بۇگىنگىنىڭ بالاسى اعزاعا تۇك پايداسى جوق، كەرىسىنشە اۋرۋ تۋعىزاتىن جەدەل دايىندالاتىن تاعامداردى (حوتدوگ، گامبۋرگەر) تۇتىنۋدى ءجون كورەدى. وسىنداي تاعامداردى ۇزدىكسىز تۇتىنۋدىڭ سالدارىنان وقۋشىلار اراسىندا سەمىزدىك، جۇرەك، جۇيكە، قانازدىق، قان اينالىم جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى، تىنىس الۋ، اس قورىتۋ مۇشەلەرىنىڭ سىرقاتتانۋى، قۇرت اۋرۋى بەلەڭ الىپ كەلەدى. وسى تۇستا، ايتاتىن نارسە سەمىزدىك اۋرۋىنا شالدىققان بالالار اراسىندا وزدەرىن قورشاعان ورتادان پسيحولوگيالىق قىسىم كورىپ، اقىر-سوڭىندا  سۋيسيدتىك جاعدايلارعا بارىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. قازىرگى كەزدە مەكتەپ باعدارلاماسىن يگەرۋ وقۋشىلاردان ويلاۋ بەلسەندىلىگىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان دا، ولاردىڭ دەنساۋلىعى مىقتى بولۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن بالا اعزاسىنا پايدالى تاعامداردى تۇتىنۋى قاجەت. وقۋشىلاردىڭ ۇزدىكسىز تۇتىنىپ جۇرگەن تاعام تۇرلەرىنىڭ زاردابى جايىندا عالىمدار «دوشيراك» كەسپەسىن ءجيى قولدانعاندار كارديومەتوبوليالىق قاتەرگە، ءتىپتى ينسۋلتقا شالدىعۋى مۇمكىن دەپ وتىر. سەبەبى، كەسپەنىڭ فورماسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن تەمەكى ونەركاسىبى مەن انتيفريز وندىرىسىندە قولدانىلاتىن پروپيلەنگليكول سۇيىقتىعى قولدانىلادى. ال كەسپەنىڭ دامدەۋىشىندەگى ترەت-بۋتيلگيدروحينون انتيوكسيدانتى پارفيۋمەريادا، لاكتار مەن شايىردى جاساپ شىعارۋدا قولدانىلادى ەكەن. بۇدان باسقا كەسپەنىڭ قۇرامىندا مونوسوديۋم گلۋتامات (ول اق كريستالدار تۇرىندەگى تاعامنىڭ ءدامىن كۇشەيتكىشتەر)، ناتريي جانە ا بيسفەنولى بار. زياندى تاعامداردىڭ كوشىن باستاپ تۇرعان چيپسى جايلى دا بىلەتىنىمىز از. كارتوپتان جاسالاتىن بۇل تاعامنىڭ قۇرامىندا بوياعىش زاتتار، كومىرسۋلار، ماي قوسىندىلارى كەزدەسەدى. كارتوپ پايدالى بولعانىمەن چيپسى جاساۋ بارىسىندا ءتۇرلى وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى.ياعني، ول قۇرامىنداعى پايدالى زاتتاردى جوعالتىپ، كەرسىنشە زياندى نارسەلەردى قوسىپ الادى ەكەن. ماسەلەن، 100 گرامم چيپسى 510 ككولورياعا تەڭ. بۇل دەگەنىمىز بالانىڭ ءبىر كۇندىك نورماسىنىڭ جارتىسى دەۋگە بولادى. سول سەبەپتەن دە چيپسى سەمىزدىك، زات الماسۋ پروسەسىنىڭ بۇزىلۋى، جۇرەك جانە اللەرگيالىق اۋرۋلارعا شالدىقتىرادى. چيپسيدىڭ قۇرامىنان دارۋمەن مەن مينەرالدى زاتتاردى تابۋ مۇمكىن ەمەس. 2007 جىلعى ناۋرىزدىڭ 30-ىنداعى №12 قاۋلىنى نەگىزگە العان ەلىمىزدىڭ سانيتار ماماندارى گازدالعان جانە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى، مايعا قۋىرىلعان كارتوپتى، چيپسيدى مەكتەپ اسحانالارىندا ساتۋعا تىيىم سالىنعاندىعىن ايتۋدان جالىعار ەمەس. بۇل تالاپ قانشالىقتى ورىندالىپ جاتىر. وبلىستاعى كەيبىر مەكتەپتەردىڭ اسحانالارىندا ءتىپتى شۇجىقپەن قوسىپ، شۇلىقتى دا ساتۋ ۇيرەنشىكتى ادەتكە اينالعانداي. مۇنداي ماسقارا جاعداي جۋىردا وتكەن وبلىستىق تۇتىنۋشىلار قۇقىن قورعاۋ دەپارتامەنتىندەگى “دوڭگەلەك ۇستەل» بارىسىندا ءمالىم بولدى. «اتتەگەن-ايى» اتالمىش مەكەمە اسحانالاردا بولىپ جاتقان كەلەڭسىزدىكتەردى تەك شاعىم تۇسكەن كەزدە عانا تەكسەرەدى ەكەن. سونداي-اق، مەكتەپتەردەگى اسحانالاردا ازىق-تۇلىكتىڭ ساقتالۋى، اس ءمازىرى كوڭىل كوڭشىتەرلىك دارەجەدە ەمەس. ءاربىر وقۋشىنىڭ ءبىر كۇندىك تاماعىنا 161 تەڭگە جۇمسالىپ كەلگەن بولسا، ءقازىر ىستىق تاماق قۇنى ءار وقۋشىعا شاققاندا 263 تەڭگە بولىپ بەلگىلەندى. ال سول 263 تەڭگەگە بالا نە ءىشىپ ءجۇر؟ وقۋشى تاماعىنىڭ تالاپقا ساي ەكەندىگىن باقىلاۋدا ۇنەمى ۇستاپ وتىرا الامىز با؟ اۋرۋ تەك مەكتەپ اسحاناسىنان كەلەدى دەۋدەن اۋلاقپىز. اۋانىڭ لاستانۋى، الەۋمەتتىك احۋال مەن پسيحولوگيالىق اۋىرتپالىقتار جانە باسقا دا كەلەڭسىز جايتتار دا دەنساۋلىققا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. دەسەك تە دۇرىس تاماقتانباۋدىڭ سوڭى دەرتپەن اياقتالاتىنىنا ەشكىم داۋلاسا الماس. – مەكتەپ جاسىنداعى بالالار كۇنىنە 4 رەت تاماقتانۋى كەرەك. ولار – تاڭەرتەڭگىلىك اس، تۇسكى اس، ساسكەلىك اس، كەشكى اس. ونىڭ ۇشەۋىن ىستىق تاماق تۇرىندە تۇتىنۋ مىندەتتى. وقۋشىلاردىڭ تاماقتانۋ ءتارتىبى وقۋ اۋىرتپالىقتارىنا، سپورتپەن شۇعىلدانۋىنا، ەڭبەككە ارالاسۋىنا جانە باسقا دا فاكتورلارعا بايلانىستى. وقۋشىنىڭ قوسىمشا ساباقتارعا قاتىسۋ ۋاقىتىنا، سپورت سەكسيالارىنا بارۋىنا جانە وزگە دە جايعدايلارعا بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى. مۇنداي جاعدايدا وقۋشىلاردىڭ تاماقتانۋ ءتارتىبىنىڭ قاتاڭ ساقتالىنىپ، تاماقتى ءبىر ۋاقىتتا ءىشۋ ادەتىن قالىپتاستىرعان دۇرىس. ءۇزىلىس اراسىندا، بەسىندىك اسقا يوگۋرت، جەمىستەر، ءسۇت ونىمدەرىن پايدالانۋ وقۋشى اعزاسىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. مەكتەپ جاسىنداعى بالالار ءوسىپ كەلە جاتقان اعزا بولعاندىقتان، ميكروورگانيزمدەردىڭ قالىپتى مولشەردە ءتۇسۋىن قاجەت ەتەدى. اعزانىڭ قالىپتى ءوسۋى ءۇشىن كالسييگە باي ءتاعامدار-سۇت، ىرىمشىك، سۇزبە، ايران جانە دارۋمەنگە باي سيترۋستىق جەمىستەر، قىرىققابات تۇرلەرىن، اسكوكتى پايدالانعانى ءجون. گليۋكوزا جانە يودقا (تەڭىز ونىمدەرى، جاڭعاق، قۇرما)باي تاعامدار ميداعى قان اينالىمدى جاقسارتىپ، ويلاۋ، زەيىن قويۋ، ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن جاقسارتۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. بالالار تاعامىندا مەملەكەتتىك تىزىمدە بار، قۇرامىندا گمو، بوياعىشتار مەن قوسپالارى جوق، بارلىق ساپا مەن قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىنا سايكەس بەكىتىلگەن ازىق-تۇلىكتەر قولدانىلۋى ءتيىس. مەكتەپكە دەيىنگى جانە مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ تاعام راسيونىنا بارلىق نەگىزى تاعامدىق ازىق-تۇلىك توپتارى — كوكونىس، جەمىس پەن جيدەك، قاراقۇمىق، ارپا، جۇگەرى، س ۇلى ۇنى مەن قوڭىر كۇرىش، كەبەك ارالاسقان ۇننان جاسالىنعان تاعامدار، نان، ەت، بالىق جانە ءسۇت ونىمدەرى، تاعامدىق مايلار، اس بۇرشاق بولىپ سانالادى. تەك وسىلاي بولعان كۇندە عانا بالانى بارلىق تاعامدىق زاتتارمەن قامتاماسىز ەتە الامىز، – دەيدى سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ورتالىعىنىڭ مامانى لاۋرا بايقونىسوۆا. ال، ءسىز بالاڭىزدىڭ نە جەپ جۇرگەنىن بىلەسىز بە، اتا-انا؟

«وڭتۇستىك رابات»