ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەپ جۇرگەن ءبىر راديو بولسا، ول- «شالقار» ۇلتتىق ارناسى ەكەنىنە ەشكىم داۋ ايتا المايتىن شىعار. رەداكسيامىزعا اتالمىش ارنانىڭ ۇرانسوزىنە كوڭىلى تولمايتىن وقىرمانىمىزدىڭ حاتى كەلىپ ءتۇستى. «قامشى»-ەركىن اقپارات الاڭى. سوندىقتان حاتتى وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى قۇپ كوردىك.
جاقىندا ءبىر اعامىز مۇحامبەتكارىم ءىنىم! «شالقار» راديوسىن تىڭداپ ءجۇرسىڭ بە؟ مارتا ولكوتتىڭ مىنا تۇجىرىمىنا جاۋاپ بەرەتىن ءبىر قازاق تابىلمادى-اۋ دەپ رەنجىپ، مەنىڭ قاسىمداعى ءبىر توپ ادام بولىپ وزىڭىزدەن ءۇمىت كۇتىپ وتىرمىز دەپ، قوڭىراۋ شالدى. پىكىر الماستىق. اۋىل اقساقالدارىنىڭ ورتاق تۇجىرىمى تومەندەگىدەي بولىپ شىقتى.
شىندىعىندا دا، قازاقستاننىڭ «شالقار» راديوسىن قوسساڭ بولدى كۇندە ەستىتىنىمىز: «قازاقتارعا وسىناۋ ۇلان-عايىر جەردى قورعاپ تۇرۋ وڭايعا سوقپادى. سوندىقتان ءبىر الاشتىڭ بالاسىمىز دەگەن وي-تۇجىرىم تاماشا يدەيا بولدى. سەبەبى، وسى يدەيا قازاقتاردىڭ باسىن قوستى» (پروفەسسور مارتا ولكوتت، اعىلشىن عالىمى).
اعىلشىن عالىمىنىڭ وسى پىكىرىن قازاقستاننىڭ «شالقار» راديوسى بارلىق راديو حابارلارىنىڭ «ءالقيسساسى» ەتىپ العان. ونى قايتالاماي بىردە-بىر حابارىن تاراتپايدى.
پروفەسسور حانىمنىڭ بۇل تۇجىرىمىنان اۋىل اعالارىنىڭ دا، مەنىڭ دە تۇسىنگەنىم: وزدەرىنىڭ قايدان شىققانىن، ياعني رۋلىق شەجىرەسىن بىلمەيتىن، ءار جەردەگى ورماندار دا شاشىراپ، ادام بولۋعا جاقىنداپ جۇرگەن كوپتەگەن ءارتۇرلى مايمىلدار (گوريللا، ورانگۋتانگ، شيمپانزە، مارتىشكا ت.ب.) ءبىر كۇنى جينالىپ الىپ، «ءبىز نەگە وسى ءبولىنىپ، بىر-بىرىمىزبەن جەرگە تالاسىپ، ۇنەمى سوعىسا بەرەمىز، كەلىڭىزدەر ودان دا ءبارىمىز ءبىر الاشتىڭ بالاسىمىز دەگەن وي-تۇجىرىمعا توقتايىق»،- دەپ، وسى تاماشا يدەيانى باسشىلىققا الىپتى. وسى يدەيا قازاقتاردىڭ باسىن قوسىپتى.
ءيا، بۇگىنگى ادامزاتتىڭ اتاسى مايمىل دەگەن (دارۆين ءىلىمى) قاعيدانى باسشىلىققا العان ەۆروپا ءبىلىمىنىڭ قازاق، الاش جانە التى الاش جايلى تۇسىنىگىنىڭ شىققان شىڭى وسى. كۇلەرسىڭ بە، جىلارسىڭ با؟
عالىم دەپ اسپەتتەلىپ جۇرگەن، پروفەسسور حانىمنىڭ ادام بالاسىنىڭ ادام اتا مەن اۋا انادان تارايتىنىنا، سول اتالارىمىزدى بالالارى اكە دەگەنىن، ال سول اكەلەردىڭ بالالارى اكەسىنىڭ اكەسىن اتا دەپ، ال ونىڭ ۇرپاقتارى نەمەرە، شوبەرە، شوپشەك ت.ت. دەپ اتالىپ، الدىنداعى اتالاردىڭ بارلىعىن ادا (اتا)، ادام (اتام، اتام مەنىڭ، نەمەسە مەنىڭ اتام) دەپ اتالىپ كەلە جاتقانىن تۇسىنۋگە دە ساناسى (اقىلى مەن ءبىلىمى) جەتپەگەن.
