مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «الەمدەگى ەڭ تۇراقتى ۆاليۋتا – ازىق-تۇلىك» دەگەنى ەستە. وسىعان قاراعاندا، «ارپا-بيداي اس ەكەن…» دەيتىن زامان ەندى تۋىپ كەلە جاتقانداي. وسىنى ەسكەرىپ، سالاداعى جاعدايدى بىلمەككە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– قازىرگى كۇندە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى شەڭبەرىندە حالىقتى ءسۇت جانە ەت ونىمدەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى جونىندە ايتىپ بەرسەڭىز. نەگىزى، اتالعان ونىمدەردى يمپورتتاۋدى ازايتىپ، كەرىسىنشە، ەكسپورتتاۋعا قازاقستاننىڭ مۇمكىندىگى بار ما؟
– ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ءسۇت ءوندىرىسىن دامىتۋدا ءبىرقاتار جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، بىلتىر ەلىمىزدە 5 ملن. توننادان استام ءسۇت وندىرىلگەن. ونىڭ 82 پايىزى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا، ال 18 پايىزى اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىندا وندىرىلگەن. ياعني، ءسۇت ءونءدىرىسىنىڭ نەگىزگى كولەمى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا تيەسىلى. مۇنداي شارۋاشىلىقتاردا وندىرىلگەن ءونىمءنىڭ تەحنولوگيالىق ساپاسى تومەن بولعاندىقتان ءسۇت ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا تاپسىرۋ كۇردەلى ماسەلە بولىپ وتىر.
دەسەم دە، جىل سايىن ەلىمىزدە ءسۇت ونىمدەرىن تۇتىنۋ كولەمى 6 پايىزعا ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان، ءسۇت ءوندىرىسىن كووپەراتيۆتى نەگىزدە دامىتقان ءجون. ول ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ايماقتاردا مامانداندىرىلعان ءوندىرىس نىساندارىن سالۋ جانە جاڭعىرتۋ قاجەت. وسى رەتتە 2014 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە كىشىگىرىم جانە ورتا وتباسىلىق ءسۇت تاۋارلى فەرمالار جەلىسىن قۇرۋ ماقساتىندا «ىرىس» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. باعدارلاما اياسىندا 37 فەرمەرلىك شارۋاشىلىق قارجىلاندىرىلدى. بۇعان قوسا، زاماناۋي ءسۇت تاۋارلى فەرمالار جەلىسىن سالۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى كاسىپورىنداردىڭ قوسىمشا 1 ملن. توننادان استام ءسۇتتى وڭدەۋگە مۇمكىندىگى بار. الايدا، ساپالى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ءسۇتتىڭ بولماۋىنان ءسۇت وڭدەۋ قۋاتتىلىقتارى تولىق جۇكتەلمەي وتىر.
وسىعان وراي، الەمدىك وزىق ءتاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ، ءسۇت ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ كووپەراسيالارىن دامىتۋ قولعا الىنادى. وسى باعىتتاعى جۇمىس جاڭازەلانديالىق FONTERRA جانە دانيالىق ARLA كومپانيالارىنىڭ ۇلگىسىمەن، اۋىلدىق جەرلەردە كووپەراتيۆتىك ءوندىرىستى دامىتۋ ارقىلى جۇرگىزىلمەك. ۇلتتىق جوسپاردىڭ 60-قادامىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا «كووپەراسيا تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلدانادى. وندا اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنىڭ كوممەرسيالىق نىسانعا ءوتۋى كوزدەلگەن. بۇل ونىڭ كىرىسىن وزدەرىنە جيناقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق، ارنايى سالىقتىق رەجىم جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سەرىكتەستىكتەرى ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە تۇرىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ بولماۋى جانە كووپەراتيۆتەر قىزمەتىنىڭ اشىق ەمەس ەكەندىگىن ەسەپكە الىپ، ولاردى قولداۋ ماقساتىندا ارنايى سالىقتىق رەجىم وڭتايلاندىرىلادى. مۇنداي كووپەراتيۆتەر ءوز كەزەگىندە مىندەتتى ىشكى اۋديت قىزمەتىن ەنگىزۋلەرى قاجەت. سەبەبى، مەملەكەت اۋديتكە كەتكەن شىعىننىڭ 50 پايىزعا دەيىنگى قۇنىن سۋبسيديالاۋدى كوزدەپ وتىر.
