تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى. ال-فارابي بالالاردىڭ ءوز ومىرىندە كورگەنىن قايتالايتىنىن اباي بىلاي دەپ كورسەتكەن: «بالاعا كوبىنە ءۇش الۋان ءتۇرلى مىنەز جۇعادى. ءبىرىنشىسى – اتا-انادان، ەكىنشىسى – ۇستازىنان، ءۇشىنشىسى – قۇربى – قۇرداستارىنان».

سولاردىڭ ىشىندە بالا قايسىسىن جاقسى كورسە، سونىسىنان كوبىرەك جۇعادى. سوندىقتان جۇمىس قانشالىقتى قاۋىرت بولسا دا، قانشالىقتى شارشاپ-شالدىعىپ جۇرسە دە اتا-انا بالا تاربيەسىن ۇمىتپاۋ كەرەك. تاعى ءبىر تاربيەگە نۇقسان كەلتىرەتىن اتا-انا تاراپىنان جىبەرىلەتىن قاتەلىك - بالانى شەكتەن تىس ەركەلەتىپ، قولىنا قوماقتى اقشا ۇستاتىپ، ءوز ەركىنە جىبەرۋ. قازىرگى كەزدە زامان وزگەرىپ، ومىرىمىزگە تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جەتىلگەن كەزدە كومپيۋتەرلىك ويىندار ورتالىقتارى اشىلىپ جاتقانى. وندا جۇرەتىندەر – بالالار، ويىنعا سالىنىپ ساباقتى دا، باسقانى دا قويىپ، ءوز الدىنا قىزىققا باتادى. ءتىپتى اقشا ءۇشىن ۇرلىق جاساپ، ءوز اتا- اناسىنا قول جۇمساپ جاتقان بالالار تۋرالى دا مالىمەتتەر از ەمەس. كومپيۋتەرلىك ويىندادام ميىن ۋلاپ الاتىن اپيىندار. وسى ماسەلەنى ءاربىر وت- باسى العا - تارتىپ، تەرەڭىنەن پايىمداۋى كەرەك. سوندا عانا وتباسى تاربيەسىنە قاتىستى ماسەلەلەر تالاپقا ساي شەشىلۋى مۇمكىن. اتا – انانىڭ بالاسىنا سىن كوزقاراسپەن قاراپ، كەمشىلىگىن تۇزەتىپ، جەتىستىگىن جەبەپ وتىرۋى-تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە. بالاعا سىن كوزمەن قاراۋ كەرەك ەكەنىن م. اۋەزوۆ «اباي جولى» كىتابىندا بىلاي كورسەتكەن. قۇنانباي ءوزىنىڭ قاسىنداعى بايشونجارلارعا ابايدى قابىلەت – قارىمىن تانىپ ەل باسقارۋعا ەرتە باۋلۋى دا سودان. اكە – بالاعا سىنشى. ول بالا بويىنداعى ءاربىر جاقسى ىسىنە ءسۇيسىنىپ، تەرىس ارەكەتىنە كۇيىنەدى. اكە تاربيەسى اساۋدى اۋىزدىقتات دىراتىن، تەنتەكتى تۇزاقتايتىن، ەلدىكتى ساقتايتىن، ەرلىكتى جاقتايتىن شاتتىعىن شالقىتاتىن ۇلى مەكتەپ. ال انا تاربيەسى كەشەندى تاربيە، جيناقتالعان اسا تاعى لىمدى مەكتەپ. سوندىقتان س. قالييەۆ پەن ق. جارىق بايەۆ ءوز ەڭبەكتەرىندە «تاربيەنىڭ ەڭ تاماشا مەكتەبى - وتباسى» - دەپ كورسەتكەن. قازاقتار بالا تاربيەسىندە ولاردىڭ جاس ەرەكشەلىك- تەرىن ەسكەرۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە كوڭىل بولگەن. بالانى 5 جاسقا دەيىن پاتشاداي كۇت، 10 جاسقا دەيىن قۇلداي جۇمسا، 15 جاستان اسقان سوڭ دوسىڭداي سىرلاس دەگەن ۇستانىمدارىندا بالانىڭ جاس ساناپ جەتىلۋ ەرەكشە- لىكتەرىن ەسكەرۋ قاجەتتىگى ناقتى كورسەتىلگەن. بالانىڭ جاقسى بولعانى – اكە مەن شەشەنىڭ ابىرويى.