سول زامانداردا، تۋرا قازىرگىدەي «ازاماتتىق نەكە دە» عۇمىر كەشىپ جاتقاندار مەن ءبىر ايەلدىڭ بىرنەشە ەركەكپەن جانە ەر ادام مەن ەر ادامنىڭ، ايەل مەن ايەلدىڭ بىرگە تۇراتىندارى سياقتى ەكىنشى ءبىر توپ پايدا بولىپ، ولار نەكەسىز بەي-بەرەكەت ەركىن ءومىر سۇرۋگە كوشكەن. ولاردىڭ قوعامدارىندا جەتەكشىلىك ءرولدى ايەلدەر اتقاردى. بالالارى اتاسى تۇگىلى، اكەلەرىن دە بىلمەيتىن. تەك انالارىن بىلەتىن. ول تاريحتا «ماتريارحات» زامانى دەپ اتالعان. كەيىننەن بۇلاي بەي-بەرەكەت نەكەسىز قارىم قاتىناستىڭ زياندى ەكەنىنە كوزدەرى جەتكەننەن كەيىن، ولاردىڭ اراسىنان دا قايتادان ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ جۇپتاسىپ ءومىر ءسۇرۋى جايىلا باستادى. ولار جۇپتاسىپ عۇمىر كەشۋشىلەردى ءوز قاجەتتىلىكتەرىنە جارامسىز دەپ تاۋىپ، ءوز قاتارلارىنان شىعارىپ تاستاپ وتىردى، ياعني «براكوۆات» ەتتى. سول زامانداردان بەرى كوپتەگەن ەۆروپا حالقى جانە سولاردىڭ جولىن ۇستانعان مىنا سولتۇستىكتەگى كورشىمىز دە نەكەنى «براك» دەپ اتاپ كەلەدى. دەمەك، ولاردىڭ ءبارىنىڭ نەكە جايلى تۇسىنىگى وسىنداي. ەۆروپا قۇرىلىعى اتاۋى ءتۇبىرىنىڭ ەۆا (ايەل) بولاتىنى وسىدان.
وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، ولاردىڭ مۇنىسى مارتا ولكوتت حانىمنىڭ ايتقانىنداي «مايمىلدان نەكەسىز تۋعان ادامدار (اقىل-ەسى ءتۇزۋ، دەنى ساۋ ايەل بالاسى مايمىلمەن نەكەگە وتىرۋشى ما ەدى؟)» ءبىر كۇنى ۇيقىدان ويانا سالا «و، تاماشا» وسى ۋاقىتقا دەيىن قالايشا بىلمەگەنمىن، مەن اكەم مەن شەشەمنەن تۋىلعان ەكەنمىن-اۋ جانە مەنىڭ الاش دەگەن اتام بولعان ەكەن عوي دەگەن يدەياعا كەلگەنى بولىپ شىعادى ەمەس پە؟ دەمەك، ەۆروپالىق تاريح عىلىمىنىڭ دەڭگەيى مىنا بارىستارىمەن ازيالىق (قازاقتىڭ) تاريح عىلىمىنىڭ دەڭگەيلەرىنە ەشقاشان كوتەرىلە المايدى.
ءبىزدىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىمىزدىڭ ءبارى ءالى سول ەجەلگى سارىندا ورىس ايتتى، اعىلشىن ايتتى، جۇڭگو ايتتى، اراپ ايتتى، پارسى ت.ت. ايتتى دەۋمەن كەلەدى. تۋرا ءبىر قازاقتىڭ تاڭى سولارسىز اتپاعان سياقتى. اعىلشىندىق مارتا ولكوتتىڭ مىنا ءسوزىن ۇلتتىق راديومىزدىڭ ءوز حابارلارىنا «ءالقيسسا» ەتىپ الۋى وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق.