قازاقستاننىڭ ءسۇت نارىعىندا الەمگە تانىمال Danon جانە Lactalis سەكىلدى ءىرى ءسۇت كومپانيالارى بار. وسى كاءسىپورىندار اينالاسىندا بىرلەسكەن ءسۇت ءوندىرۋ كەشەندەرىن سالۋدى قولعا الدىق. ءسۇتتى قايتا وڭدەۋگە قاتىستى جوبالار «اگروبيزنەس-2020» جانە يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنىڭ باسىم باعىتتارى. قازىرگى كەزدە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن ءىرى ءتاۋارلى-سۇت فەرمالارىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. وعان قوسا، اتالعان جوبالاردى «قازاگرو» جانە «ءبايتەرەك» حولدينگتەرىمەن بىرلەسىپ قارجىلاندىرۋعا قاتىستى ماسەلەلەر تالقىلانۋدا. جالپى، اتقارىلاتىن شارالار ەلىمىزدە ءسۇت ونىمدەرى يمپورتىنىڭ كولەمىن ازايتۋعا جانە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا نەگىز بولماق.
– ۇلت جوسپارىنىڭ 61-قادامى ەت جانە ەت وڭدەۋدى دامىتۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق ينۆەستورلاردى تارتۋعا ارنالعان. وسى باعىتتا قانداي ءىس-شارالار اتقارىلۋدا؟
– قازاقستان سيىر جانە قوي ەتىن ەكسپورتتاۋ بويىنشا زور الەۋەتكە يە. وعان قوسا، ەلىمىز حالىقارالىق نارىقتا ءوزىن ەكولوگيالىق تازا جانە ساپالى ءونىم ءوندىرۋشى رەتىندە تانىتا الادى. سەبەبى، ەلىمىزدىڭ كەڭ تابيعي جايىلىمدىق جەرلەرگە يە بولۋى وتاندىق ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى، تازا ءارى ساپالى بولۋىنا جول اشتى. رەسەي، جۇڭگو، ەۋرازيالىق وداق ەلدەرى سيىر ەتىنىڭ الەۋەتتى نارىقتارى. وسىعان وراي، وتاندىق ەتتىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەرىن جانە حالىقارالىق نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 2011 جىلدان باستاپ «ءىرى قارا مال ەتىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ» جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. وسى جوبانىڭ اياسىندا ەتتى مال وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار ءبىرشاما تابىسقا قول جەتكىزدى. ماسەلەن، ەلىمىزدە اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال وسىرەتىن رەپرودۋكتورلار قۇرىلىپ، «سىباعا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا انالىق مال باسىن اسىل تۇقىمدى بۇقالارمەن قامتاماسىز ەتۋدە.
وسىنىڭ ناتيجەسىندە 9 مىڭنان استام فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار تۇقىمدىق تۇرلەندىرۋ باعدارلاماسىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىر جانە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنا قول جەتكىزدى. ەندى وسى شارۋاشىلىقتارداعى مال باسىنىڭ ونىمدىلىگى ارتىپ، وزىندىك قۇنى تومەندەپ، ءبىر مال باسىنان تۇسەتىن پايدانىڭ كولەمى كوبەيىپ كەلەدى. الەمگە قاراساق، اگرارلىق ەكونوميكانىڭ نەگىزگى باعىتى – بارلىق دامىعان ەلدەردەگىدەي اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىنىڭ باسەكەگە ءقابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ. وسى جەردە، «سىباعا» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا ۇيىمداستىرىلعان شارۋاشىلىقتاردا ءىرى قارا مال ۇلەسى 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا 17 پايىزعا ۇلعايعانىن جانە بارلىق مال باسىنىڭ 35 پايىزىن قۇراعانىن ايتقان دۇرىس. تۇرلەندىرۋ جولىمەن اسىل تۇقىمدى ەتتى بۇقالاردىڭ الەۋەتىن قولدانۋ ارقىلى سويىس شىعىمىنىڭ دا ارتقانى بايقالادى. ءقازىر ول ورتاشا 180 كگ قۇرايدى، ال ۇيىمداستىرىلعان شارۋاشىلىقتاردا – 220 كگ. بۇل ناتيجە 2010 جىلمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي جوعارى.