 جامان بالا وتباسىنىڭ قايعىسى، ازابى، سورى. بۇل پىكىردى اتاقتى پەداگوگ ۆ. سۋحوملينسكيي ايتقان. بالا تاربيەسىندە مەكتەپ پەن وتباسى مىندەتتەرى وتە ۇلكەن جانە وتباسىنىڭ ورنى كۇننەن كۇنگە كۇشەيە تۇسەدى. تۇسىنىگى تاياز اتا-انالار دا كەزدەسەدى. ولارعا «بالا لارىڭىزدىڭ وقۋى ناشار، سوعان كومەك كورسەتۋڭۋز كەرەك» - دەسەڭ ەستيتىنىڭ «وقىماعان ادامداردا نانىن تاۋىپ جەپ ءجۇرعوي، قايتەيىن ساۋ بولسا بولار». بۇل اڭگىمە نان تابۋدا ەمەس، بالالاردىڭ وقۋىندا، تاربيەسىندە بولىپ تۇر ەمەسپە؟ وسىنداي وتباسىلاردان قانداي تاربيە كۇتۋگە بولادى؟ اتا-انا وتباسى ۇيىت قىسى بالالاردىڭ باعبانى، سوندىقتان ولار جاقسى قاسيەتتەرىمەن بالالاردىڭ كەلەشەگىنە ۇلكەن اسەرىن تيگىزۋلەرى كەرەك. بالا تاربيەسىمەن ونىڭ اناسى عانا اينالىساتىن وتباسىلار دا بار. مۇنداي جارتىكەش تاربيە دە جاقسى ناتيجە بەرمەيدى. اكە ونەگەسى، اكە تاربيەسىنىڭ ورنى قاشاندا بولەك. - اتا – انالاردىڭ ءومىرى كوپتەگەن قيىنشىلىقتار مەن ۋايىمنان تۇرادى. ولار اشۋ، ىزا، قۋانىش، قىزعانىش، سەنىمدىلىك، كۇيىنىش، وكىنىش رەتىندە كورىنىس بەرەدى. مەكتەپتە مۇعالىمدەر مەن پسيحولوگتاردى مازالايتىن باستى ماسەلە «قيىن» بالالار. بالانىڭ قيىن مىنەز- قۇلقىنىڭ سەبەبى ونىڭ وتباسىنداعى اتا-انامەن قارىم - قاتىناسىنا بايلانىستى. وسى باعىتتا وتبا سىنداعى جايسىز پسيحولوگيالىق احۋالدى بار وتباسىنداعى اتا- انامەن بالا اراسىنداعى قارىم-قاتىناس مەكتەپ جا سىنداعى بالالاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق جەكە تۇلعالىق دامۋىنا كوپشىلىك جاعدايدا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىراتىن ءسوزسىز. وتباسىنداعى جاعدايلاردى زەرتەۋشىلەر ونداعى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلاردىڭ بەلگىسى بويىنشا ءتورت توپقا ءبولىپ كورسەتەدى: ا) جالعىز باستى انا نەمەسە اكە؛ ءا) الەۋمەتتىك بەيىمدەلمەگەن اتا-انا؛ ب) باي نەمەسە كەدەي اتا-انا؛ ۆ) قارت اتا-انا. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – وتباسىنداعى ورتا قانداي بولسا، بالا سونداي بولىپ وسەدى. وتباسىنداعى جايسىز احۋال قانداي بولسىن بالاعا اۋىر اسەر ەتەدى. سوندىقتان اتا-انالار بالالارىن مادەنيەتتى، كىشى- پەيىل ادال ازامات ەتىپ وسىرگىلەرى كەلسە، ەڭ الدىمەن ولاردىڭ وزدەرى كىرشىكسىز تازا ادام بولۋى كەرەك. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق وركەندەۋىنىڭ بولاشاعى جاس ۇرپاق تىڭ قولىندا. ەلىمىزدىڭ كەلەشەكتەگى تاعدىرى ولاردىڭ پات ريوتتىعى مەن ازاماتتىلىعىنا بايلانىستى. ولار دىڭ تاربيەسىنە اتا-انا، مەكتەپ، قوعام بولىپ اتسالى سايىق اعايىن!

ح.كاراتايەۆ، «حانارىق جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەبى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى پسيحولوگى