قازاق حالقىنىڭ تاريحى جونىندە ءبىرشاما كوپ جازىلدى: دەپ جازادى مۇحامەدجان تىنىشبايەۆ «قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار» اتتى كىتابىندا، الايدا، ولار ءار ءتۇرلى دەرەكتەردەن قازاقتار جونىندە، ونى ءارقيلى كەزدەردە ءارتۇرلى تۇركى-مونعول تايپالارى كەلىپ قوسىلعان نەگىزگى تايپا دەپ ۇعىنىپ، تەك «قازاق» دەگەن ءسوزدى عانا ىزدەستىردى. ءبىراق سول ورايدا ەشكىم دە قازىرگى قازاق رۋلارىنىڭ قايسىسى بۇرىنعى «قازاقتاردىڭ» ءۇرىم-بۇتاعى بولىپ تابىلادى دەگەن ماسەلەنى انىقتاۋ كەرەكتىگىن بىلمەدى جانە اينالىسقان دا جوق. قازاقتاردىڭ قازىرگى رۋ قۇرامىن تالداي وتىرىپ، جەكە رۋلاردىڭ ءاربىر رۋىنىڭ شەجىرەسىن الدىن-الا بىلمەي، سونداي-اق، ونىڭ قاي كەزدەردە كىمدەرمەن ارالاسقانىن انىقتاپ الماي، قازاق حالقىنىڭ تاريحي تاعدىرىنىڭ جالپى ءبىتىمىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس.
قازىرگى بۇتكىل دۇنيە ءجۇزى حالىقتارى تاريحىندا قولدانىستا جۇرگەن اريي حالقى، ارييشىلەر (ارابتار، پارسىلار، الماندار، ياعني اتاۋ تۇبىرىندە «ار» ءسوزى بار، وزدەرىن ارىستارمىز (ارييلەرمىز) دەپ اتايتىن حالىقتاردىڭ ءبارى) دەگەنىمىز قازاقتىڭ ار، ارىس دەگەن سوزىنەن شىققان. ماعىناسى ارىن (ار-يمان، اتامەكەن، وتباسىن) قورعاي بىلەتىن ارلى ۇل، تەكتى ۇرپاق بولىپ تابىلادى. «ارىستاي ۇل مەن قىز بەرسىن» (باتا).
بۇگىنگى قازاق حالقىنىڭ بىرەسە قازان (قاز ماننىڭ اتاسى)، بىرەسە قازار (قازاق اردىڭ اتاسى)، بىرەسە قازاق (قازاق اقيقاتتىڭ (شىندىقتىڭ) اتاسى جانە تاعى ءبىر ماعىناسى قازاق الەم ەلدەرىنىڭ اعاسى) اتانىپ جۇرگەنىنىڭ سىرى وسى. ەسكە ۇستا! اقيقات پەن اعانىڭ ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى، اتاسى) «اق» بولاتىنى وسىدان.
قازاقتاردىڭ قازىرگى ءۇش ءجۇز اتالىپ جۇرگەن ءۇش بالاسىنىڭ اتتارىنىڭ اقارىس، جانارىس، بەكارىس دەپ، ادايدىڭ سەگىز نەمەرەسىن سەگىز ارىس اداي دەپ قويىلۋى دا وسىدان شىققان. سان مىڭداعان جىلداردان بەرى قانداي ما قيىن جاعدايلار بولىپ «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلسە دە» قازاقتىڭ وشاعىنىڭ وتىن وشىرمەي كەلە جاتقان وسى ءۇش ارىس، سەگىز ارىس اتالعان قازاقتىڭ ارلى ۇلدارى بولىپ تابىلادى.
