دا بار.

...قاسات قار ەرىپ، كوكتەمنىڭ ءيىسى بۇرقىراپ، شى­بىن-شىركەي، قۇرت-قۇمىرسقا، جان-جانۋار، تىرشىلىك اتاۋلى ۇيقىلارىنان ويانعان ساتتە قىس بويى ۇيقىدا جاتقان بالپاق ويانىپ، ءىنىنىڭ اۋزىنان دالاعا قارايدى. بالپاقتىڭ باسىن قىلتيتىپ ىنىنەن شىققانىن 14 ناۋ­رىزدا قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنىڭ قۇمداۋىت قىراتتارىندا كورۋگە بولادى. اتا-بالارىمىز: «پەندە­ءنىڭ اۋزى - اققا، مالدىڭ اۋزى - كوك­كە ءتيدى» دەپ، ادامنىڭ - اداممەن، جىلدىڭ - جىلمەن كورىسەتىن كۇنى­ءنىڭ ەرتەڭىن، ياكي، 15 ناۋرىزدى «قىس جۇلدىزى بiتiپ، جاز جۇل­دى­زى تۋدى» دەپ ايدارلاعان. سون­دىق­تان، كورىسۋ كۇنى - قازاقتى ىن­تىماق-ۇيىمشىلدىققا، بەرەكە-بىرلىككە باستايتىن عيبراتتى ءداستۇر.

كورىسۋ كۇنىنىڭ نەگىزگى شارتتارى - ۇلكەندى سىيلاۋ، كىشىگە قامقورلىق، ءالسىزدى دەمەۋ، جارلىنى جارىلقاۋ - ىزگىلىكتىڭ باستاۋى. ءتوس قاعىستىرىپ، قول الىسۋ، ۇلكەندەردەن باتا الۋ، ادامدار اراسىنداعى سىيلاستىق، قاۋىشۋ – كورىسۋ كۇنىنىڭ كەيىنگى ۇرپاققا ساباق بولارلىق قاسيەتتەرى.

جىلدىڭ باسى - ءاز-ناۋرىز - امال كۇنىنەن كەيىن جىلىمىق ءساۋىر كىرگەندە بابىسەك شاقىرادى. ساpالا ءتۇستi، ۇزىن سيpاقتى، ايدارلى كوكەك تارىزدەس كىشكەنە قۇستىڭ نازىك ءۇنى جىلۋلىق پەن جاقسىلىقتىڭ بەلگىسىندەي اۋەزدى ەستىلەدى. ال، ءداپ امال كۇنى ناۋرىزدىڭ جۇمساق اقشاقارى جاۋسا، ەجەلگى جۇرتىمىز «جاڭا جىلدا جاقسىلىق كوپ بولادى»، دەپ ۇمىتتەنگەن. 

ءيا، ءۇمىتىمىز ازايماسىن!

قاجىمۇقان عابدوللا