♦ كەلەسى كۇنى Karin Erlan «ەكىنشى رەسپۋبليكا» دەگەننىڭ نە ەكەنىن تۇسىندىرگەندەي بولدى: «جاڭا قازاقستان – قوعام مەن ۇلتتىڭ جاڭارۋى بولسا، «ەكىنشى رەسپۋبليكا» دەگەنىمىز – مەملەكەتتىك مودەلدىڭ جاڭارۋى». ءبىراق مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ايتقانى – شىن مانىندە تىم ابستراكتىلى، استارىندا نەگىزى جوق ءمانيپۋلياتيۆتى تۇسىندىرمە. نەگە ەكەنىن تارقاتايىن.

 

♦ مەن رەسپۋبليكاسىن رەتتىك نومىرمەن اتايتىن جالعىز مەملەكەتتى عانا بىلەمىن – ول فرانسيا. 1958 جىلدان بەرى بۇل ەلدە بەسىنشى رەسپۋبليكا ورناعان. فرانسۋزدار نە ءۇشىن رەسپۋبليكاسىنا رەتتىك ءنومىر بەرەدى؟ ەڭ باستى شارت – جاڭا كونستيتۋسيانىڭ قابىلدانۋى. دەمەك، فرانسيانىڭ قازىرگى اتازاڭى 1958 جىلى قابىلداندى. ول بويىنشا باسقاۋدىڭ پارلامەنتتىك فورماسى پرەزيدەنتتىك جۇيەگە اۋىستى. قازاقستان كونستيتۋسيانى جاڭادان قابىلداي ما؟ توقايەۆ جولداۋىندا اتازاڭنىڭ 30-دان استام بابىنا وزگەرىس ەنگىزىلەتىنىن حابارلادى، دەسە دە مۇنى كونستيتۋسيانى جاڭادان قابىلداۋ دەپ ايتا المايمىز. سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋدان ءرولى كۇشەيتىلەتىن پارلامەنتكە قاراي اۋىسامىز دەدى. ءبىراق جولداۋدا اتالعان پرەزيدەنتتىڭ قىسقارتىلاتىن وكىلەتتىكتەرىنە كەلەتىن بولساق، ءىس جۇزىندە توقايەۆتىڭ بيلىگى ازايمايتىنىنا كوزىمىز جەتەدى (بۇل تۋرالى بولەك پوست جازارمىن). دەمەك، وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق، «ەكىنشى رەسپۋبليكا» دەگەن يدەولوگيالىق تىركەستى ەنگىزۋگە ەش نەگىز جوق.

 

♦ رەسپۋبلكانى رەتتىك نومىرمەن اتاۋ ءۇشىن تاعى ءبىر نەگىز بولۋ كەرەك – ول بۇعان دەيىنگى كەزەڭدى اياقتاپ، قورىتىندىلاپ، وعان ساياسي باعا بەرۋ. ەگەر ءبىز «ەكىنشى رەسپۋبليكا» اتاناتىن بولساق، وندا «ءبىرىنشى رەسپۋبليكا» دا بولۋى كەرەك دەگەن ءسوز عوي. ءبىراق ول قاشان باستالىپ، قاشان اياقتالدى؟ اقوردانىڭ ساياسي تەحنولوگتارى ەلدى نازاربايەۆ بيلەگەن وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىتتى مەڭزەپ وتىرعان بولار؟ ولاي بولسا، سول داۋىرگە ناقتى ساياسي باعا بەرىپ بولعان سوڭ عانا جاڭا قوعامدى، كەزەكتى رەسپۋبليكانى قۇرۋعا كوشۋگە بولادى. ءبىراق، كورىپ وتىرعانىمىزداي، بۇرىنعى پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتىنە ەشقانداي جان-جاقتى وبەكتيۆتى باعا بەرىلمەدى. توقايەۆ قاڭتاردان بەرى نازاربايەۆقا قاتىستى، كەرىسىنشە، «ەلىمىزدى ىرگەسى بەرىك مەملەكەتكە اينالدىرۋ ءۇشىن زور ەڭبەك ءسىڭىردى» دەگەن سارىندا عانا باعا بەرىپ كەلە جاتىر. بۇرىنعى بيلەۋشىنىڭ سالىپ كەتكەن جۇيەسى ءالى دە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتىر، ساياسي ساحناداعى باس كەيىپكەرلەر دە بۇرىنعى كادرلار. دەمەك، وسى تۇرعىدان دا «ەكىنشى رەسپۋبليكا» دەپ اتاۋعا نەگىز جوق.