ەت ەكسپورتى 2014 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سوڭعى 20 جىلدا العاش رەت ەت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 12،7 مىڭ توننانى قۇرادى. ەتتىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۇلت جوسپارىنداعى 61-قادامنىڭ شەڭبەرىندە جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن كلاستەرلەر قۇرۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلۋدا. قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن سالۋ بويىنشا شىعىس قازاقستان، اقمولا، الماتى وبلىستارىندا شەتەلدىك سەرىكتەستەردىڭ قاتىسۋىمەن ينۆەستيسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. وسى شارالار ەت ءونءدىرىسى مەن ونى قايتا وڭدەۋدى دامىتۋعا ستراتەگيالىق ينۆەستورلاردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– جالپى، سالاداعى ستراتەگيالىق باعدارلامالار جونىندە اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2013 جىلى «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى قابىلداندى. وسىعان وراي زاڭنامالىق نەگىز قالاۋ جۇمىستارى باستالعان ەدى. ناتيجەسىندە، جاڭا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭ قابىلداندى. ونىڭ 2014 جىلعى قورىتىندىلارىنا توقتالساق، العاش رەت تاماق ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى 1 ترلن. تەڭگەدەن استى. ال سالانىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا ينۆەستيسيالار اعىنى بىلتىر 173،3 ملرد. قارجىنى قۇراپ، 19،1 پايىزعا ارتتى. وسى رەتتە، وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى قۇرىلىمدىق جانە تەحنولوگيالىق ءارتاراپتاندىرۋدىڭ پايداسىن دا اتاپ وتكەن ءجون. ەگەر 2011 جىلى بيدايدىڭ ەگىستىك القابى 65،7 پايىزدى قۇراسا، بيىل بۇل القاپتار 57،5 پايىزعا دەيىن قىسقاردى. وسى جىلى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 227،4 ملرد. تەڭگە ءبولىندى، سونداي-اق، كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ كولەمى دە ەداۋىر ۇلعايدى. ماسەلەن، سۋبسيديالار كولەمى 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە ارتىپ، 177،5 ملرد. تەڭگەگە جەتتى.
«اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىمەن بىرگە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا ۇلتتىق قوردان اوك سۋبەكتىلەرىن قارجىلاندىرۋعا 20،5 ملرد. تەڭگە كولەمىندە قاراجات كوزدەلگەن. باعدارلاما اياسىندا مال شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا بولىنگەن قاراجات ءىرى، شىرىندى، قۇنارلى جەمشوپ پەن جەمشوپ قوسپالارىن دايىنداۋعا جانە ساتىپ الۋعا كەتكەن شىعىنداردى ارزانداتۋعا، ءوندىرۋ قۇنىن تومەندەتۋگە، وعان قوسا ەتتى مال شارۋاشىلىعىندا سەلەكسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جۇمسالاتىن بولادى. سونداي-اق، وسى قاراجات ەسەبىنەن وڭىرلىك بىرىگۋ جاعدايىندا وتاندىق مال جانە قۇس شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارى ءونىمىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ارتتىرىلادى.
– اۋىلدى جەرلەردە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ شاراسى مىقتاپ قولعا الىنعانى ءمالىم. ءايتكەنمەن، الىس شالعايداعى شاعىن قوجالىقتاردىڭ وندىرگەن ءونىمىن نارىققا جەتكىزۋ ماسەلەسى ءالى دە شەشىءمىن تاپپاعان سياقتى. سول شالعايداعى شارۋالاردىڭ ءونىمىن نەگىزگى لوگيستيكالىق جەلىگە جەتكىزىپ، ونى ءتۇرلى جەڭىلدىكتەرمەن ۇلكەن نارىققا ارزان جولمەن بارۋىنا امال جاساۋعا بولا ما؟
– شالعاي ورنالاسقان شارۋاشىلىقتار وندىرگەن ونىمدەرىن وتكىزۋگە ءجاردەمدەسۋ ءۇشىن سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىقتارىنىڭ ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت. ولار ءوز كەزەگىندە ءونىمدى جيناپ الىپ، ءارى قاراي قايتا وڭدەۋشىلەرگە نەمەسە ساۋدا جەلىلەرىنە جەتكىزەتىن بولادى. بۇگىندە مۇنداي ۇيىمدار ەلىمىزدىڭ ءبىرقاتار وڭىرلەرىندەگى الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراسيالاردىڭ جانىندا جۇمىس ىستەيدى. وسىنداي ورتالىقتاردىڭ ءبىرى – ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرى. بۇل پۋنكتتەر «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. نەسيەنى اۋىلدىق جەرلەردە شارۋا قوجالىقتارى جانە فەرمەرلىكتەر، جەكە كاسىپكەرلەر مەن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار الادى. ول قاراجات ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرىنە قاجەتتى تەحنيكا نەمەسە جابدىقتار ساتىپ الۋعا، جالپى قارىز سوماسىنىڭ 25 پايىزىنان ارتىق ەمەس مولشەردەگى اينالىم كاپيتالىن تولىقتىرۋعا جۇمسالۋى ءتيىس. قارىزدىڭ ەڭ كوپ سوماسى – ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ 8 مىڭ ەسە كولەمى. وتكەن جاز مەزگىلىنىڭ سوڭىنداعى جاعداي بويىنشا 88،7 ملن. تەڭگەگە ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرىن قۇرۋعا 14 جوبا قارجىلاندىرىلىپ، 86 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. قارجىلاندىرۋعا ءوتىنىم قابىلداۋ جۇمىستارى ءالى جالعاسۋدا.