سوندا قازاقتىڭ «باتىر» دەگەن ءسوزىنىڭ بالاماسى رەتىندە قولدانىلاتىن «ەر» دەگەن ءسوزىمىز «ار» سوزىنەن كەيىن دۇنيەگە كەلگەن. ارينە، سولاي. ەر بولۋىڭ ءۇشىن قورعايتىن ارىڭ بولۋى ءتيىستى ەمەس پە؟ ارىڭدى قورعاي بىلگەنىڭ ءۇشىن دە سەنى «ەر-ازامات»، «باتىر» دەپ اسپەتتەيدى ەمەس پە؟ بۇل ءسوز بۇگىنگى تاڭدا «ەر»، «سەر»، «حەر»، «گەرر» بولىپ بۇكىل الەم ەلدەرىندە قولدانىستا ءجۇر. بارىنىڭدە ماعىناسى بىردەي، باستاۋىن قازاقتىڭ «ەر، ازامات» دەگەن سوزىنەن الادى.
بۇعان قازاقتىڭ ساندىق جۇيەسى دە تولىقتاي كۋالىك ەتە الادى. ايتپەسە، ار ءسوزى 1-21، ەر ءسوزى 7-21 ساندىق (رەتتىك) جۇيەسىن قۇراپ، «ار» ءسوزى «ەر»-دەن بۇرىن تۇرماس ەدى.
انتروپولوگ-عالىم، اكادەميك و.يسماعۇلوۆ ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان ەكى مىڭ جىل، ءتىپتى ودان دا ارعى زامانداردا قازىرگى قازاق جەرىندە، كاسپيي مەن قاراتەڭىز دالالارىندا قازىرگى قازاق اتالىپ جۇرگەن رۋ، تايپالاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ ءومىر كەشكەندەرىن بۇلتارتپاس ايعاقتارمەن دالەلدەپ شىققانىن جاريالادى.
قازىرگى بۇكىل الەم، ونىڭ ىشىندە قازاق عالىمدارى مەن تاريحشىلارىنىڭ باستى قاتەلىگى بۇگىنگى تاڭداعى 105، ەرتەرەكتە التى تاقتا اراب جانە باسقالارى قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا بولعان كەزدە 125 تاڭبالى ءبىرتۇتاس قازاقتى (ءار تاڭبالى اتا، رۋ، ەل كەزىندە ءبىر-بىر ۇلى قاعاناتتى قۇراعان) ءبولىپ-بولىپ، جەكە-جەكە زەرتتەۋلەرى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا تۇركى ەلدەرى اتالىپ جۇرگەن 49 مەملەكەتتە، ءتىپتى باسقالارى دا وسى باعىتپەن كەتە بەرسەك، شىندىقتىڭ تۇبىنە ءتىپتى دە جەتە المايمىز. «تەگىن بىلمەگەن تەكسىز»، «جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز» دەپ اتا-بابالارىمىز ايتقانداي شىققان تەگىمىزدى ۇمىتىپ بولەكتەنگەن سايىن شىندىقتىڭ اۋىلىنان الىستاي بەرەتىن بولامىز.
«شالقار» راديوسىنا ولكوتت حانىمنىڭ ءسوزىنىڭ ورنىنا بازار جىراۋدىڭ «اتاسى الىس بولعانمەن، جاميعي قازاق ءبىر تۋعان» دەگەن جىر جولدارىمەن نەمەسە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «رۋ شەجىرەسىن ءبىلۋ – ساحارا توسىندە كوشىپ-قونعان قازاقتار ءۇشىن ومىرلىك قاجەتتىلىك. قازاق حالقىنىڭ رۋ-تايپالىق، جۇزدىك-قاۋىمداستىق ءبىرتۇتاس ءبىتىمى عاسىرلار بويى «بۇكىل قازاق – ءبىر اتانىڭ ۇرپاعى، ءبىر تامىردىڭ بۇتاعى» دەگەن ۇستانىم بويىنشا وسىپ-وركەندەپ وتىرعان» دەگەن تۇجىرىمىمەن اۋىستىرۋدى ۇسىنامىن.
قوجىرباي ۇلى مۇحامبەتكارىم