 

♦ «ەكىنشى رەسپۋبليكا» دەگەندى ۇسىنىپ وتىرعان ساياسي تەحنولوگتار تاعى ءبىر جەردەن ءمۇلت جىبەردى. فرانسيادا بەسىنشى رەسپۋبليكا بولسا، دەمەك ەكىنشىسى دە بولدى عوي؟ تاريحتا باسقا مىسال بولماعان سوڭ ەرىكسىز سونىمەن پاراللەل جۇرگىزۋگە تۋرا كەلەدى. فرانسۋزداردىڭ ەكىنشى رەسپۋبليكاسى 1848–1852 جىلدار ارالىعىندا، ياعني ءتورت-اق جىل ءومىر ءسۇردى. 1848 جىلدىڭ اقپانىندا فرانسۋزدار پاتشاسىنا قارسى كوتەرىلەدى. حالىق ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن تالاپ ەتەدى. كەزىندە وڭ وزگەرىستەردى ۋادە ەتىپ بيلىككە كەلگەن كورول لۋي-فيليپپ وتانىن تاستاپ، سىرتقا قاشىپ كەتەدى. ناپولەون بوناپارتتىڭ نەمەرە ءىنىسى لۋي بوناپارت دەموكراتيالىق وزگەرىستەردى بولدىرام دەپ سايلاۋدا جەڭىسكە جەتىپ، پرەزيدەنت بولىپ سايلانادى. ءبىراق ءتورت جىل ىشىندە دەموكراتيانى تۇنشىقتىرىپ، بيلىكتى تۇگەل ءوز قولىندا شوعىرلاندىرىپ، يمپەراتور III ناپولەونعا اينالادى. وسىمەن ەكىنشى رەسپۋبليكانىڭ ساۋداسى بىتەدى. وسى تۇرعىدان قارايتىن بولساق، اقوردا تەحنولوگتارىنىڭ ناقتى نەنى مەڭزەگىسى كەلگەنىن تۇسىنە الماي-اق قويدىم. سوندا توقايەۆ فرانسۋز ۋزۋرپاتورىنىڭ جولىمەن جۇرەدى دەگەن ءسوز بە؟ مۇنداي دۇنيەنى حالىققا ۇسىنباس بۇرىن ساق بولىپ، جان-جاقتى تەكسەرۋ كەرەك قوي. مەنىڭشە، بۇلار وسى جولى ساۋاتسىزدىق تانىتىپ قويعان سىڭايلى.

 

♦ تاريحي تۇرعىدان الىپ قاراساق، «ەكىنشى رەسپۋبليكا» دەگەن ۇعىمنىڭ نەگىزى دە مىقتى بولۋى كەرەك. ال ول تۋرالى پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا ەمەس، الماتىدا سويلەگەن قىسقا سوزىندە عانا اتاپ ءوتتى، دەمەك، بيلىك ۇعىمنىڭ ماسشتابىن ءوزى تارىلتىپ، بولماشى ەتىپ وتىر. قاڭتاردان بەرى اقوردا ناقتى ىستەردەن گورى ۋادەلەر مەن وسىنداي ۇران-يدەولوگەمالاردى ۇستىمىزگە جاۋدىرىپ جاتىر. قۇرعاق قاسىق اۋىز جىرتار. بۇل بيلىكتىڭ ناقتى رەفورماعا بارعىسى كەلمەيتىنىن، ءبىراق حالىق الدىندا ۇندەمەي وتىرۋعا بولمايتىن جاعدايدا ايتەۋىر بىردەڭە ۇسىنىپ قۇتىلۋدىڭ امالىنا ۇقسايدى. ءشىرىپ بىتكەن جۇيەنى رەفورمالاۋدىڭ ورنىنا ادەمى ۇران-يدەولوگەمالاردى پايدالانىپ، جىلتىراق فانتيككە وراپ قويعىسى كەلەدى. مۇنىڭ ءتۇبى جاقسى بولمايتىنى انىق.

 

♦ وتكەندە جازدىم عوي، توقايەۆتىڭ جانىندا ستراتەگيالىق ويلاي الاتىن مەملەكەتشىل ساياساتكەرلەر ەمەس، بۇگىننەن اسا المايتىن ساياسي تەحنولوگتار شوعىرلانعان. بۇل – پرەزيدەنتتىڭ باسىنا تۇسكەن ەڭ ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى. دەمەك، الدا ءالى تالاي ۇراندار مەن اۋىز جىرتار يدەولوگەمالار بولادى ءارى ولار ناقتى ىستەردەن باسىم تۇسەدى. ءبىزدى بيىل وڭاي ەمەس جىل كۇتىپ تۇر.