– ەلىمىزدەگى باۋ-باقشا ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ جاعدايى قانداي؟
– قازىرگى ۋاقىتتا باۋ-باقشا ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى ءوز حالقىمىزدىڭ قاجەتتىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە جەتكىلىكسىز. ءونىمدى تۇتىنۋداعى ۇلتتىق نورمالارعا سايكەس رەسپۋبليكا بويىنشا قاجەتتىلىك 308،9 مىڭ توننانى قۇرايدى. بىلتىر 233 مىڭ توننا باۋ-باقشا ءونىمى وندىرىلگەن، بۇل كورسەتكىش حالقىمىزدىڭ 75،4 پايىزىن عانا قامتاماسىز ەتتى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءوندىرۋشى شىعىندارىنىڭ 40 پايىزىن سۋبسيديالاپ، باۋ-باقشا القاپتارىن ۇلعايتۋ جۇمىستارى بەلسەندى جۇرگىزىلۋدە. 2007 جىلدان بەرى 14،3 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ، 21،9 مىڭ گا القاپتا جاڭا باۋ-باقشالار ەگىلدى. ءسويتىپ، جەمىس بەرۋ جاسىنا جەتكەنگە دەيىنگى كۇتىمى سۋبسيديالاندى. بىلتىردان باستاپ الما باقتارىن سالۋدا ينۆەستيسيالىق سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسى قارقىندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. وندا كوشەتتى ساتىپ الۋ، تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن، شپالەر، ب ا ق تەحنيكالارىن الۋعا، اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ شىعىندارىن 40 پايىزعا دەيىن سۋبسيديالاۋ جوسپاردا بار. باۋ-باقشا ءوندىرىسىن قولداۋ مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىن، گەربيسيدتەر مەن تىڭايتقىشتاردى الۋدى، سۋ تاسىمالداۋدى سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسى دا ىسكە قوسىلدى.
– دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا ءوزىنىڭ نەگىزگى مۇددەلەرىن قورعاي وتىرىپ قوسىلدى. دەسەك تە، دسۇ اياسىندا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن سالانى دامىتۋ جۇيەسىندە ءبىرقاتار وزگەرىستەر ورىن الۋى ىقتيمال. ولار قانداي وزگەرىستەر جانە ولاردىڭ سالاعا كەلتىرەتىن پايداسى مەن تيگىزەتىن زيانى جونىندە ايتساڭىز ەكەن؟
– كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ شارالارىن اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ونىمىنەن 8،5 پايىز دەڭگەيىندە «سارى سەبەتتى» تىكەلەي سۋبسيديا تۇرىندە قولدانۋعا قول جەتكىزىلدى. دسۇ ەرەجەسىنە ساي بۇل سۋبسيديا كورسەتىلگەن مولشەردەن ەكى ەسە ارتىق. بىرىنشىدەن، اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ قۇنىنان 8،5 پايىزعا تەڭ سومالى ونىمگە بايلانىسسىز شارالارعا، ەكىنشىدەن، وسى ءونىمنىڭ جالپى قۇنىنان 8،5 پايىزعا تەڭ سومالى ناقتى ونىمگە بايلانىستى شارالارعا كومەك كورسەتىلۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا، «جاسىل سەبەت» شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك قولداۋ ەشقانداي شەكتەۋسىز كورسەتىلەتىن بولادى. ونىڭ ىشىندە عىلىم، كونسالتينگ، ۆەتەريناريا، فيتوسانيتاريا، ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار، الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جانە ءونىم قۇنىنا اسەر ەتپەيتىن شارالار شەكتەلمەيدى.
سۋبسيديالار اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ قۇنىنا تىكەلەي تەپە-تەڭ بولعاندىقتان قازاقستان ءۇشىن 8،5 پايىز سالانىڭ دامۋىنا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدەگى ناقتى مۇمكىندىك. وتكەن جىلدار كورسەتكەندەي، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى ءار 5 جىل سايىن 2 ەسەگە ارتىپ كەلەدى. سايكەسىنشە، ايقىندالعان مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كولەمدەرى وسىنداي قارقىنمەن ۇلعايتىلماق. ءبىزدىڭ ەندىگى مىندەتىمىز – تولىققاندى مەملەكەتتىك قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە ءوندىرىس تيىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ ماقساتىندا ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋ.
دەرەككوز: "ەگەمەن قازاقستان" گازەتى
